Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh lở mồm long móng ở Việt Nam giai đoạn 2016 - 2018

Luận văn thạc sĩ vnua nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học bệnh lở mồm long móng ở Việt Nam giai đoạn 2016-2018, cung cấp thông tin quan trọng.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lan Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Hiên
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh Lở mồm long móng ở Việt Nam giai đoạn 2016 - 2018
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC ĐỒ THỊ, HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 6. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 7. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• 8. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 9. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 10. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 10.1. THÔNG TIN CHUNG VỀ BỆNH LMLM
• 10.2. MỘT SỐ NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH LMLM
• 10.2.1. Tình hình nghiên cứu về bệnh LMLM trên thế giới và khu vực
• 11. TÌNH HÌNH DỊCH BỆNH LMLM
• 11.1. Tình hình dịch bệnh LMLM trên thế giới và khu vực
• 11.2. Tình hình dịch bệnh LMLM tại Việt Nam
• 12. VI RÚT GÂY BỆNH LMLM
• 12.1. Hình thái vi rút LMLM
• 12.2. Cấu trúc vi rút LMLM
• 12.3. Các serotype của vi rút LMLM
• 12.4. Đặc tính nuôi cấy của vi rút LMLM
• 12.5. Sức đề kháng của vi rút LMLM
• 13. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA BỆNH LMLM
• 13.1. Loài vật mắc bệnh
• 13.2. Triệu chứng, bệnh tích
• 13.3. Cơ chế sinh bệnh
• 13.4. Phương thức truyền lây
• 13.5. Đường xâm nhập
• 13.6. Tình trạng mang trùng
• 14. CÁC PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN BỆNH
• 14.1. Chẩn đoán lâm sàng
• 14.2. Chẩn đoán vi rút học
• 14.3. Chẩn đoán huyết thanh học
• 14.4. Chẩn đoán bằng kỹ thuật RT-PCR
• 15. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC
• 15.1. Nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional study)
• 15.2. Nghiên cứu thuần tập (cohort study)
• 16. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 16.1. Địa điểm nghiên cứu
• 16.2. Thời gian nghiên cứu
• 16.3. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 16.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 16.3.2. Vật liệu nghiên cứu
• 16.4. Nội dung nghiên cứu
• 16.5. Phương pháp nghiên cứu
• 16.5.1. Phương pháp dịch tễ học hồi cứu (retrospective cohort study)
• 16.5.2. Phương pháp giải trình tự gien
• 16.5.3. Đánh giá mức độ tương đồng kháng nguyên giữa kháng nguyên của vắc xin và kháng nguyên của vi rút thực địa
• 16.5.4. Phương pháp đánh giá đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng vắc xin LMLM của trâu, bò tại một số tỉnh
• 16.6. Quản lý và phân tích số liệu
• 17. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 17.1. Một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh LMLM ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2016 - 2018
• 17.1.1. Các loài gia súc mắc bệnh LMLM
• 17.1.2. Tỷ lệ gia súc chết do bệnh LMLM
• 17.1.3. Đặc điểm dịch tễ học theo thời gian xuất hiện các ổ dịch LMLM
• 17.1.4. Đặc điểm dịch tễ theo không gian của các ổ dịch LMLM
• 17.1.5. Đặc điểm dịch tễ học phân tử của vi rút LMLM lưu hành ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2016 - 2018
• 17.1.6. Kết quả xác định các topotype và lineage vi rút LMLM tại Việt Nam, giai đoạn từ năm 2016 - 2018
• 17.1.7. Đánh giá mức độ tương đồng kháng nguyên của vi rút vắc xin và vi rút lưu hành tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2016 - 2018
• 17.1.8. Đánh giá đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng vắc xin LMLM của trâu, bò tại một số địa phương trong năm 2018
• 18. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu dịch tễ học bệnh lở mồm long móng ở Việt Nam

Bệnh lở mồm long móng (LMLM) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với động vật móng guốc chẵn. Nghiên cứu này tập trung vào các đặc điểm dịch tễ học của bệnh LMLM tại Việt Nam trong giai đoạn 2016-2018. Mục tiêu chính là xác định mối quan hệ giữa các yếu tố không gian và thời gian với tần suất và phân bố ổ dịch. Bệnh LMLM không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe động vật mà còn gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi và kinh tế xã hội.

1.1. Đặc điểm dịch tễ học của bệnh LMLM tại Việt Nam

Bệnh LMLM đã xuất hiện tại Việt Nam hơn 100 năm và diễn biến có quy luật. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng bệnh thường xuất hiện theo mùa và có tính chất lặp lại sau mỗi 2-3 năm. Đặc biệt, các tỉnh Bắc Bộ và Tây Nguyên là những khu vực có nguy cơ cao nhất.

