Đặc điểm văn xuôi của Y Ban trong văn học Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh đặc điểm văn xuôi y ban, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bích Thu
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm văn xuôi Y Ban
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2.1. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn thạc sĩ USSH về văn xuôi Y Ban

Luận văn thạc sĩ USSH về văn xuôi Y Ban là một nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu văn học Việt Nam. Tác phẩm của Y Ban không chỉ nổi bật với nội dung phong phú mà còn thể hiện những đặc điểm nghệ thuật độc đáo. Luận văn này sẽ phân tích các khía cạnh khác nhau của văn xuôi Y Ban, từ bối cảnh lịch sử đến những ảnh hưởng văn hóa, nhằm làm rõ vị trí của tác giả trong nền văn học đương đại.

1.1. Đặc điểm nổi bật của văn xuôi Y Ban

Văn xuôi Y Ban mang đậm dấu ấn cá nhân với những chủ đề về thân phận phụ nữ và tình yêu. Tác phẩm của chị thường khai thác những tâm tư, tình cảm sâu sắc của nhân vật, phản ánh những xung đột nội tâm và xã hội.

1.2. Bối cảnh lịch sử và văn hóa ảnh hưởng đến sáng tác

Sáng tác của Y Ban diễn ra trong bối cảnh đổi mới của văn học Việt Nam sau năm 1975. Những biến chuyển này đã tạo điều kiện cho các nhà văn nữ như Y Ban thể hiện tiếng nói và quan điểm riêng của mình.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu văn xuôi Y Ban

Mặc dù có nhiều tác phẩm nổi bật, nhưng việc nghiên cứu văn xuôi Y Ban vẫn gặp phải một số thách thức. Các tác phẩm của chị thường bị đánh giá một cách phiến diện, dẫn đến việc thiếu sự hiểu biết sâu sắc về giá trị nghệ thuật và nội dung của chúng.

2.1. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu chuyên sâu

Hiện tại, số lượng tài liệu nghiên cứu về Y Ban còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào một số tác phẩm tiêu biểu mà chưa có cái nhìn toàn diện về sự nghiệp sáng tác của chị.

2.2. Đánh giá phiến diện từ độc giả và phê bình

Nhiều tác phẩm của Y Ban bị hiểu lầm hoặc đánh giá không đúng mức, dẫn đến việc không thể hiện được đầy đủ giá trị nghệ thuật và thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.

III. Phương pháp nghiên cứu văn xuôi Y Ban hiệu quả

Để nghiên cứu văn xuôi Y Ban một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp phân tích văn học hiện đại. Việc kết hợp giữa phân tích nội dung và hình thức sẽ giúp làm rõ hơn những đặc điểm nghệ thuật trong tác phẩm của chị.

3.1. Phân tích nội dung và chủ đề

Nghiên cứu cần tập trung vào các chủ đề chính trong tác phẩm của Y Ban, như tình yêu, gia đình, và xã hội, để hiểu rõ hơn về thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.

3.2. Phân tích hình thức nghệ thuật

Hình thức nghệ thuật trong văn xuôi Y Ban cũng cần được xem xét kỹ lưỡng, từ cách xây dựng nhân vật đến cấu trúc câu chuyện, nhằm làm nổi bật phong cách riêng của tác giả.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu văn xuôi Y Ban

Nghiên cứu về văn xuôi Y Ban không chỉ có giá trị học thuật mà còn có thể ứng dụng trong giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những phát hiện từ luận văn có thể giúp sinh viên và độc giả hiểu rõ hơn về văn học nữ và những đóng góp của Y Ban.

4.1. Giá trị giáo dục trong nghiên cứu văn học

Việc nghiên cứu văn xuôi Y Ban có thể được tích hợp vào chương trình giảng dạy văn học, giúp sinh viên nhận thức rõ hơn về vai trò của phụ nữ trong văn học Việt Nam.

4.2. Khuyến khích nghiên cứu văn học nữ

Nghiên cứu về Y Ban có thể khuyến khích các nhà nghiên cứu trẻ tìm hiểu sâu hơn về văn học nữ, từ đó mở rộng phạm vi nghiên cứu và phát triển các luận văn mới.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu văn xuôi Y Ban

Nghiên cứu về văn xuôi Y Ban sẽ tiếp tục phát triển trong tương lai, với nhiều cơ hội để khám phá sâu hơn về tác phẩm và ảnh hưởng của chị trong nền văn học Việt Nam. Những nghiên cứu này không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật mà còn góp phần vào việc khẳng định vị trí của văn học nữ trong bối cảnh văn học đương đại.

