Chương 1. Khái lược lý thuyết chan thương va văn học Nhật Bản hiện đại viết về chiến tranh Chương 2. Kinh nghiệm chiến tranh và những chan thương tinh thần của các nhân vật Chương 3. Sự chữa lành những chan thương 13 CHUONG 1.
KHÁI LƯỢC LÝ THUYET CHAN THƯƠNG VÀ VĂN HOC NHẬT BẢN HIEN ĐẠI VIET VE CHIẾN TRANH Trong chương này, chúng tôi sẽ khái lược các vấn đề xoay quanh lý thuyết chan thương trong văn học như một nên tang quan trong, cần thiết nhất dé có thé tim hiểu, phân tích những biểu hiện và diễn ngôn về chan thương trong ba tác phẩm. Tiếp theo đó, phần khái lược về bối cảnh lịch sử - xã hội và văn học Nhật Bản hiện đại viết về chiến tranh từ những tài liệu khảo cứu sẽ cung cấp phan tri thức cần biết nhăm kiến giải sâu sắc hơn nguyên nhân dẫn đến biểu hiện, diễn ngôn chan thương, phương thức giải tỏa, chữa lành chan thương trong Mộ dom đóm, Không chiến Zero rực lửa và Ngàn hac giấy của Sadako. Cuối cùng, phần giới thiệu ba tác phẩm mang đến hình dung khái quát ban đầu về nội dung và giá trị của các câu chuyện, đồng thời khắng định tính vấn đề hiện hữu rõ rệt trong đó. Khái lược lý thuyết chan thương Đề có thé nhận diện và tìm hiểu biểu hiện, diễn ngôn chan thương trong các tác pham M6 dom dom, Không chiến Zero rực lửa, Ngàn hac giấy của Sadako, trước hết chúng ta cần nắm bắt được khái niệm chan thương cũng như quá trình phát triển tương đối dài lâu của lý thuyết này.
Đồng thời, trong mục này, chúng tôi sẽ giới thiệu những quan điểm phù hợp của một số nhà nghiên cứu chan thương, văn học viết về chân thương là những gợi mở quan trọng trong việc bước đầu tiếp cận các tác phẩm được lựa chọn nghiên cứu. Theo Tir điển tiếng Việt, chan thương được hiểu là “(tình trạng) thương tôn ở bộ phận cơ thể do tác động từ bên ngoài” [21; tr.143]; định nghĩa này tương đồng với cách hiểu ban đầu về chan thương trong y học, là những vết thương hiện hữu trên cơ thé, những ton thương về mặt sinh lý, thể xác. Cách hiểu này đồng thời là cách hiểu phổ biến nhất khi con người đề cập đến một chan thương cụ thể nào đó. Tuy nhiên, theo dòng lịch sử phát triển của nhân loại, nội hàm khái niệm chấn thương đã có sự mở rộng nhất định, từ đó xuất hiện đa dạng lý thuyết về chan thương, được vận dụng trong nhiêu lĩnh vực, nghiên cứu khác nhau.
14 Hai tài liệu được chúng tôi khảo cứu để tìm hiểu về hành trình vận động, phát triển của khái niệm, lý thuyết chan thương là Phác thảo hành trình của lí thuyết chan thương trong lịch sử tư tưởng phương Tây của Đặng Hoàng Oanh [19] và bài giảng Lý thuyết chan thương của nhà nghiên cứu Karen Thornber [28] đã phác họa những nét cơ bản, nồi bật của hành trình đó, từ khái niệm khởi đầu trong y học đến tâm lý học và tiếp nối là khả năng ứng dụng, vận dụng trong văn học như một lý thuyết nghiên cứu, phê bình bởi ý nghĩa nhân văn của lý thuyết này khi đặt ra mối quan tâm đến con người và những vấn đề thuộc về con người, nhân sinh. Bài viết của Đặng Hoàng Oanh và bài giảng của Karen Thornber đều thống nhất về hai mốc sự kiện quan trọng đánh dấu việc mở rộng nội hàm khái niệm chấn thương về phương diện tâm lý con người. Đầu tiên là nghiên cứu của vị bác sĩ người Anh John Ericsson vào năm 1860 về tâm lý của các nạn nhân chịu đau đón từ tai nạn đường sắt đã tạo ra bước ngoặt cho sự hiểu biết về chấn thương. Và đến năm 1980, khi chứng Rối loạn căng thang hậu chan thương (Post-traumatic stress disorder, PTSD) được Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ chính thức xác nhận thông qua việc xuất hiện trong Cẩm nang chan đoán và thong kê các rối loạn tâm lý tâm than (an bản thứ ba) (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders III, DSM-III), lúc này chan thương tâm ly ở con người sau những sự kiện gây sang chan, bién có chan thương mới thực sự được nhìn nhận đúng mực.