1.2. Tình hình dịch bệnh LMLM trên thế giới

Trên thế giới, bệnh LMLM đã được ghi nhận từ thế kỷ 16 và gây ra nhiều đợt dịch lớn. Các quốc gia đã triển khai nhiều chương trình phòng chống để ngăn chặn sự lây lan của bệnh. Tổ chức Thú y thế giới (OIE) đã đưa ra các khuyến cáo về việc kiểm soát dịch bệnh này.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về bệnh LMLM, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh. Sự gia tăng số lượng ổ dịch và sự biến đổi của vi rút là những vấn đề cần được giải quyết. Việc thiếu thông tin chính xác về tình hình dịch bệnh cũng là một thách thức lớn.

2.1. Những khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu về tình hình dịch bệnh LMLM gặp nhiều khó khăn do thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Nhiều địa phương không báo cáo kịp thời về tình hình dịch bệnh, dẫn đến việc đánh giá không chính xác.

2.2. Sự biến đổi của vi rút LMLM

Vi rút LMLM có khả năng biến đổi cao, điều này làm cho việc phát triển vắc xin và các biện pháp phòng ngừa trở nên khó khăn. Các chủng vi rút mới có thể gây ra các đợt dịch nghiêm trọng hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM hiệu quả

Để nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM, các phương pháp nghiên cứu cắt ngang và thuần tập đã được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố dịch tễ và tình hình dịch bệnh. Việc sử dụng các công nghệ hiện đại trong phân tích vi rút cũng đóng vai trò quan trọng.

3.1. Nghiên cứu cắt ngang cross sectional study

Phương pháp nghiên cứu cắt ngang cho phép thu thập dữ liệu tại một thời điểm nhất định, giúp xác định tỷ lệ mắc bệnh và các yếu tố liên quan. Phương pháp này đã được áp dụng để đánh giá tình hình dịch bệnh LMLM tại nhiều địa phương.

3.2. Nghiên cứu thuần tập cohort study

Nghiên cứu thuần tập giúp theo dõi sự phát triển của bệnh theo thời gian. Phương pháp này cho phép đánh giá tác động của các yếu tố nguy cơ đến sự xuất hiện của bệnh LMLM.

IV. Kết quả nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM tại Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy bệnh LMLM có tỷ lệ mắc cao ở các loài gia súc như bò và lợn. Tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp, với nhiều ổ dịch xuất hiện tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung. Việc tiêm phòng vắc xin đã giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh nhưng vẫn cần cải thiện hơn nữa.

4.1. Tình hình dịch bệnh theo không gian

Các tỉnh Bắc Bộ và Tây Nguyên là những khu vực có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất. Sự phân bố của các ổ dịch cho thấy mối liên hệ chặt chẽ với các yếu tố môi trường và hoạt động chăn nuôi.

4.2. Tình hình dịch bệnh theo thời gian

Bệnh LMLM thường xảy ra vào cuối năm, đặc biệt là trong các tháng 11 và 12. Sự gia tăng số lượng ổ dịch vào thời điểm này cần được theo dõi chặt chẽ để có biện pháp ứng phó kịp thời.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM

Nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM tại Việt Nam trong giai đoạn 2016-2018 đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về tình hình dịch bệnh. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về sự biến đổi của vi rút và các yếu tố ảnh hưởng đến sự lây lan của bệnh. Các biện pháp phòng ngừa cần được cải thiện để bảo vệ đàn gia súc và đảm bảo an toàn thực phẩm.

5.1. Đề xuất các biện pháp phòng ngừa hiệu quả

Cần tăng cường các biện pháp phòng ngừa như tiêm phòng vắc xin, theo dõi tình hình dịch bệnh và nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về bệnh LMLM. Việc hợp tác giữa các cơ quan chức năng và người dân là rất quan trọng.

5.2. Tương lai của nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM

Nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM cần được tiếp tục để cập nhật thông tin mới nhất về tình hình dịch bệnh. Việc áp dụng công nghệ mới trong nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả phòng chống dịch bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh Lở mồm long móng (LMLM) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hàng đầu ở động vật móng guốc chẵn, có khả năng lây lan nhanh chóng qua đường tiếp xúc trực tiếp, phơi nhiễm không khí và thương mại gia súc. Trong quần thể cảm nhiễm chưa có miễn dịch, tỷ lệ mắc bệnh có thể lên tới 100%, gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế và gián đoạn thương mại quốc tế. Tại Việt Nam, sau hơn 100 năm hiện diện, dịch bệnh vẫn lưu hành phức tạp với chu kỳ bùng phát từ 2 đến 3 năm một lần. Nghiên cứu dịch tễ học giai đoạn 2016 - 2018 cho thấy nguy cơ mắc bệnh trung bình ở cấp cơ sở là 5,95 xã có dịch trên 100 xã-năm (95% CI: 5,51 - 6,39), phản ánh tính chất dai dẳng của mầm bệnh tại nhiều vùng sinh thái nông nghiệp.