5.1. Triển vọng nghiên cứu văn học nữ

Với sự phát triển của văn học nữ, nghiên cứu về Y Ban sẽ mở ra nhiều hướng đi mới, giúp làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

5.2. Khuyến khích các nghiên cứu tiếp theo

Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khai thác và làm rõ hơn những giá trị nghệ thuật trong tác phẩm của Y Ban, từ đó tạo ra những luận văn có giá trị và ý nghĩa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sau năm 1986, văn học Việt Nam bước vào thời kỳ đổi mới với những chuyển biến sâu sắc. Đây là giai đoạn mà giới phê bình gọi là "văn học đang mang gương mặt nữ" — khi hàng loạt cây bút nữ đồng loạt xuất hiện và chiếm giữ vị trí trung tâm trên văn đàn. Trong bối cảnh đó, Y Ban nổi lên như một trong những gương mặt ấn tượng và bền bỉ nhất.

Luận văn thạc sĩ Đặc điểm văn xuôi Y Ban của Vũ Phương Thảo, hoàn thành năm 2009 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn — Đại học Quốc gia Hà Nội, là công trình đầu tiên nghiên cứu hệ thống và toàn diện toàn bộ sáng tác của Y Ban. Trước đó, sáng tác của Y Ban chỉ được đề cập rải rác trong các bài báo, bài phỏng vấn hoặc được ghép chung với các nhà văn nữ khác như Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo.

Mục tiêu của luận văn là: (1) xác định những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật trong văn xuôi Y Ban; (2) ghi nhận đóng góp của bà đối với văn xuôi Việt Nam đương đại; (3) nhận diện sự phát triển của văn xuôi nữ trong vài thập kỷ đổi mới. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ 11 tác phẩm đã xuất bản tính đến năm 2008, gồm 8 tập truyện ngắn, 1 truyện vừa và 2 tiểu thuyết — một khối lượng sáng tác đáng kể so với gần 20 năm cầm bút của Y Ban.

Ý nghĩa của luận văn không chỉ dừng ở việc lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về một tác giả cụ thể, mà còn góp phần vào việc nhận diện diện mạo tổng thể của văn học nữ Việt Nam thời kỳ hậu đổi mới.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai trục lý thuyết chính: thi pháp học và nghiên cứu văn học theo giới (gender studies trong văn chương).

Từ góc độ thi pháp học, luận văn khảo sát các yếu tố cấu thành tác phẩm: nhân vật, cốt truyện, kết cấu, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật và giọng điệu trần thuật. Đây là khung phân tích giúp làm rõ sự khác biệt phong cách giữa Y Ban với các cây bút nữ đương thời.

Từ góc độ lý thuyết giới, luận văn khai thác quan điểm của nhà tâm lý học Karl Gustav Jung — cho rằng "nữ giới thuộc loại hình tình cảm, tư duy thiên về bán cầu não trái tức là bộ phận nặng về tình cảm, tưởng tượng, hồi tưởng" — để lý giải tại sao văn xuôi nữ thường đi sâu vào nội tâm và cảm xúc. Luận văn cũng dựa trên nhận định của nhà lý luận Huỳnh Như Phương và nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn về thiên hướng nghệ thuật đặc thù của giới nữ.

Năm khái niệm trọng tâm xuyên suốt công trình: văn xuôi nữ thời đổi mới, thân phận người đàn bà, yếu tố tình dục trong văn chương, giọng điệu đa thanh và nhân vật nữ nội tâm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng tổ hợp ba phương pháp chủ yếu:

Phương pháp thống kê, phân loại: Toàn bộ 11 tác phẩm gồm hơn 50 truyện ngắn được khảo sát, phân loại theo kiểu nhân vật, đề tài, không gian nghệ thuật và mức độ biểu hiện của yếu tố tình dục. Đây là nền tảng định lượng để đảm bảo tính khách quan của các luận điểm.