Như vậy, từ khái niệm chấn thương được hiểu tồn tại trên thé xác của con người, chấn thương đã được nhận diện thêm từ góc độ tâm lý học, chấn thương về mặt tinh thần. Thông qua những trường hợp bệnh nhân có dấu hiệu vấn đề về tâm lý hậu chấn thương về thê xác và trải qua những sự kiện kinh hoàng, bất thường được ghi nhận đầu tiên, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra chan thương trên thân thé và trải nghiệm nằm ngoài thường thức, vượt quá khả năng đón nhận, chịu đựng của mỗi người sẽ để lại di chứng tôn hại nhất định trong tinh thần họ. Điều nay là một gợi ý quan trọng cho việc tiếp cận, nhìn nhận chan thương thé hiện trong các tác phẩm M6 dom đóm, Không chiến Zero rực lửa và Ngàn hạc giấy của Sadako được trình bày ở các phần tiếp theo. Mở rộng đến tâm lý học - lĩnh vực có liên hệ mật thiết với y học, khái niệm chấn 15 thương đã được định nghĩa theo Từ điển tâm iý của nhà nghiên cứu, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện như sau: “Về tâm lý, chan thương là một sự cố trong cuộc sông, trong đó chủ thé bị kích động mạnh, không đủ sức đối phó thích hợp, làm xáo trộn và dé hậu quả lâu dai trong cơ cau tâm lý của chủ thể”.64] Qua định nghĩa này ta có thể hiểu rang chấn thương tâm lý có nguồn gốc từ một sự có, biến cố nào đó trong cuộc đời chủ thé tâm bệnh và chan thương đó có thể tác động lớn, dài lâu đến tâm lý, tinh thần người bệnh, khiến họ phải chịu “kích thích tràn ngập, quá sức chịu đựng”; bị “khuấy động những mặc cảm chôn vùi trong vô thức từ thuở bé” [34; tr.
Những chan thương mà chúng tôi quan tâm trong Ä⁄ô dom dom, Không chiến Zero rực lửa, Ngàn hac giấy của Sadako sẽ được hiểu phần lớn theo định nghĩa trên, là những chấn thương tinh thần xuất phát từ chiến tranh và thé hiện ảnh hưởng rõ rệt thông qua các biéu hiện, diễn ngôn về chan thương của các nhân vật, và thậm chí của chính tác giả - những người trực tiếp trải nghiệm, là nhân chứng sự kiện kinh hoàng trong chiến tranh. Bên cạnh đó, những chan thương về mặt thé xác vẫn được dé cập bởi đây cũng là một tác nhân ảnh hưởng đến tinh thần con người, dé lại những ký ức ám ảnh dai lâu, từ đó tích tụ và thúc đây sự phát triển chấn thương tỉnh thần trong con người. Những “kích thích” và “khuấy động” ấy có thê diễn ra, chịu tác động từ cơ chế hồi tưởng, sự tái diễn trong thực tại ký ức, giấc mơ liên quan đến sự kiện sang chan. Các nhà nghiên cứu, tiêu biểu là Sigmund Freud đã làm rõ mối liên hệ đó giữa chấn thương tâm lý và ký ức của con người.