Vấn đề cốt lõi hiện nay là sự thay đổi về cơ cấu loài mắc bệnh, sự xuất hiện của các dòng vi rút biến chủng thích nghi trên đàn lợn và sự không tương đồng kháng nguyên giữa các chủng vi rút thực địa với các chủng vắc xin nhập khẩu. Mục tiêu của luận văn là xác định mối quan hệ và tác động của các yếu tố không gian, thời gian đến tần suất phân bố ổ dịch; xác định các serotype, topotype và lineage vi rút LMLM lưu hành; đồng thời đánh giá mức độ tương đồng kháng nguyên và hiệu quả bảo hộ miễn dịch sau tiêm phòng vắc xin trên đàn gia súc thực địa.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu dịch tễ cấp xã trên toàn quốc từ năm 2016 đến năm 2018, kết hợp giám sát huyết thanh học chuyên sâu tại các tỉnh trọng điểm thuộc vùng khống chế và vùng đệm trong năm 2018. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học thực tiễn vững chắc phục vụ việc điều chỉnh "Chương trình quốc gia khống chế bệnh Lở mồm long móng giai đoạn 2016 - 2020", bảo vệ an toàn cho tổng đàn gia súc gồm hơn 5,8 triệu con trâu bò và gần 28 triệu con lợn trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng thuyết dịch tễ học truyền nhiễm kinh điển (Epidemiological Triad), phân tích sự tương tác giữa tác nhân gây bệnh (vi rút LMLM thuộc giống Aphthovirus, họ Picornaviridae), vật chủ cảm nhiễm (động vật móng guốc chẵn) và môi trường trung gian truyền lây. Nghiên cứu áp dụng khung giám sát dịch tễ học phân tử của Tổ chức Thú y Thế giới (OIE/WOAH) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) để định danh các chủng vi rút dựa trên giải trình tự vùng gien mã hóa protein cấu trúc vỏ capsid VP1 (kích thước 1300 bp). Đồng thời, mô hình tương đồng kháng nguyên (Vaccine Matching) được vận dụng để xác định hệ số quan hệ kháng nguyên r1 giữa chủng vi rút thực địa và chủng vắc xin.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm: Serotype và Topotype (phân loại nhóm huyết thanh và nguồn gốc địa lý di truyền của 7 serotype toàn cầu gồm O, A, C, SAT 1, SAT 2, SAT 3, Asia 1); Hệ số tương đồng kháng nguyên r1 (ngưỡng r1 ≥ 0,3 biểu thị độ tương đồng cao và vắc xin có khả năng bảo hộ; r1 < 0,3 biểu thị sự sai khác kháng nguyên lớn); Tỷ số lây lan ước tính EDR (Estimated Dissemination Ratio, so sánh số ổ dịch phát sinh trong khoảng thời gian ủ bệnh 5 ngày với chu kỳ 5 ngày liền kề trước đó); và Ngưỡng miễn dịch bảo hộ quần thể (tối thiểu đạt 70% gia súc có kháng thể bảo hộ theo khuyến cáo chuẩn của OIE).

Phương pháp nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp dịch tễ học thuần tập hồi cứu (Retrospective Cohort Study) trên toàn bộ dữ liệu ổ dịch cấp xã từ 63 tỉnh, thành phố giai đoạn 2016 - 2018 do Cục Thú y quản lý. Phương pháp phân tích không gian ứng dụng thuật toán ước tính mật độ điểm hạt nhân Kernel (Kernel Density Estimation) trên lưới tọa độ chuẩn hóa 200 m × 200 m bằng phần mềm ArcGIS 10.3 và các gói thống kê chuyên dụng epiR, Spatstat trong môi trường R, cho phép phát hiện chính xác các cụm điểm nóng dịch bệnh mà không bị phụ thuộc vào ranh giới hành chính thuần túy.

Về phương pháp dịch tễ học phân tử, các mẫu bệnh phẩm biểu mô và mụn nước đại diện thu thập từ các ổ dịch thực địa được gửi phân tích tại Phòng thí nghiệm Tham chiếu Quốc tế của OIE tại Viện Pirbright (Vương quốc Anh) và Senasa (Argentina) để khuếch đại, giải trình tự đoạn gien VP1 và thiết lập cây phả hệ sinh dòng bằng phần mềm MEGA và BioEdit.