Phương pháp so sánh đối chiếu: Y Ban được đặt trong tương quan với ít nhất 10 nhà văn nữ cùng thời — Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Lý Lan, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu... — để xác định những điểm đặc trưng tạo nên phong cách riêng biệt.

Phương pháp phân tích tổng hợp: Từng tác phẩm tiêu biểu được phân tích chi tiết theo các bình diện nội dung và nghệ thuật, sau đó tổng hợp thành các luận điểm chung về phong cách Y Ban.

Về nguồn dữ liệu, ngoài văn bản tác phẩm, luận văn sử dụng đa dạng tư liệu: bài nghiên cứu trên các tạp chí như Văn nghệ quân đội, Báo Văn nghệ; các bài phỏng vấn Y Ban trên VnExpress, Dantri, Vietimes; và đặc biệt là hơn 20 bài trao đổi trên các diễn đàn văn học mạng — một nguồn tư liệu tiếp nhận phong phú và đa chiều hiếm thấy ở các luận văn cùng thời. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ 2007 đến 2009, trong đó tác giả có cơ hội phỏng vấn trực tiếp nhà văn Y Ban.

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện 1 — Vị thế của Y Ban trong văn xuôi nữ đổi mới: Từ tác phẩm đầu tay Bức thư gửi mẹ Âu Cơ đoạt giải nhất cuộc thi truyện ngắn tạp chí Văn nghệ quân đội (1989–1990) đến tiểu thuyết Xuân Từ Chiều (2008), Y Ban duy trì hoạt động sáng tác liên tục trong gần 20 năm. Trong khi nhiều cây bút cùng thế hệ chững lại sau 5–10 năm đầu, Y Ban vẫn đều đặn cho ra đời tác phẩm mới được đón nhận. Điều này đặt bà vào nhóm hiếm hoi khoảng 3–5 nhà văn nữ có sức bền sáng tạo vượt trội trong văn học đổi mới.

Phát hiện 2 — Nhân vật nữ bất hạnh như một hằng số nghệ thuật: Qua khảo sát toàn bộ 11 tác phẩm, hầu hết nhân vật trung tâm đều là phụ nữ chịu đựng nhiều thiệt thòi — từ người đàn bà nông dân nghèo (I am đàn bà) đến nữ tiến sĩ khoa học xã hội (Tự), từ người mẹ nuôi con tật nguyền 50 năm (Chú Ngoẹo) đến ba người đàn bà "bị tạo hóa trêu ngươi" (Xuân Từ Chiều). Sự bất hạnh không chỉ đến từ hoàn cảnh vật chất mà chủ yếu từ thân phận giới tính trong xã hội đang chuyển mình.

Phát hiện 3 — Yếu tố tình dục mang chiều sâu nhân văn: Luận văn thống kê và phân tích yếu tố sex xuất hiện ở nhiều tác phẩm như Hai bảy bước chân là lên thiên đường, Tự, I am đàn bà, Đàn bà xấu thì không có quà. Kết quả cho thấy hơn 80% các đoạn miêu tả tình dục trong văn Y Ban gắn liền với khao khát tình yêu hoặc đòi hỏi bản năng bị kìm nén bởi hoàn cảnh xã hội — không phải thuần túy kích dục. Đây là điểm phân biệt quan trọng với cách hiểu phiến diện của dư luận về tập I am đàn bà (2006).

Phát hiện 4 — Giọng điệu đa thanh như dấu hiệu phong cách: Không đơn điệu như nhiều cây bút nữ, Y Ban sử dụng ít nhất 4 giọng điệu khác nhau trong một hành trình sáng tác: giọng tâm tình lắng đọng (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ), giọng châm biếm mỉa mai (Thiên đường và Địa ngục), giọng xót xa thấm thía (Ước mơ của chị bán hàng rong) và giọng bạo liệt đối đầu (Tự). Sự đa dạng này giúp Y Ban tiếp cận nhiều tầng lớp độc giả khác nhau.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản bác nhận định đơn giản rằng Y Ban "viết sex để gây scandal" hay "đánh bóng tên tuổi". Thay vào đó, luận văn chứng minh tình dục trong văn Y Ban là công cụ nghệ thuật được kiểm soát có ý thức — bà tự thừa nhận "viết sex khi nhân vật cần phải như thế, câu chuyện đẩy nhân vật vào tình huống có sex."

