CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN LÝ THUYẾT 1. Một số khái niệm liên quan 1. Công nhân nhập cư Công nhân nhập cư là người lao động (thường là chân tay) làm việc dựa vào sự thu nạp nhân công của chủ tư liệu sản xuất công nghiệp hoặc của nhà nước, còn bản thân họ không chiếm hữu tư liệu sản xuất. Họ là những người lao động được chuyển tử một đơn vị lãnh thổ này sang một đơn vị lãnh thổ khác.
Trong đề tài này công nhân nhập cư là người chuyển từ các tỉnh thành khác đến Xã An Phú Huyện Thuận An Tỉnh Bình Dương để làm công nhân trong các xí nghiệp, nhà máy, khu công nghiệp, khu chế xuất. Đời sống công nhân Đời sống công nhân bao gồm tất cả các họat động hằng ngày của họ như : ăn, ở, đi lại, giải trí….mỗi cá nhân tham gia vào một lĩnh vực xã hội khác nhau sẽ có đời sống khác nhau. Trong đề tài này tôi đi tìm hiểu hai khía cạnh của đời sống là đời sống vật chất và đời sống tinh thần của công nhân nhập cư. Trong đời sống vật chất tôi sẽ xem xét mức thu nhập.
nhà ở, điều kiện sống … Trong đời sống tinh thần xem xét họat động giải trí và các yếu tố tác động đến việc lựa chọn họat động giải trí 1. Giải trí Giải trí là một dạng hoạt động xã hội, diễn ra chủ yếu là trong thời gian rỗi, nhằm lập lại thế can bằng tâm sinh lý, đồng thời đáp ứng các nhu cầu phát triển về các mặt: thể chất, trí tuệ, tình cảm, ý chí và cảm xúc thẩm mỹ của con người. Giải trí không chỉ là nhu cầu của từng cá nhân, mà còn là nhu cầu của đời sống cộng đồng. Vì thế, có giải trí cá nhân và giải trí tập thể, ở những mức độ khác nhau xã hội tạo ra những điều kiện giải trí cho con người.
SVTH: Nguyễn Thị Hải Yến 12 Luận văn cử nhân xã hội học GVHD:TS. Phan Văn Dốp Về tính chất hoạt động trong thời gian giải trí, người ta phân biệt giải trí tiêu cực, thụ động (thưởng thức nghệ thuật, đọc sách xem tivi…) và giải trí tích cực, tham gia chủ động của cá nhân (thể thao, sáng tạo nghệ thuật, khoa học…). Thật ra, ranh giới giữa lao động và giải trí, giữa giải trí tiêu cực và giải trí tích cực trong nhiều trường hợp là khá mơ hồ, nếu không nói là không có. Nhu Cầu Giải Trí: Là các hoạt động vui chơi, thư giãn về thể chất và cân bằng về tinh thần trong lúc nghỉ ngơi.
Nhu cầu giải trí được thể hiện bằng cách chuyển trạng thái từ lao động sản xuất, từ các hoạt động sinh tồn có tính sinh vật sang hoạt động vui chơi giải trí về tinh thần như: thưởng thức nghệ thuật, thể dục thể thao, du lịch, …. Giải trí cũng là nhu cầu của con người vì nó đáp ứng những đòi hỏi bức thiết từ phía cá nhân. Nhu cầu giải trí là động cơ của hoạt động giải trí. Khi xuất hiện nhu cầu giải trí, con người bị thôi thúc hành động để thỏa mãn nhu cầu đó.
Nhu cầu giải trí thuộc các bậc cao của thang nhu cầu con người do không gắn liền với sự tồn tại sinh học mà là sự vươn cao, nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần, tự hoàn thiện và tự khẳng định mình. Nhu cầu giải trí cũng là một bộ phận quan trọng cấu thành các nhu cầu tinh thần của con người. Thời gian rỗi Thời gian rỗi, là những khoảng thời gian mà cá nhân không bị bức bách bởi những nhu cầu sinh tồn, không bị chi phối bởi những nghĩa vụ cá nhân hoặc sự đòi hỏi bởi nhu cầu vật chất. Con người hoàn toàn tự do, thoát khỏi những băn khoăn, lo lắng thường nhật.