Đối với đánh giá đáp ứng miễn dịch thực địa, quy trình chọn mẫu phân tầng đa giai đoạn được thực hiện tại các huyện thuộc vùng đệm và vùng khống chế năm 2018. Cỡ mẫu giám sát bao gồm tối thiểu 3 xã trên mỗi huyện được chọn, thu thập 10 mẫu huyết thanh trâu và 10 mẫu huyết thanh bò tại mỗi xã (tương đương 60 mẫu/huyện) sau ít nhất 4 tuần kể từ mũi tiêm vắc xin cuối cùng. Toàn bộ mẫu huyết thanh được bảo quản ở nhiệt độ 4°C đến 8°C và vận chuyển về phòng xét nghiệm chuẩn quốc gia trong vòng 48 giờ để thực hiện phản ứng LPB-ELISA (Liquid Phase Blocking-ELISA) theo Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 8400-1:2010. Phương pháp thống kê Fleiss được áp dụng để tính toán khoảng tin cậy 95% (95% CI) cho các tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong và tỷ lệ bảo hộ kháng thể. Toàn bộ tiến trình thu thập và phân tích dữ liệu thực hiện tập trung từ tháng 12/2018 đến tháng 9/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích dịch tễ học toàn diện giai đoạn 2016 - 2018 đã chỉ ra bốn phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, cơ cấu loài gia súc mắc bệnh ghi nhận sự chiếm ưu thế vượt trội của bò và lợn. Trong tổng số gia súc mắc bệnh, bò chiếm tỷ lệ cao nhất là 45,9% (95% CI: 45,3 - 46,5%), tiếp theo là lợn chiếm 42,5% (95% CI: 42,0 - 43,1%), trâu chiếm 11,3% (95% CI: 11,0 - 11,7%), trong khi dê và cừu chỉ chiếm 0,3% (95% CI: 0,2 - 0,3%). Riêng năm 2017, tỷ lệ bò mắc bệnh đạt đỉnh 75,7% (95% CI: 74,7 - 76,7%), trong khi năm 2018 ghi nhận sự bùng phát nghiêm trọng trên đàn lợn với tỷ lệ mắc tăng vọt lên 58,9% (95% CI: 58,2 - 59,6%).

Thứ hai, tỷ lệ tử vong tập trung chủ yếu ở loài lợn. Trong tổng số 543 cá thể gia súc chết do bệnh LMLM suốt giai đoạn 3 năm, lợn chiếm tới 67,4% (95% CI: 62,8 - 72,0%) với 366 con chết, bò chiếm 19,9% (95% CI: 16,0 - 23,8%) với 108 con, dê và cừu chiếm 11,0% (60 con), và trâu chỉ chiếm 1,7% (9 con). Đáng lưu ý, vào năm 2018, số lợn chết lên đến 306 con, chiếm 75,9% tổng số gia súc chết vì dịch bệnh trong năm.

Thứ ba, quy luật phân bố không gian và thời gian thể hiện tính mùa vụ và tính vùng rõ nét. Mật độ ổ dịch tập trung cao tại các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ với nguy cơ mắc trung bình 5,95 xã có dịch/100 xã-năm. Dịch bệnh xuất hiện quanh năm nhưng bùng phát dữ dội vào hai tháng cuối năm 2018, thời điểm cao nhất ghi nhận 15 xã công bố dịch mới trong một ngày, tương ứng với chỉ số lây lan ước tính EDR vượt ngưỡng 1 vào cuối tháng 12/2018.

Thứ tư, dịch tễ học phân tử xác định sự lưu hành đồng thời của serotype O (gồm các dòng Mya-98, Cathay, PanAsia, Ind-2001d, Ind-2001e) và serotype A (dòng Sea-97). Đáng báo động, các chủng vi rút O/SEA/Mya-98 và O/Cathay phân lập trên đàn lợn không có sự tương đồng kháng nguyên với các chủng vắc xin thương mại O1Manisa và O3039 (giá trị r1 < 0,3). Ngược lại, chủng vi rút A/ASIA/Sea-97 có độ tương đồng cao với vắc xin chứa kháng nguyên A22 Iraq (r1 ≥ 0,3). Khảo sát huyết thanh năm 2018 cho thấy đàn trâu bò được tiêm phòng có tỷ lệ dương tính kháng thể bảo hộ serotype O đạt trên 70% (trong đó bò sữa đạt 89,3%, 95% CI: 71,8 - 97,7%) và serotype A đạt 74,0% (95% CI: 70,6 - 77,2%).

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh ở bò (45,9% so với mức 21,1% của giai đoạn 2006 - 2012) phản ánh trực tiếp tình trạng gia tăng lưu thông, buôn bán gia súc sống xuyên biên giới từ các nước láng giềng qua các đường mòn, lối mở chưa được kiểm dịch chặt chẽ. Đàn bò nhập lậu chưa có miễn dịch bảo hộ khi tiếp xúc với mầm bệnh nội địa đã làm bùng phát các ổ dịch mới. Tỷ lệ mắc và chết ở trâu giảm mạnh (từ 33,4% giai đoạn 2006 - 2012 xuống còn 11,3% giai đoạn 2016 - 2018) là kết quả tích cực của chương trình tiêm phòng vắc xin trọng điểm do ngân sách nhà nước hỗ trợ cho đàn trâu bò tại các vùng nguy cơ cao.

Hiện tượng tỷ lệ mắc và tử vong tăng đột biến trên đàn lợn vào năm 2018 bắt nguồn từ hai nguyên nhân chính: Thứ nhất, chính sách tiêm phòng vắc xin quốc gia trước đây chủ yếu ưu tiên cho đàn nái và đực giống, bỏ ngỏ đàn lợn thịt nuôi thương phẩm ngắn ngày; thứ hai, sự xuất hiện của dòng vi rút O/Cathay và O/SEA/Mya-98 có độc lực cao, gây biến chứng viêm cơ tim cấp tính (tim rằn ri da hổ) làm lợn con và lợn choai chết nhanh chóng, đồng thời các dòng này không tương thích kháng nguyên với vắc xin O1Manisa đang lưu hành đại trà.