So với nhà văn Phạm Thị Hoài — người được xem là "mở đường" cho đề tài tình dục trong văn chương nữ Việt Nam với lối viết "từ xa, sex trong tinh thần chữ nghĩa" — Y Ban chọn cách tiếp cận trực tiếp hơn, nhưng không vì thế mà thiếu văn hóa. Nếu biểu diễn bằng biểu đồ tần suất xuất hiện các yếu tố nhân văn trong những đoạn miêu tả tình dục (tình yêu, lòng trắc ẩn, phản kháng xã hội, bi kịch thân phận), kết quả sẽ cho thấy tỷ lệ áp đảo của giá trị nhân văn so với thuần túy bản năng.

Cần đặt Y Ban trong bối cảnh rộng hơn: cuộc thi truyện ngắn do Tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức từ thập niên 1980 đến 2000 có tới hơn 50% giải nhất thuộc về các cây bút nữ — từ Y Ban (1989–1990), Nguyễn Thị Thu Huệ (1992–1994), Đỗ Bích Thúy (1998–1999) đến Thùy Linh (2001–2002). Con số này phản ánh một xu thế có tính hệ thống, không phải hiện tượng đơn lẻ.

---

Đề xuất và khuyến nghị

Từ kết quả nghiên cứu, luận văn và các nhà nghiên cứu tiếp nối có thể triển khai theo bốn hướng cụ thể:

1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang tác phẩm sau 2009: Luận văn kết thúc tại Xuân Từ Chiều (2008). Các nhà nghiên cứu cần cập nhật sáng tác Y Ban sau 2009, đặc biệt những tác phẩm bà viết sau tuổi 50, để theo dõi sự chuyển biến phong cách theo vòng đời sáng tạo. Mục tiêu là xây dựng một bản đồ hành trình nghệ thuật đầy đủ trong vòng 5 năm tới.

2. Áp dụng lý thuyết nữ quyền hiện đại (feminist literary criticism): Luận văn sử dụng khung giới tính khá truyền thống. Các công trình kế tiếp nên vận dụng lý thuyết nữ quyền của Hélène Cixous hay Julia Kristeva để phân tích "écriture féminine" (viết nữ tính) trong văn Y Ban — từ đó định vị bà trong bối cảnh văn học nữ quyền toàn cầu, không chỉ Việt Nam.

3. Triển khai nghiên cứu tiếp nhận có hệ thống: Luận văn đã gợi mở một hướng thú vị khi khảo sát phản ứng của độc giả trên các diễn đàn mạng. Cần có công trình chuyên biệt thu thập và phân tích dữ liệu tiếp nhận từ hơn 20 bài viết diễn đàn đã được nhắc đến, kết hợp với phỏng vấn độc giả hiện tại. Mục tiêu hoàn thành nghiên cứu tiếp nhận trong khoảng 2 năm.

4. Đưa sáng tác Y Ban vào chương trình giảng dạy văn học đương đại: Hiện nay, chương trình đại học ít đưa các nhà văn nữ đương đại vào giảng dạy chính thức. Các khoa Văn học và Ngữ văn nên xem xét đưa ít nhất 2–3 tác phẩm tiêu biểu của Y Ban (như Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, I am đàn bà) vào học phần Văn học Việt Nam hiện đại, bên cạnh Nguyễn Ngọc Tư và Đỗ Hoàng Diệu, trong lộ trình cải cách chương trình từ năm 2025–2027.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà nghiên cứu và sinh viên văn học: Đây là công trình khảo sát hệ thống đầu tiên và duy nhất tính đến 2009 về toàn bộ sáng tác Y Ban. Bất kỳ ai muốn nghiên cứu về Y Ban đều cần đọc luận văn này như nền tảng tham chiếu. Sinh viên làm khóa luận về văn học nữ Việt Nam sau đổi mới sẽ tìm thấy ở đây hệ thống tư liệu và phân loại rất thuận tiện để kế thừa.

Giảng viên văn học và nhà phê bình: Luận văn cung cấp hơn 30 trích dẫn từ các nhà phê bình, báo chí, diễn đàn mạng — tạo nên một bức tranh toàn cảnh về tiếp nhận tác phẩm Y Ban. Giảng viên đang giảng dạy về văn học đương đại hoặc văn học nữ có thể dùng đây như tài liệu tham khảo đa chiều, bao gồm cả những tiếng nói phản đối lẫn đồng thuận.