Khi đó, với sự thanh thản về trí óc, sự bay bổng về tâm hồn, họ tìm đến những hoạt động giải trí (www. Lý thuyết tiếp cận của đề tài Lý thuyết mạng lưới xã hội (Network theory) Nhà nhân học người Anh J.Barnes được xem như là người sáng tạo ra khái niệm “mạng lưới xã hội” (social network). Thế nhưng theo S.Faust thì phương pháp phân tích mạng lưới xã hội, chỉ thực sự ra đời cùng với sự ra đời của phương pháp “trắc lượng xã hội” (sociometry) của nhà tâm lý học người SVTH: Nguyễn Thị Hải Yến 13 Luận văn cử nhân xã hội học GVHD:TS. Phan Văn Dốp Mỹ gốc Romania J.
Theo ông, phương pháp này gồm có hai công cụ cơ bản là “sociometric test” và “lược đồ xã hội” (sociogram). Với công cụ “sociometric test”, nhà nghiên cứu khám phá được cấu trúc xã hội trong nhóm, trong tổ chức thông qua việc làm sáng tỏ các lực hút và các lực đẩy giữa các thành viên trong một nhóm, một tổ chức thông qua bảng ma trận (matrix). Sau đó nhà nghiên cứu sẽ dùng đến những công cụ luợc đồ xã hội để thể hiện trên mặt phẳng những lực hút và những lực đẩy giữa các thành viên trong nhóm hoặc tổ chức. Với việc thể hiện trên mặt phẳng sẽ giúp chúng ta nhìn thấy “hình ảnh” cụ thể của cấu trúc xã hội.
Cần xác định xem mạng lưới xã hội (social network) là gì. Một cách chung nhất, có thể định nghĩa mạng lưới xã hội là một tập hợp các mối quan hệ giữa các actor. Các thực thể này không nhất thiết chỉ là các cá nhân mà còn là các nhóm xã hội, tổ chức, thiết chế, công ty xí nghiệp và cả các quốc gia. Các mối quan hệ giữa các actor cũng có thể mang nhiều nội dung khác nhau từ sự tuơng trợ, trao đổi thông tin cho đến việc trao đổi hàng hoá, trao đổi các dịch vụ…Từ định nghĩa về mạng lưới xã hội, chúng ta có thể mô tả và phân tích mối quan hệ giữa các actor trong mạng lưới, các quy luật hình thành và biến chuyển của những mối quan hệ đó, và nhất là làm sáng tỏ những ảnh hưởng của các mối quan hệ xã hội (hay cấu trúc của mạng lưới xã hội) đối với hành vi của các actor.
Mạng lưới xã hội cho rằng chính các quan hệ xã hội, mối quan hệ giữa các actor mới là yếu tố quyết định đến hành vi chứ không phải là các đặc trưng của các actor như tuổi tác, giới tính, tôn giáo, dân tộc, nghề nghiệp quyết định. Chẳng hạn dưới góc nhìn mạng lưới, việc tiếp cận các nguồn lực xã hội của các actor như uy tín, tình thân, thông tin , quyền lực, vốn xã hội…phụ thuộc chủ yếu vào các mối quan hệ xã hội chứ không phải là đặc trưng của các actor. Cũng từ mạng lưới xã hội này, sẽ giúp cho việc tìm hiểu những kênh tìm việc, những nguồn lực, vốn xã hội đã thúc đẩy, đưa những người nhập cư đến sinh sống và trở thành những công nhân ở các khu công nghiệp của tỉnh Bình Dương như thế nào, trọng tâm chính sẽ là các mối quan hệ xã hội của họ chứ không phải những đặc trưng hay tính cách bản thân đưa họ đến với công việc và đời sống hiện tại. Hai khía cạnh của lý thuyết mạng lưới xã hội là lý thuyết “Sức mạnh của các SVTH: Nguyễn Thị Hải Yến 14 Luận văn cử nhân xã hội học GVHD:TS.