Về mặt trực quan hóa số liệu, toàn bộ diễn biến dịch tễ được cấu trúc và trình bày tối ưu thông qua các sơ đồ phả hệ di truyền gien VP1 đa tầng, bản đồ nhiệt mật độ Kernel 2D phân tầng nguy cơ theo km², biểu đồ đường cong dịch tễ chuỗi thời gian đối chiếu chỉ số EDR chu kỳ 5 ngày, kết hợp bảng thống kê phân tích đa biến chi tiết theo loài và theo địa bàn hành chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống và tiến tới thanh toán bệnh LMLM, các giải pháp đồng bộ cần được triển khai quyết liệt theo các trục hành động cụ thể:

Thứ nhất, điều chỉnh danh mục kháng nguyên và mở rộng diện bao phủ vắc xin. Cục Thú y và các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu thuốc thú y cần cập nhật ngay các chủng hạt giống vắc xin serotype O có độ tương đồng kháng nguyên cao (r1 ≥ 0,3) phù hợp với các dòng O/SEA/Mya-98 và O/Cathay đang lưu hành. Đồng thời, các địa phương phải bổ sung kế hoạch tiêm phòng bắt buộc cho đàn lợn thịt thương phẩm tại các vùng có mật độ nuôi cao, hướng tới mục tiêu đạt tỷ lệ bảo hộ huyết thanh đàn gia súc thực địa trên 85% trước quý IV/2020.

Thứ hai, siết chặt kiểm soát vận chuyển động vật và sản phẩm động vật liên tỉnh, liên biên giới. Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia phối hợp cùng Bộ đội Biên phòng và lực lượng Thú y vùng duy trì trạm kiểm dịch 24/7 tại các cửa khẩu Tây Nam và biên giới phía Bắc. Thực hiện kiểm dịch nghiêm ngặt 100% các lô gia súc lưu thông, đặc biệt trong đợt cao điểm thương mại quý IV hàng năm, nhằm giảm thiểu tối thiểu 50% nguy cơ xâm nhập mầm bệnh từ bên ngoài vào nội địa.

Thứ ba, chuẩn hóa hệ thống cảnh báo dịch sớm bằng công cụ số hóa. Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương và Chi cục Chăn nuôi Thú y các tỉnh cần duy trì tính toán chỉ số lây lan ước tính EDR theo chu kỳ 5 ngày và cập nhật bản đồ mật độ điểm dịch Kernel hàng tuần trong các tháng cao điểm từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau. Việc này giúp các địa phương phát hiện sớm chiều hướng lây lan của ổ dịch trước từ 15 đến 20 ngày để kịp thời khoanh vùng xử lý.

Thứ tư, nâng cấp các biện pháp an toàn sinh học và tiêu độc khử trùng tại cơ sở chăn nuôi. Các hộ chăn nuôi và trang trại phải định kỳ phun tiêu độc khử trùng môi trường tối thiểu 2 lần/tuần bằng dung dịch NaOH nồng độ 0,8% hoặc dung dịch nước vôi tôi 5% để phá hủy vỏ capsid vi rút trong chất thải và nước rãnh chuồng nuôi. Nghiêm cấm hoàn toàn việc sử dụng thức ăn thừa, phế phẩm lò mổ chưa qua xử lý nhiệt cho lợn ăn nhằm triệt tiêu nguồn lây truyền gián tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho bốn nhóm đối tượng chuyên ngành:

Nhóm thứ nhất bao gồm các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý thú y nhà nước (Cục Thú y, Chi cục Chăn nuôi và Thú y các tỉnh, thành phố). Dữ liệu phân vùng nguy cơ dịch tễ học không gian và hệ số r1 cung cấp luận cứ chuẩn xác để phân bổ nguồn ngân sách vắc xin trung ương, tối ưu hóa các biện pháp khống chế ổ dịch và xây dựng các vùng an toàn dịch bệnh đạt chuẩn quốc tế.

Nhóm thứ hai là các viện nghiên cứu, doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu vắc xin thú y. Kết quả phân tích phả hệ gien VP1 và kiểm tra vaccine matching giúp các đơn vị nghiên cứu lựa chọn đúng chủng kháng nguyên đích (đặc biệt đối với serotype O trên lợn và serotype A22 Iraq trên trâu bò), phục vụ công tác sản xuất vắc xin nhị giá O và A đạt độ tương thích sinh học cao.

Nhóm thứ ba là giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Thú y, Bệnh học Thủy sản và Chăn nuôi. Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về việc ứng dụng phương pháp thuần tập hồi cứu, kỹ thuật tính toán chỉ số EDR, giải trình tự gien và phân tích không gian GIS trong nghiên cứu dịch tễ học hiện đại.