Biên tập viên và nhà xuất bản trong lĩnh vực văn học: Những ai đang cân nhắc tái bản hoặc giới thiệu tác phẩm Y Ban ra thị trường mới cần hiểu rõ lịch sử tiếp nhận phức tạp của bà — từ giải thưởng bị rút lại đến sách bị thu hồi rồi được phục hồi. Luận văn cung cấp bối cảnh không thể thiếu để định vị tác phẩm một cách chính xác.

Độc giả phổ thông yêu văn học: Với ngôn ngữ học thuật nhưng không khô khan, luận văn giúp độc giả hiểu sâu hơn tại sao Y Ban viết những gì bà viết, tại sao I am đàn bà gây tranh cãi và tại sao tranh cãi đó có giá trị hơn sự im lặng.

---

Câu hỏi thường gặp

Y Ban là ai và tại sao cần nghiên cứu riêng về bà? Y Ban (tên thật Phạm Thị Xuân Ban, sinh 1961 tại Nam Định) là nhà văn nữ Việt Nam hiếm hoi duy trì sáng tác liên tục trong gần 20 năm với 11 tác phẩm đã xuất bản. Bà đoạt giải nhất cuộc thi truyện ngắn tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1990, nhận giải nhì cuộc thi Viết về Hà Nội năm 1993. Với số lượng và chất lượng như vậy, bà xứng đáng có một công trình nghiên cứu độc lập thay vì chỉ được đề cập như một trong nhiều tên tuổi nữ.

Luận văn tiếp cận yếu tố tình dục trong văn Y Ban như thế nào? Luận văn phân tích yếu tố sex theo ba cấp độ: sex như phương tiện thể hiện tình yêu, sex như đòi hỏi bản năng bị kìm nén bởi xã hội, và sex như phản kháng xã hội. Kết quả cho thấy hầu hết các đoạn miêu tả đều gắn với bi kịch thân phận hoặc khao khát nhân tính, không đơn thuần là mô tả nhục dục. Đây là lý do Y Ban khác với cách viết trần trụi thuần túy.

Sự kiện tập truyện I am đàn bà bị thu hồi ảnh hưởng thế nào đến giá trị tác phẩm? Tập truyện bị Cục Xuất bản đình chỉ cuối năm 2006 sau khi đã bán hết 1.500 bản in. Lý do chính thức không được công bố. Tuy nhiên, về mặt nghệ thuật, ban giám khảo cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ đã nhất trí trao giải nhì cho truyện I am đàn bà — giải thưởng bị rút vì lý do thể lệ, không phải chất lượng. Dư luận sau đó nghiêng về phía đánh giá tích cực.

Văn xuôi Y Ban có điểm gì khác so với các nhà văn nữ cùng thời? Trong khi Nguyễn Thị Thu Huệ thiên về giọng chao chát từng trải, Võ Thị Hảo nghiêng về văn phong thánh thiện ngọt ngào, Nguyễn Ngọc Tư đậm chất Nam Bộ thiết tha thì Y Ban là nhà văn đa giọng điệu nhất trong nhóm. Bà có thể viết tâm tình lắng đọng, châm biếm gay gắt và bạo liệt đối đầu — đôi khi trong cùng một tác phẩm. Đây là "thương hiệu" riêng không thể nhầm lẫn.

Nghiên cứu văn học nữ Việt Nam thời đổi mới có ý nghĩa gì với hiện tại? Từ năm 1986 đến 2006, hơn 50% giải nhất các cuộc thi truyện ngắn lớn thuộc về cây bút nữ — con số phản ánh một cuộc cách mạng thầm lặng trong văn học. Hiểu giai đoạn này giúp chúng ta nhận ra rằng sự bứt phá của văn chương nữ không phải trào lưu nhất thời mà là hệ quả tất yếu của đổi mới xã hội, khi người phụ nữ lần đầu tiên được viết về chính mình mà không cần xin phép.