Phan Văn Dốp mối quan hệ yếu” (The Strength of weak ties) do nhà xã hội học người Mỹ Mark Grannovetter triển khai lần đầu vào năm 1973 (điều chỉnh lại vào năm 1983), và lý thuyết “Các lỗ trống cấu trúc”(structural holes) được Ronald S.Burt định hình vào năm 1992. Theo Mark Grannovetter, khi tiến hành phân tích mạng lưới, nhà nghiên cứu cần phải phân biệt các mối quan hệ (mạnh /yếu) trong mạng lưới theo các tiêu chí như sau: - Độ dài của mối quan hệ: ở đây nhà nghiên cứu sẽ chú ý đến hai yếu tố là “thâm niên” của mối quan hệ và thời gian sinh hoạt chung của các actor trong mạng : + Xúc cảm, tình cảm của các mối quan hệ. + Sự tin cậy của các mối quan hệ. + Các hoạt động tương hỗ của các quan hệ.
+ Tính “đa diện” của các mối quan hệ, tức là sự đa dạng về nội dung của các mối quan hệ. Từ các tiêu chí đó, ông đã phân biệt các mối quan hệ yếu với các mối quan hệ mạnh như sau: - Quan hệ yếu là các mối quan hệ không chiếm nhiều thời gian của actor, ít nội dung, cường độ xúc cảm yếu và sự tin cậy lẫn nhau không cao (chẳng hạn quan hệ với bà con ở xa, quan hệ giữa những người “biết” nhau chứ không “thân” với nhau); - Quan hệ mạnh là các mối quan hệ chiếm nhiều thời gian của các actor, đa nội dung, sự tin cậy và cường độ cảm xúc rất cao (chẳng hạn quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, các nhóm bạn thân…). Một điều cần lưu ý là trong lý thuyết mạng lưới xã hội, nhà nghiên cứu tuyệt đối không được phép nghĩ rằng các mối quan hệ yếu không quan trọng bằng các mối quan hệ mạnh vì những lý do sau: - Các mối quan hệ mạnh có một nhược điểm lớn là thường tự khép kín trong mạng lưới của mình, và do các actor thường dành nhiều thời gian cho các mối quan hệ này nên thông tin lưu chuyển trong mạng thường có tính lặp SVTH: Nguyễn Thị Hải Yến 15 Luận văn cử nhân xã hội học GVHD:TS. Phan Văn Dốp lại và ít mới mẻ.
Chẳng hạn như một nhóm bạn thân ngày nào cũng gặp nhau thì nội dung trao đổi sẽ không nhiều và không thể mới mẻ đuợc. - Các mối quan hệ yếu lại thường “hướng ngoại” hơn, thời gian quan hệ ít hơn nên thông tin sẽ mới mẻ hơn. Chẳng hạn hai người bạn lâu ngày gặp nhau sẽ có nhiều thông tin trao đổi với nhau hơn Xét về sự phong phú và mới mẻ của thông tin, các mối quan hệ yếu mới là yếu tố chính làm tăng “vốn xã hội” của actor chứ không phải là các mối quan hệ mạnh bởi nó sẽ giúp mở rộng các mối quan hệ của cá nhân. Khi xét về sự tin cậy lẫn nhau như một yếu tố thuộc vốn xã hội thì các mối quan hệ mạnh lại hiệu quả hơn, nhưng chúng dễ dẫn đến “sự chia cắt xã hội” hơn.
Theo Mark Grannovetter các liên hệ yếu giữa hai actor có thể tạo thành một cầu nối giữa hai nhóm có các liên hệ nội bộ vững vàng. Không có những mối liên hệ yếu như thế hai nhóm có thể biệt lập với nhau. Sự biệt lập này tới lượt nó sẽ dẫn đến một hệ thống xã hội phân tán hơn.