Ông cũng là học giả đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong tiễn trình phát triển lý thuyết chan thương. Không chi với các bác sĩ, nhà nghiên cứu tâm lý, tâm than học, lý thuyết về chan thương và phân tâm học của Freud còn dé lại dau an ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động nghiên cứu và các lý thuyết phê bình văn học. Sau hai cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất, lần thứ hai và từ cuối thế kỷ XX, thực trạng xã hội toàn cầu, đặc biệt ở phương Tây đã có nhiều đổi thay. Sự tàn phá khủng khiếp từ hai cuộc chiến, những sự kiện để lại thiệt hại chưa từng có trong lịch sử nhân loại như hai quả bom nguyên tử thả xuống hai thành phố Hiroshima và 16 Nagasaki (Nhật Ban) cùng số lượng lớn bệnh nhân chịu chan thương tâm lý được ghi nhận trong va sau chiến tranh là các cựu binh, nan nhân cuộc diệt chủng,.
đã tác động lớn đến cảm thức, sự tri nhận của con người. Bởi thực tế đó, những điều được xem là chân lý trước kia lại dan bị hoài nghi về tinh đúng đắn, thế giới trong cảm thức của con người đương thời hiển hiện đầy hỗn mang, phi lý, khó đoán định khiến con người rơi vào bi kịch khủng hoảng hiện sinh. Các nhà văn, nhà thơ là những người luôn nhạy cảm với thời cuộc và biến động xung quanh, vì vậy những vấn đề hiện sinh, sự khủng hoảng và chân thương tâm lý nhanh chóng được phản ánh, đi vào các sáng tác văn chương giai đoạn nay. Càng khám phá sâu hơn thế giới nội tâm của con người hiện đại trong các tác phẩm, sự phức tạp nội tại và những chấn thương tinh thần cảng xuất hiện nhiều hơn, đòi hỏi cần có một hệ thống lý thuyết phù hop dé giải mã, làm sáng tỏ.
Vì vậy, song hành với xu hướng sáng tác đó, lý thuyết chan thương cũng đi vào hoạt động nghiên cứu, phê bình văn học, khởi nguồn và phát triển mạnh mẽ nhất trong hệ thống lý luận phương Tây. Điều này góp phan khẳng định đời sống văn học luôn bén chặt, gắn liền với thực tế đời sống xã hội và những gi nhân loại đã, đang phải đối diện, hướng về con người và những vấn đề có ý nghĩa nhân văn. Trong dòng chảy mạnh mẽ đó, sự phát triển cũng diễn ra phong phú với nhiều quan điểm lý thuyết của các nhà nghiên cứu khác nhau, trong đó gương mặt nỗi bật nhất là Cathy Caruth cùng lý thuyết chấn thương của bà. Việc vận dụng hoàn toàn một lý thuyết nghiên cứu xuất phát từ phương Tây dé tìm hiểu, phân tích các tác phẩm văn học phương Đông tat yếu có độ chênh nhất định, vậy nên luận văn tập trung dé cập những quan điểm phù hợp của Cathy Caruth đối với dé tài nghiên cứu, được lựa chọn tiếp nhận và đóng vai trò nền tảng lý thuyết ban đầu.
Khi đi vào văn học, khái niệm chắn thương được hiểu trên phương diện chấn thương tinh than, tâm lý. Như chúng tôi đã đề cập trước đó về tam ảnh hưởng của Sigmund Freud, Cathy Caruth cũng là một trong số những nhà nghiên cứu tiếp nối và phát triển lý thuyết chan thương từ quan điểm của ông. Trong chuyên luận nổi tiếng Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, History (Kinh nghiệm không được khang 17 định: Chan thương, tự sự, lịch sử), từ việc lý giải Freud đã mô tả chan thương là “một trạng thái tinh thần khổ sở tồn tại dai dang một cách khó hiểu trong cuộc đời của những cá nhân nhất định” [39; tr.