Chương 1: Thể loại trường ca và hành trình sáng tác của Trần Anh Thái Chương 2: Chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái nhìn từ phương diện nội dung Chương 3: Phương thức biểu hiện chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái 9 B. PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: THỂ LOẠI TRƢỜNG CA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN ANH THÁI 1. Khái niệm trƣờng ca và sự phát triển của trƣờng ca Việt Nam hiện đại 1. Khái niệm trường ca Thiết nghĩ, trong mọi công trình, đều cần phải có sự lí giải rõ ràng nội hàm khái niệm đối tượng đang được đề cập đến.
Về khái niệm trường ca, đến nay vẫn tồn tại dưới nhiều luồng ý kiến khác nhau, chưa có một sự thống nhất rõ ràng. Trong cuốn Thuật ngữ lí luận văn học (của trường Đại học Sư phạm Vinh - 1974) có viết: Thuật ngữ trường ca xuất hiện như là để dịch một danh từ nước ngoài. Danh từ Poema trong tiếng Nga chỉ một thể loại văn học dân gian Nga truyền thống với đặc trưng là tác phẩm thơ thể hiện một nội dung lớn có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc. Nhiều khi trường ca được dùng một cách rộng rãi để chỉ một tác phẩm thơ dài hơi không nhất thiết phải có nội dung lớn.
Trong trường hợp này, trường ca chỉ có ý nghĩa là bài ca, bài thơ dài [28, tr14]. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, NXB Giáo dục, 2009: trường ca là tác phẩm thơ có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình. Trường ca (poème) cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi (épopée) thời cổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả. Diêu Lan Phương – trong luận án - đã đưa ra khái niệm trường ca và thống nhất sử dụng với nghĩa: trường ca là những tác phẩm được viết bằng văn vần, có kết cấu chặt chẽ, có nội dung cảm hứng lớn thường là những chiêm nghiệm gắn với các sự kiện thuộc về cái chung, của quê hương, đất nước, dân tộc, con người.
Nhìn trên tổng thể, các ý kiến dù không đồng nhất vẫn hướng đến những điểm chung: Về mặt hình thức, trường ca có quy mô, dung lượng lớn; về nội dung, trường ca thường đề cập đến những vấn đề mang tính lịch sử của cộng đồng, thời đại. Chúng 10 tôi cho rằng sự kết hợp giữa hai khái niệm của nhóm tác giả trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học và tác giả Diêu Lan Phương sẽ tạo thành một khái niệm trường ca hoàn chỉnh hơn: trường ca là tác phẩm thơ có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình, được viết bằng văn vần và có kết cấu chặt chẽ; có nội dung cảm hứng lớn thường là những chiêm nghiệm gắn với các sự kiện thuộc về cái chung, của quê hương, đất nước, dân tộc, con người. Như vậy, trong luận văn của mình, chúng tôi mạnh dạn thống nhất sử dụng khái niệm trường ca với cách hiểu như trên. Sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại Hoàn cảnh ra đời của trƣờng ca nói chung Balzac từng nói “nhà văn phải là người thư kí trung thành của thời đại”, nhà phê bình Trương Tửu cũng đồng quan điểm khi cho rằng xã hội nào thì sinh ra nhà văn nấy.
Thời đại, giáo dục gia đình và tình hình xã hội luôn tạp những ảnh hưởng đến nhân cách nhà văn và tác phẩm văn học. Giữa xã hội và văn học có mối quan hệ tác động qua lại. Văn học là tấm gương phản ánh một cách chân thực, khách quan thời đại mà nó được sinh ra. Chứng cứ là qua văn chương, ta có thể thu nhận được những hiểu biết, tri thức về một thời đại đã qua.
Đơn cử nền văn học dân gian Việt Nam ta: đó không chỉ là kho tàng tri thức mà dân gian đúc kết lại là lưu truyền cho muôn đời sau mà còn là sự phản ánh đời sống lao động cũng như tâm hồn phong phú của cha ông. Mặt khác, chính thời đại, xã hội đã sinh ra văn học như một công cụ, phương tiện để ghi lại sự vận động và diễn tiến của nó. Sự đa dạng trong nhu cầu phản ánh dẫn đến sự phong phú trong hệ thống thể loại văn học. Mỗi nhu cầu phản ánh khác lại đòi hòi sinh ra một thể loại văn học phù hợp: ca dao, tục ngữ, thành ngữ để ghi lại những kinh nghiệm trong lao động, sản xuất của nhân dân, phản ánh đời sống sinh hoạt của một đất nước lớn lên từ nền nông nghiệp lúa nước; truyền thuyết với những chi tiết hư cấu, tưởng tượng dựa trên sự thật lịch sử thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá của nhân dân trước những nhân vật, sự kiện lịch sử; khúc ngâm như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm để nói thay tâm sự, nỗi lòng của những người phụ nữ trong xã hội phong kiến nhiều bất công – một điều chưa từng có trong văn học giai đoạn trước, đã đánh dấu một giai đoạn phát triển trong văn học với sự xuất 11 hiện của chủ nghĩa nhân đạo; phong trào Thơ mới với những cách tân táo bạo và toàn diện (cả về nội dung và nghệ thuật) đã thể hiện sự bứt phá của cái “tôi” cá nhân khi tách ra khỏi cái “ta” chung và làm nên một giai đoạn rực rỡ, tươi sáng cho nền văn học dân tộc, một mốc son cho sự chuyển đổi ngoạn mục từ thơ cũ sang thơ mới.
