CHƯƠNG 1. CƠ SỞ ĐỊA MẠO CHO VIỆC XÁC ĐỊNH CÁC ĐIỂM ĐỊNH CƯ CỦA NGƯỜI CỔ 1. Đặc điểm sử dụng địa hình của người Việt cổ Xét trong phạm vi đồng bằng Bắc Bộ, thông qua những tư liệu lịch sử thu được, chúng ta hình dung một cách tổng quát rằng trong quá trình chiếm lĩnh lãnh thổ nơi đây, con người đã chuyển dần địa bàn cư trú từ vùng núi, gò đồi xuống khai phá vùng đồng bằng. Sự di cư này tương ứng với hoạt động sinh sống từ săn bắt hái lượm tiến đến nền nông nghiệp với hoạt động canh tác lúa nước.
Quá trình đó diễn biến thuận chiều với tiến trình hình thành đồng bằng châu thổ và cũng là quá trình con người phát triển dần dần về mặt trí tuệ và thể chất để thích ứng với môi trường thiên nhiên và tồn tại. Trước khi vùng đồng bằng châu thổ được hình thành, con người tập trung sinh sống ở những vùng gò đồi, hang động trên núi. Họ là những người nguyên thủy, sinh sống tương đối di động bằng cách hái lượm những loài thảo mộc và săn bắt thú rừng làm thức ăn. Chính bởi vậy, con người lựa chọn những nơi rừng rậm để tìm kiếm nguồn sản vật tự nhiên sẵn có, sinh sống trong các hang động để tránh thú dữ hoặc ở những vùng gò đồi, chọn những nơi cạnh nguồn sông suối lớn, vừa cung cấp nước uống, vừa là nguồn cung cấp nguyên liệu đá cuội để chế tác công cụ chặt cây, săn thú, nạo da thú [7].
Cùng với sự tiến hóa về trí tuệ và thể chất, con người dần chuyển sang nền nông nghiệp sơ khai bằng việc dưỡng trồng lúa dại quanh nơi cư trú và tiến tới nền nông nghiệp thực sự. Khi đó, những cư dân thuộc các bộ lạc trồng lúa nước có nhu cầu bức xúc mở rộng phạm vi sinh tồn và phát triển nền nông nghiệp của mình. Cũng phải nói luôn rằng, đúng vào thời điểm đó, sau các chu kỳ biển tiến, biển thoái, bề mặt đồng bằng châu thổ màu mỡ được hình thành, chờ bàn tay con người đến khai phá. Vùng đồng bằng mới được hình thành sau biển thoái vẫn còn ẩm ướt và sình lầy nên cư dân đầu tiên của thời kỳ này phải lựa chọn những vùng đồng bằng cao để 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Chỉ đến khi vùng đất này thực sự ổn định thì những cư dân mới tràn xuống khai phá nơi đây. Phát triển nông nghiệp, đảm bảo nguồn lương thực tại chỗ đã tạo điều kiện cho con người ổn định cuộc sống một cách lâu dài, bắt đầu phát triển những làng mạc, thôn bản. Những người dân tập hợp lại với nhau thành một cộng đồng, sinh sống trên một khu vực lãnh thổ nhất định. Để khai hoang, người ta thường dựa vào những khu vực đất đai màu mỡ dọc theo các hệ thống sông, các thung lũng và các dải đồng bằng có điều kiện thuận lợi cho cuộc sống của mình.
Họ lựa chọn những nơi bằng phẳng, cao ráo để sinh sống, tránh những thiên tai xảy ra như lũ lụt, sạt lở đất. Bên cạnh là vườn tược, đồng ruộng, ao hồ để trồng trọt và chăn nuôi. Khi dân cư tăng dần, đất đai trở nên chật hẹp thì con người lại cùng nhau di chuyển, tiếp tục khai phá những vùng đất mới. Trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của cư dân đất Việt, có thể thấy rằng hầu hết các kinh đô và khu định cư lớn đều được hình thành trên các vùng đất ven sông [18].
Học thuyết “Tứ giác nước” của GS Trần Quốc Vượng cũng là một minh chứng cho nhận định này. Học thuyết thể hiện cho tư duy sông nước của người Việt cổ trong quá trình xây dựng các kinh đô cổ Việt Nam, từ Cổ Loa, Hoa Lư đến Thăng Long. Theo đó, các kinh đô cổ và đô thị cổ trên đều được giới hạn bao bọc bởi 4 con sông hoặc nhánh sông mà chúng tạo thành 4 cạnh tự nhiên của tứ giác nước. Đối với những làng mạc, thôn bản, sông nước là nguồn cung cấp nước trong sinh hoạt, sản xuất.
Đối với những đô thị lớn hơn, sông nước còn là con đường giao thương. Đối với những kinh thành, trong thời kỳ đấu tranh dựng nước và giữ nước, mạng lưới thủy văn dày đặc khiến cho những vùng kinh thành trở thành một nơi khép kín, tạo thế phòng thủ và thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ thủy binh hùng mạnh. Điều này cho thấy sự xuất hiện của các khu định cư của người dân, đặc biệt là kinh đô, thị trấn lớn từ xa xưa đã gắn liền với sông nước, thuận tiện cho việc giao thương, buôn bán. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn quyết định dời kinh đô từ Hoa Lư về Thăng Long có đoạn viết : “Thành Đại La, đô cũ của Cao Vương, ở giữa khu vực trời đất, được thế rồng chầu hổ phục, chính giữa Nam Bắc Đông Tây, tiện nghi núi sông sau trước.
