CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm, đặc điểm của định tội danh tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm định tội danh tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự.1 Như vậy, những hành vi được coi là tội phạm khi chúng được quy định trong BLHS và những người thực hiện hành vi mà BLHS coi là tội phạm phải chịu trách nhiệm hình sự hay cụ thể hơn đó là phải chịu một hình phạt nhất định. BLHS quy định tổng thể tất cả các hành vi xâm phạm đến hầu hết các quan hệ trong đời sống xã hội, việc xác định một hành vi xâm phạm đến một quan hệ xã hội trên thực tế có phải là tội phạm hay không được xem là hoạt động định tội danh.
Qua đó, về bản chất, định tội danh là một hoạt động áp dụng pháp luật, với đặc điểm nổi bật là một hoạt động do các cơ quan quyền lực Nhà nước thực hiện nhằm xem xét, đánh giá logic để xác định hành vi nguy hiểm cho xã hội trên thực tế đã thỏa mãn những yếu tố cấu thành tội phạm nào được quy định trong BLHS. 1 Quốc hội, Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung 2017, Hà Nội, Điều 8. 7 Tuy nhiên, trên đây chỉ là cách hiểu cơ bản nhất về khái niệm định tội danh, để thực hiện khách quan, chính xác hoạt động này cần phải hiểu được đầy đủ và chính xác khái niệm này. Trong khoa học hình sự hiện nay chưa có một định nghĩa thống nhất về định tội danh, mỗi nhà khoa học luật lại đưa ra những định nghĩa và quan điểm khác nhau về khái niệm này.
Dương Tuyết Miên đưa ra quan điểm và định nghĩa về định tội danh như sau: “Định tội danh được hiểu là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người có phạm tội hay không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của Bộ luật Hình sự hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện.”2 Trong khi đó GS.TS Lê Cảm lại quan niệm rằng: “Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật Tố tụng hình sự, và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiễm cho xã hội được thực hiện phù hợp với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tương ứng do luật hình sự quy định, nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật. Trịnh Quốc Toản cho rằng: “Định tội danh là việc xác định về mặc pháp lý sự phù hợp nhất giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã được thực hiện với các yếu 2 Dương Tuyết Miên, Định tội danh và quyết định hình phạt, Nhà xuất bản Lao động – Xã Hội, Hà Nội, 2005, Tr. 3 Lê Cảm, Những vấn đề lý luận và thực tiễn về định tội danh (Tài liệu giảng dạy sau đại học), Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2003, Tr. 8 tố cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng được quy định trong Bộ luật Hình sự.
Nói cách khác định tội là việc xác định một hành vi cụ thể đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của tội nào trong số các tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự.” “Định tội danh là một quá trình logic nhất định, là hoạt động tư duy do người tiến hành tố tụng thực hiện. Nó đồng thời cũng là một trong những hình thức hoạt động về mặt pháp lý, thể hiện sự đánh giá về mặt pháp lý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội đang được kiểm tra, xác định trong mối tương quan với các quy phạm pháp luật hình sự. Võ Khánh Vinh cũng đưa ra nhận định như sau: “Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng luật hình sự nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định.”5 Từ các quan điểm của các nhà khoa học kể trên, có thể nhận thấy, mặc dù mỗi người đề xuất phát từ các khía cạnh khác nhau trong khoa học hình sự để đưa ra nhận định về khái niệm định tội danh, tuy nhiên về cơ bản các nhà khoa học trên đều thống nhất với nhau về những nội dung sau đây: Một là, định tội danh là hoạt động nhận thức logic của các chủ thể có thẩm quyền trong việc xác định tính đồng nhất cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn. Để định tội danh, các chủ thể phải dựa trên cơ sở thực tiễn và cơ sở lý luận của tội phạm, trong đó cơ sở thực tiễn là diễn biến của hành vi phạm tội trên thực tế, lỗi của chủ thể thực hiện hành vi, hậu quả của hành vi nguy hiểm cho xã hội gây ra và những vấn để khác có liên quan đến hành vi phạm tội đã diễn ra trong đời sống khách quan, còn cơ sở pháp luật là những quy định cụ thể của pháp luật hình sự về một 4 Trịnh Quốc Toản, “Những vấn đề lý luận về định tội danh và hướng dẫn giải bài tập định tội danh, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 1999, Tr.
5 Võ Khánh Vinh, Lý luận chung về định tội danh, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2013, Tr. 9 tội phạm cụ thể. Nói cách khác, định tội danh là hoạt động xác định sự phù hợp hay không phù hợp giữa sự kiện phạm tội thực tế với những quy phạm pháp luật hình sự về tội phạm trong BLHS. Hai là, định tội danh về bản chất là một hoạt động áp dụng pháp luật.
Áp dụng pháp luật là một trong bốn hình thức thực hiện pháp luật, trong đó cơ quan Nhà nước hoặc cá nhân có thẩm quyền thông qua các hoạt động cá biệt hóa quy định của pháp luật vào các sự kiện pháp lý cụ thể, từ đó làm phát sinh, chấm dứt hay thay đổi một quan hệ pháp luật đối với các đối tượng cụ thể theo trình tự, thủ tục được pháp luật quy định. Như vậy, định tội danh là một hoạt động áp dụng pháp luật, trong đó các cơ quan Nhà nước mà cụ thể là các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) nhân danh Nhà nước trên cơ sở các sự kiện phạm tội thực tế từ đó nhận định, so sánh, lựa chọn các quy phạm pháp luật về tội phạm tương ứng được BLHS quy định để xác định tội danh đối với người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trên cơ sở trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Ba là, định tội danh là hoạt động khởi nguyên trong việc xử lý tội phạm. Quá trình xử lý tội phạm được thể hiện ở ba hoạt động: định tội danh, định khung hình phạt và quyết định hình phạt.
BLHS quy định về tội phạm và hình phạt, để xác định được hình phạt, hay trách nhiệm hình sự của người phạm tội trước hết cần xác định họ đã phạm vào tội danh gì của BLHS. Như vậy, thông qua hoạt động định tội danh, các chủ thể thực hiện quyền lực nhà nước trong xử lý tội phạm có thể cá biệt hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự của người phạm tội một cách chính xác, là tiền đề để thực hiện các hoạt động khác trong việc xử lý tội phạm như những vấn đề liên quan đến trách nhiệm hình sự hay quan trọng hơn là hoạt động quyết định hình phạt cụ thể đối với người phạm tội. Từ những phân tích nêu trên, chúng tôi xin đưa ra khái niệm về định tội danh như sau: “Định tội danh là một dạng hoạt động áp dụng pháp luật, mang tính quyền lực nhà nước, trên cơ sở các tình tiết thực tế của hành vi phạm tội các cơ quan có 10 thẩm quyền phân tích, đối chiếu, so sánh các tình tiết đó với các yếu tố cấu thành tội phạm của một tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật Hình sự, tạo tiền đề cho các hoạt động khác trong việc xử lý tội phạm diễn ra khách quan, nhanh chóng và chính xác.” Định tội danh tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là một trường hợp cụ thể của định tội danh nói chung, trong đó hành vi phạm tội trên thực tế đã xâm phạm đến sức khỏe của con người, là một quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Sức khỏe của con người là tình trạng đầy đủ về thể chất, tâm thần mà không chỉ có nghĩa là không có bệnh hay thương tật; cho phép mỗi người thích ứng nhanh chóng với các biến đổi của môi trường, giữ được lâu dài khả năng lao động và lao động có hiệu quả.