Nhóm thứ tư là các chủ trang trại, hợp tác xã và kỹ sư chăn nuôi gia súc quy mô công nghiệp. Báo cáo cung cấp các chỉ dẫn cụ thể về chẩn đoán phân biệt bệnh tích lâm sàng, phác đồ an toàn sinh học và quy trình tiêm phòng vắc xin mũi nhắc lại sau 28 ngày để bảo vệ tối đa tài sản đàn gia súc.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh Lở mồm long móng lây truyền chủ yếu qua những con đường nào?
Vi rút LMLM lây lan trực tiếp qua tiếp xúc giữa gia súc ốm và gia súc khỏe thông qua dịch mụn nước, nước bọt và chất bài tiết. Bệnh cũng truyền lây gián tiếp qua thức ăn, dụng cụ chăn nuôi, phương tiện vận chuyển và quần áo người chăm sóc bị nhiễm mầm bệnh. Đáng chú ý, vi rút có thể phát tán theo luồng gió đi xa tới 250 km trong điều kiện thời tiết mát mẻ và ẩm ướt.

Tại sao tỷ lệ tử vong do bệnh LMLM trên đàn lợn lại chiếm tới 67,4% trong giai đoạn nghiên cứu?
Lợn non và lợn thịt mẫn cảm cao với độc lực của các dòng vi rút thích nghi trên lợn như O/Cathay và O/SEA/Mya-98. Khi nhiễm bệnh, vi rút xâm nhập nhanh vào hệ tuần hoàn gây tổn thương thoái hóa và hoại tử cơ tim cấp tính (bệnh tích tim rằn ri), dẫn đến trụy tim và chết đột ngột với số lượng lớn mà chưa kịp biểu hiện loét móng điển hình.

Chỉ số lây lan ước tính EDR mang lại giá trị gì trong công tác dự báo dịch bệnh?
EDR là tỷ số so sánh số lượng ổ dịch mới trong khoảng thời gian 5 ngày với 5 ngày liền trước. Khi chỉ số EDR > 1, dịch bệnh đang trong chu kỳ bùng phát và nhân rộng mạnh mẽ, như ghi nhận vào tháng 12/2018. Chỉ số này giúp cơ quan thú y phát hiện chiều hướng dịch bệnh sớm trước nhiều ngày để ban hành lệnh báo động khẩn cấp.

Tại sao vắc xin chứa kháng nguyên O1Manisa lại không mang lại hiệu lực bảo hộ tối ưu cho đàn lợn tại thực địa?
Kết quả đánh giá tương đồng kháng nguyên (Vaccine Matching) cho thấy các dòng vi rút LMLM serotype O phân lập trên lợn tại Việt Nam thuộc dòng Mya-98 và Cathay có hệ số tương đồng kháng nguyên r1 với O1Manisa và O3039 đều nhỏ hơn 0,3. Điều này chỉ ra sự sai khác kháng nguyên lớn, khiến kháng thể tạo ra từ vắc xin không trung hòa được vi rút thực địa.

Đàn trâu bò sau khi tiêm phòng vắc xin LMLM đạt tỷ lệ kháng thể bảo hộ như thế nào theo chuẩn OIE?
Xét nghiệm LPB-ELISA trên đàn trâu bò năm 2018 ghi nhận tỷ lệ dương tính kháng thể đối với serotype O đạt trên 70% (trong đó đàn bò sữa đạt đỉnh 89,3%) và serotype A đạt 74,0%. Mức đáp ứng miễn dịch này đều vượt ngưỡng khuyến cáo tối thiểu 70% của OIE, đảm bảo tạo lập miễn dịch quần thể vững chắc để ngăn chặn dịch bùng phát diện rộng.

Kết luận

Tổng kết công trình nghiên cứu dịch tễ học bệnh Lở mồm long móng tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2018 mang lại năm kết luận trọng tâm:

• Bò là loài có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất với 45,9% (95% CI: 45,3 - 46,5%), trong khi lợn chịu tỷ lệ tử vong nặng nề nhất chiếm 67,4% (95% CI: 62,8 - 72,0%) tổng số ca chết.
• Phân bố dịch bệnh mang tính chu kỳ mùa vụ rõ rệt, bùng phát mạnh vào các tháng cuối năm và đầu năm với nguy cơ mắc trung bình 5,95 xã có dịch/100 xã-năm.
• Xác định sự lưu hành của serotype O (các dòng Mya-98, Cathay, PanAsia, Ind-2001) và serotype A (dòng Sea-97), trong đó các chủng gây bệnh trên lợn có sự sai khác kháng nguyên đáng kể so với vắc xin O1Manisa (r1 < 0,3).
• Vắc xin chứa kháng nguyên A22 Iraq duy trì độ tương đồng kháng nguyên cao (r1 ≥ 0,3) với vi rút thực địa serotype A.
• Đàn trâu bò được tiêm phòng vắc xin đạt tỷ lệ bảo hộ kháng thể từ 74,0% đến 89,3%, đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn an toàn sinh học của OIE.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là tái hiện bức tranh toàn cảnh về dịch tễ học không gian, thời gian và sinh học phân tử của bệnh LMLM tại Việt Nam, chỉ ra lỗ hổng miễn dịch trên đàn lợn thịt và sự không tương thích của chủng vắc xin serotype O. Trong giai đoạn tiếp theo đến năm 2025, ngành Thú y cần khẩn trương cập nhật các chủng vắc xin thế hệ mới tương đồng với vi rút thực địa, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng mô hình số hóa EDR và bản đồ Kernel trong giám sát chủ động. Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người chăn nuôi cần phối hợp hành động đồng bộ, triển khai nghiêm ngặt các biện pháp kiểm dịch và an toàn sinh học để bảo vệ bền vững ngành chăn nuôi quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN THỊ LAN HƯƠNG NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC CỦA BỆNH LỞ MỒM LONG MÓNG Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2016 - 2018 Ngành: Thú y Mã số: 8640101 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Bá Hiên TS. Nguyễn Văn Long NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Lan Hương i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi luôn nhận được sự quan tâm giúp đỡ của các cơ quan, các tổ chức, các nhà khoa học, các thầy cô giáo, bạn bè đồng nghiệp và những người thân trong gia đình. Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Cục Thú y, các Phòng chức năng, các đơn vị liên quan thuộc Cục Thú y và các địa phương đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ, động viên và cho phép tôi tham gia triển khai, sử dụng số liệu, kết quả của các chương trình, dự án có liên quan. Tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc về sự hướng dẫn rất có trách nhiệm và hết lòng vì khoa học của PGS. Nguyễn Bá Hiên và Tiến sĩ Nguyễn Văn Long.