Tất cả đều ra đời trong những hoàn cụ thể và có tính riêng biệt, đặc trưng. Như vậy, mỗi thể loại văn học khi ra đời đã được trao một sứ mệnh, một chức năng cụ thể, riêng biệt trong nhiệm vụ chung là phản ánh đời sống xã hội, đồng thời được “người” sinh ra nó tạo cho những đặc điểm về hình thức và nội dung phù hợp với chức năng phản ánh. Sự ra đời của trường ca không nằm ngoài quy luật trên: gắn bó với một hoàn cảnh xã hội đặc thù – hoàn cảnh xảy ra cuộc chiến tranh giữa các dân tộc. Tuy nhiên, theo Hegel, không phải cuộc chiến tranh nào cũng có thể là một môi trường đủ những tính chất để trường ca ra đời, đó phải là những cuộc chiến tranh mang tính sử thi, tức “những cuộc chiến tranh giữa hai dân tộc xa lạ đối với nhau” [28, tr.
Hegel chỉ rõ tiến trình của trường ca: ban đầu khởi thủy từ những bài thơ “đề trên mộ, thơ cách ngôn” và “trường ca về vũ trụ và thần linh” [28, tr.21]; sau tiến triển thành những trường ca sử thi ra đời vào thời điểm xảy ra “xung đột trạng thái chiến tranh” giữa hai dân tộc, “nhân danh một đòi hỏi có tính toàn nhân loại và có tính lịch sử mà một dân tộc đưa ra với dân tộc khác” [28, tr. 23], “gắn liền với cái toàn thể của thời đại và của đời sống dân tộc”, “vẽ lên các sự kiện và các biến cố cụ thể” [28, tr. 21]; cuối cùng “trường ca chân chính – chủ yếu ra đời vào thời kì trung gian trong đó một dân tộc thoát khỏi tình trạng mê muội của nó và cảm thấy tinh thần của nó thức tỉnh bắt đầu tạo nên một thế giới dành riêng cho nó và nó cảm thấy sống ở đó là thoải mái” [28, tr. Tựu chung, trường ca ra đời trong bối cảnh xã hội xảy ra những cuộc chiến tranh.
Nó được đòi hỏi phản ánh những vấn đề mang tính rộng lớn, thuộc về thời đại, về cộng đồng, do đó phải có đặc điểm phù hợp về mặt dung lượng, vừa đảm bảo tính tự sự, vừa đảm bảo tính trữ tình. Vậy trường ca Việt Nam có ra đời dựa trên những bối cảnh xã hội, những đòi hỏi về hình thức và nội dung như vậy không? 12 Sự ra đời của trƣờng ca Việt Nam Cùng nằm trong quy luật trên, trường ca Việt Nam đã ra đời trong hoàn cảnh đất nước xảy ra chiến tranh liên miên, nó gắn liền và phản ánh hiện thực lịch sử đó. Trong toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc, hai phần ba thời gian đất nước chìm trong các cuộc chiến tranh vệ quốc, từ cuộc chiến đánh đuổi giặc Ân thời vua Hùng (gắn với truyền thuyết Thánh Gióng), quân Tần thời Thục Phán An Dương Vương đến khoảng thời gian nghìn năm Bắc thuộc (bắt đầu từ khi An Dương Vương làm mất nước vào tay Triệu Đà) và sau này là kháng chiến chống đế quốc, thực dân. Trong suốt những cuộc chiến đó, dù lớn nhỏ, nhân dân ta luôn đồng sức, đồng lòng hướng tới mục đích cao nhất: tiến hành đấu tranh, giành độc lập dân tộc.
Để thắng lợi, biết bao thế hệ đã phải đánh đổi bằng mồ hôi, xương máu và nước mắt. Bao nhiêu con người, có người được biết mặt đặt tên, trái lại có người sống vô danh, chết cũng vô danh đã cùng nhau làm nên đất nước này. Họ đã ngã xuống, quyết tử cho Tổ Quốc quyết sinh, và vì đó họ đã làm nên một trang sử hào hùng, chói lọi – trang sử của một dân tộc anh hùng. Văn học – với vai trò là người thư kí trung thành – nhất định phải lưu dấu lại những trang sử hào hùng ấy, những người con đã anh dũng hi sinh và cả những người còn sống.
Do đó, chủ nghĩa yêu nước là một chủ đề xuyên suốt và là truyền thống lớn trong văn học Việt Nam, từ những truyền thuyết như Thánh Gióng hay sử thi Đăm Săn, Xinh Nhã của các dân tộc Tây Nguyên đến những tác phẩm trung đại như Tỏ Lòng (Phạm Ngũ Lão), Tụng giá hoàn kinh sư (Trần Quang Khải) và tiêu biểu là Đại cáo bình Ngô (Nguyễn Trãi) đến những tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết sau này của văn học hiện đại, đặc biệt là những tác phẩm viết về chiến tranh như Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán), Ký sự miền đất lửa (Vũ Kỳ Lân và Nguyễn Sinh), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Đất miền Đông (Nam Hà)…. Nhìn chung, trải qua những cuộc chiến tranh, nền văn học dân tộc có những sự vận động sôi nổi phù hợp với thực tế lịch sử, người ta không chỉ viết về chiến tranh trong chiến tranh mà cả khi những cuộc chiến đã lùi xa, đề tài này vẫn luôn là cảm hứng sôi sục, là mảnh đất cho nhà văn nhiều cơ hội sáng tạo. 13 Về phần mình, trường ca cũng như các thể loại khác: tiếp tục kế thừa cảm hứng truyền thống của văn học dân tộc – chủ nghĩa anh hùng, lòng yêu nước. Trường ca không có số lượng câu chữ lớn như truyện ngắn hay tiểu thuyết nhưng lại “vạm vỡ” hơn các tác phẩm thơ rất nhiều trên cả phương diện nội dung lẫn hình thức.