Vùng này mặt đất rộng mà bằng phẳng, thế đất cao mà sáng sủa, dân cư không khổ thấp trũng tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh…” Điều này thể hiện cho xu thế lựa chọn vị trí định đô hay cũng chính là sự định cư của con người và hoàn toàn khẳng định được sự đúng đắn trong tầm nhìn của các bậc tiền bối khi nơi đây đã đóng vai trò một trung tâm chính trị, kinh tế, quân sự và văn hóa từ lâu đời và giữ vai trò thủ đô của đất nước trong một thời gian dài nhất của lịch sử. Cho đến ngày nay, đặc điểm sử dụng địa hình của con người vẫn mang những đặc trưng như vậy. Dân cư nhiều nơi sinh sống tập trung trên những dải đất cao ven sông. Những nơi này hiện nay đã được bảo vệ tương đối bởi các hệ thống đê để ngăn cản ảnh hưởng của sông vào mùa lũ.
Những vùng đất ngoài đê hàng năm vẫn được phù sa sông bồi đắp để có thêm đất đai màu mỡ, chủ yếu được con người phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Những khu vực đầm, hồ, ao được người dân sử dụng cho phát triển nuôi trồng, đánh bắt thủy sản. Cùng với những làng mạc, những khu tập trung dân cư nhỏ lẻ thì những khu tập trung dân cư lớn, khu công nghiệp ngày một phát triển. Những khu đô thị mới cùng các hệ thống cơ sở hạ tầng phát triển đều được nằm trên những vùng đất cao ráo với nền móng rắn chắc, ổn định, được khảo sát kỹ lưỡng về mặt địa hình cũng như địa chất công trình.
Áp lực đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế, quá trình đô thị hóa và áp lực về dân số lên không gian sống khiến nhu cầu sử dụng địa hình của con người hiện nay gia tăng mạnh mẽ. Đồng thời, cùng với sự phát triển của xã hội, con người càng có xu hướng chế ngự, làm chủ thiên nhiên nhiều hơn. Con người hiện nay đã ra sức cải tạo bề mặt địa hình, đào sâu hoặc đắp cao để phục vụ cho những mục đích phát triển kinh tế - xã hội của mình. Tuy nhiên, việc tác động đến tự nhiên không đúng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy luật đã gây nên những tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên và đến chính cuộc sống của mình.
Quy hoạch đô thị thiếu quan tâm đến sự phân bố của các dạng địa hình dẫn đến hàng loạt những vấn đề nảy sinh như ngập lụt đô thị, sụt lún nền móng các công trình. Qua những phân tích trên, ta có thể thấy từ quá khứ đến hiện tại, trong các hoạt động của mình, con người đều sử dụng địa hình một cách có lựa chọn. Trong việc định cư, con người thường lựa chọn những nơi cao ráo và gần các điều kiện tự nhiên thuận lợi như gần sông nước, thuận lợi cho việc lưu thông, trao đổi hàng hóa cũng như các vấn đề về quản lý hành chính. Bên cạnh việc sử dụng địa hình, con người cũng đồng thời là một tác nhân làm biến đổi nó nhanh chóng.
Điều này đã làm biến mất đi những dấu ấn của các hoạt động sinh hoạt, văn hóa cổ truyền của dân tộc. Do đó, việc tìm kiếm và khôi phục lại chúng là hết sức cần thiết hiện nay. Nghiên cứu địa mạo trong việc xác định vị trí định cư của người Việt cổ 1. Vai trò của địa mạo trong việc xác định vị trí định cư của con người Địa mạo học là một khoa học nghiên cứu địa hình bề mặt Trái Đất về các mặt hình thái, nguồn gốc phát sinh và lịch sử phát triển; hay nói cách khác là nghiên cứu địa hình và các quá trình hình thành, biến đổi nó.
Địa mạo học không chỉ nghiên cứu những quy luật biến đổi địa hình trong hiện tại mà cả trong quá khứ và xu hướng phát triển của địa hình mặt đất trong tương lai. Địa hình là những sự vật có phát sinh, phát triển theo logic tiến hóa và là kết quả của tác động tương hỗ và đồng thời lên bề mặt Trái Đất của các quá trình nội sinh và ngoại sinh. Hai nhóm lực này luôn tồn tại đồng thời và có tác động ngược nhau. Tương quan mạnh yếu của chúng quyết định đặc trưng của địa hình được hình thành.
Hình thái địa hình là yếu tố quan trọng, chi phối hoạt động của các quá trình tạo thành và cải biến địa hình, quy định khả năng sử dụng địa hình cho những mục đích khác nhau. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dựa trên cơ sở con người sử dụng địa hình một cách có lựa chọn, nghiên cứu địa mạo giúp chúng ta nhận biết được đặc trưng về mặt hình thái và nhận diện những vị trí thuận lợi cho sự định cư của con người. Địa hình luôn luôn biến đổi kéo theo các yếu tố ở trên bề mặt địa hình cũng biến đổi theo đó, gây cản trở nhiều trong việc nhận diện những đối tượng sử dụng đất trước đây. Các quá trình địa mạo ngoài vai trò tạo nên các dạng địa hình được con người sử dụng, đồng thời cũng có thể làm phá hủy dạng địa hình ban đầu, gây nên những khó khăn, cản trở và đòi hỏi con người cũng phải thay đổi để thích nghi; chúng còn có thể chôn vùi đi những dấu tích ở nơi mà con người đã từng sinh sống.
Trên cơ sở nhận thức đúng đắn về nguồn gốc phát sinh và quá trình phát triển của địa hình, địa mạo học có thể hiểu được bản chất của các dạng địa hình và phân biệt được trong địa hình hiện tại đâu là các dạng di lưu của quá khứ, đâu là dạng đang hình thành và phát triển.