Nhân dịp này, tôi trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ của Ban Quản lý đào tạo và Bộ môn Vi sinh vật Truyền nhiễm, Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn tại Học viện. Tôi bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất tới Quý thầy cô, các cơ quan, nhà khoa học cùng các đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới những người thân trong gia đình đã luôn quan tâm, động viên giúp tôi hoàn thành luận văn này. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Lan Hương ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng. vii Danh mục đồ thị, hình.

viii Trích yếu luận văn. ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu của đề tài.

Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Tổng quan tài liệu. Thông tin chung về bệnh LMLM.

Một số nghiên cứu về bệnh LMLM. Tình hình nghiên cứu về bệnh LMLM trên thế giới và khu vực. Tình hình nghiên cứu về bệnh LMLM tại Việt Nam. Tình hình dịch bệnh LMLM.

Tình hình dịch bệnh LMLM trên thế giới và khu vực. Tình hình dịch bệnh LMLM tại Việt Nam. Vi rút gây bệnh LMLM. Hình thái vi rút LMLM.

Cấu trúc vi rút LMLM. Các serotype của vi rút LMLM. Đặc tính nuôi cấy của vi rút LMLM. Sức đề kháng của vi rút LMLM.

Một số đặc điểm cơ bản của bệnh LMLM. Loài vật mắc bệnh. Triệu chứng, bệnh tích. Cơ chế sinh bệnh.

16 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương thức truyền lây. Đường xâm nhập. Tình trạng mang trùng.

Các phương pháp chẩn đoán bệnh. Chẩn đoán lâm sàng. Chẩn đoán vi rút học. Chẩn đoán huyết thanh học.

Chẩn đoán bằng kỹ thuật RT-PCR. Một số phương pháp nghiên cứu dịch tễ học. Nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional study). Nghiên cứu thuần tập (cohort study).

Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp dịch tễ học hồi cứu (retrospective cohort study). Phương pháp giải trình tự gien. Đánh giá mức độ tương đồng kháng nguyên giữa kháng nguyên của vắc xin và kháng nguyên của vi rút thực địa. Phương pháp đánh giá đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng vắc xin LMLM của trâu, bò tại một số tỉnh.

Quản lý và phân tích số liệu. Kết quả và thảo luận. Một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh LMLM ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Các loài gia súc mắc bệnh LMLM.

Tỷ lệ gia súc chết do bệnh LMLM. Đặc điểm dịch tễ học theo thời gian xuất hiện các ổ dịch LMLM. 35 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm dịch tễ theo không gian của các ổ dịch LMLM.

Đặc điểm dịch tễ học phân tử của vi rút LMLM lưu hành ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Kết quả xác định các topotype và lineage vi rút LMLM tại Việt Nam, giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Đánh giá mức độ tương đồng kháng nguyên của vi rút vắc xin và vi rút lưu hành tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Đánh giá đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng vắc xin LMLM của trâu, bò tại một số địa phương trong năm 2018.

Kết luận và kiến nghị. 65 Tài liệu tham khảo. 76 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BHK Baby Hamster Kidney CFT Complement Fixation Test CI Confidence Interval DNA Deoxyribonucleic Acid EDR Estimated Dissemination Ratio ELISA Enzyme Linked Immuno-Sorbent Assay FAO Food and Agriculture Organization of the United Nations FMD Foot and Mouth Disease LMLM Lở mồm long móng LPB-ELISA Liquid Phase Blocking-ELISA MDBK Madin-Darby Bovine Kidney NCBI National Center for Biotechnology Information NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn OIE World Organisation for Animal Health PBS Phosphate Buffer Saline PI Percent Inhibition RNA Ribonucleic Acid RT-PCR Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction r1 Antigenic relationship TCID50 50% Tissue Culture Infectious Dose TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam USD US Dollar WRL World Reference Laboratory WTO World Trade Organization vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC BẢNG Bảng 4. Tỷ lệ gia súc mắc bệnh LMLM, giai đoạn từ năm 2016 - 2018.

Tỷ lệ loài gia súc chết do bệnh LMLM, giai đoạn 2016 - 2018. Nguy cơ dịch bệnh LMLM theo vùng địa lý, giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Nguy cơ xuất hiện dịch LMLM tại các tỉnh Đồng bằng sông Hồng, Đông Bắc Bộ và Tây Bắc Bộ, giai đoạn 2016 - 2018. Nguy cơ xuất hiện dịch LMLM tại các tỉnh Bắc Trung Bộ và Nam Trung Bộ, giai đoạn 2016 – 2018.

Nguy cơ xuất hiện dịch LMLM tại các tỉnh Tây nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, giai đoạn 2016 - 2018. Các vi rút LMLM phân lập được ở Việt Nam, giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Kết quả đánh giá tương đồng kháng nguyên của vắc xin và vi rút LMLM type O lưu hành tại Việt Nam giai đoạn từ năm 2016 - 2018. Kết quả giám sát huyết thanh trên trâu, bò được tiêm vắc xin LMLM năm 2018 tại một số địa phương.

61 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC ĐỒ THỊ, HÌNH Hình 2. Bản đồ gien và cấu trúc của vi rút LMLM. Bản đồ phân bố 7 chủng vi rút LMLM trên thế giới, giai đoạn từ năm 2014 - 2018. Triệu chứng, bệnh tích của bệnh LMLM ở trâu, bò.

Sơ đồ mô tả nghiên cứu cắt ngang. Sơ đồ mô tả nghiên cứu thuần tập hồi cứu và tịnh tiến. Biểu đồ dịch tễ dịch LMLM xảy ra trong giai đoạn 2016 - 2018. Biểu đồ dịch tễ các ổ dịch LMLM xảy ra năm 2016.

Biểu đồ dịch tễ các ổ dịch LMLM xảy ra năm 2017. Biểu đồ dịch tễ các ổ dịch LMLM xảy ra năm 2018. Tỷ lệ lây lan ước tính (EDR) của dịch LMLM tính được cho năm 2018 so với số lượng ổ dịch thực tế xảy ra. Bản đồ phân bố các ổ dịch LMLM xảy ra từ năm 2016 - 2018.

Bản đồ phân bố về không gian dịch LMLM năm 2018. Bản đồ phân bố các vi rút LMLM lưu hành tại Việt Nam, giai đoạn 2016 - 2018. Phả hệ vùng gien VP1 của vi rút LMLM O/SEA/Mya-98 phân lập tại Việt Nam (do Phòng thí nghiệm tham chiếu của OIE tại Pirbright, Vương quốc Anh phân tích). Phả hệ của vi rút LMLM serotype O dòng PanAsia phân lập tại Việt Nam (do Phòng thí nghiệm tham chiếu của OIE tại Pirbright, Vương quốc Anh phân tích).

Phả hệ của vi rút LMLM serotype A/ASIA/Sea-97 phân lập tại Việt Nam (do Phòng thí nghiệm tham chiếu của OIE tại Pirbright, Vương quốc Anh phân tích). 56 viii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Nguyễn Thị Lan Hương Tên Luận văn: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh Lở mồm long móng ở Việt Nam giai đoạn 2016 - 2018. Ngành: Thú y Mã số: 8640101 Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Mục đích nghiên cứu: Xác định mối quan hệ và ảnh hưởng của các yếu tố không gian, thời gian đến tần suất và phân bố ổ dịch LMLM, các type và topotype của vi rút LMLM lưu hành và gây bệnh trên gia súc tại Việt Nam, làm cơ sở cho các chương trình phòng, chống dịch LMLM cho các địa phương và cho cả nước.

Phương pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng phương pháp dịch tễ học hồi cứu (retrospective cohort study) để tổng hợp và phân tích đặc điểm dịch tễ về không gian, thời gian và đối tượng gia súc mắc bệnh LMLM từ năm 2016 - 2018; các phương pháp dịch tễ học phân tử, phân tích tương đồng kháng nguyên để hiểu rõ đặc điểm vi rút LMLM và vắc xin phòng bệnh; phương pháp LPB-ELISA để đánh giá sau tiêm phòng vắc xin. Kết quả chính và kết luận - Về không gian: Nguy cơ trung bình các xã có bệnh LMLM là 5,95 (95% CI 5,51 - 6,39) xã có dịch/100 xã-năm. Dịch LMLM xuất hiện tập trung tại các tỉnh Bắc Bộ, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. - Về thời gian: Bệnh LMLM xảy ra ở hầu hết các tháng trong năm ở giai đoạn từ năm 2016 - 2018, trầm trọng nhất vào 02 tháng cuối năm 2018.