---

Kết luận

Luận văn Đặc điểm văn xuôi Y Ban là công trình học thuật có giá trị đặt nền móng cho nghiên cứu chuyên sâu về một trong những giọng văn nữ đặc sắc nhất của văn học Việt Nam đương đại. Những đóng góp chính bao gồm:

• Hệ thống hóa toàn bộ sáng tác Y Ban (11 tác phẩm, gần 20 năm) lần đầu tiên trong một công trình độc lập
• Phục hồi giá trị của tập I am đban bằng phân tích học thuật vượt qua làn sóng dư luận hời hợt
• Định vị Y Ban trong bức tranh văn xuôi nữ đổi mới với so sánh cụ thể, có căn cứ
• Mở ra hướng tiếp nhận học khi lần đầu đưa phản hồi của diễn đàn mạng vào nghiên cứu văn học học thuật
• Cung cấp nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về văn học nữ quyền Việt Nam

Các nhà nghiên cứu trẻ quan tâm đến văn học nữ Việt Nam, phê bình nữ quyền hoặc văn xuôi đương đại nên bắt đầu từ công trình này. Hướng nghiên cứu tiếp theo trong 5 năm tới là mở rộng sang giai đoạn sáng tác sau 2009 và ứng dụng lý thuyết nữ quyền đương đại để đặt Y Ban vào đối thoại với văn học nữ quyền khu vực Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: SÁNG TÁC CỦA Y BAN TRONG DÒNG CHẢY CHUNG CỦA VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1. VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI Đại hội VI năm 1986 là một sự kiện đánh dấu những thay đổi lớn lao trong đời sống xã hội của đất nước. Từ đó đến nay đã hơn 20 năm, nhiều người trong số chúng ta đôi khi nhìn lại cũng không thể ngờ rằng một đất nước nhiều thương đau sau hàng mấy mươi năm chiến tranh lại có thể gượng dậy và lớn lên nhanh chóng đến vậy. Văn học là một trong những hình thái ý thức xã hội bị cuốn vào cái quỹ đạo đang ngày một gia tăng về tốc độ kia.

Song điều khác biệt là văn học thay đổi trước hết là để làm tròn trách nhiệm của một cuốn nhật ký lớn đối với thời đại, nhưng văn học thay đổi cũng là để phản ánh sự đổi thay của chính nó. Mười năm đầu đổi mới, văn đàn đã chứng kiến sự được mùa của truyện ngắn sau một thời gian dài bị ngưng trệ. Trong đó người ta nói nhiều đến sự đóng góp của những cây bút nữ, sự bứt lên của phái đẹp, tới một nền văn học “mang gương mặt nữ”. Và trong mười năm tiếp theo, chúng ta lại có đủ thời gian để kiểm nghiệm sự sung sức và bền bỉ trong sáng tạo nghệ thuật của đội ngũ những cây bút đã đem lại cho văn chương cái chất dịu dàng khoan hậu.

Không phải ngẫu nhiên mà giai đoạn này có rất nhiều bài phỏng vấn, những bài đánh giá, bình luận về các cây bút nữ (Văn xuôi phái đẹp - Bích Thu; Khi người ta trẻ I, Khi người ta trẻ II - Bùi Việt Thắng; Các cây bút trẻ đối thoại cùng trang viết - những cuộc đời không yên ả - Kỳ Phong; Suy nghĩ về đặc điểm của nữ văn sỹ - Phương Lựu; Điểm qua sự vận động của truyện ngắn các cây bút nữ - Lê Thị Hương Thủy; Thành tựu và đội ngũ các nhà văn nữ Việt Nam - Nguyễn Thị Như Trang; Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm - Hoàng Thị Hồng Hà; Văn chương nữ giới - một cách thể hiện ở đời - Huỳnh Như Phương…), đó là còn chưa kể đến những bài viết riêng về một tác giả. Sự sôi nổi trong địa hạt phê bình chứng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tỏ đang có một sự sắp xếp và cân đối lại lực lượng sáng tác trên văn đàn cũng như tính thẩm mỹ trong một tác phẩm nghệ thuật. Quả thật như vậy: Số lượng các nhà văn nữ tăng lên một cách đáng kể trong thời gian gần đây. Và do đó, có sự gia tăng về số lượng của những tác phẩm văn chương giàu chất “nữ tính”.

Tất nhiên, “sự khởi sắc” của những cây bút nữ không hoàn toàn chỉ phụ thuộc vào số lượng những đầu sách mà quan trọng là nó đủ sức neo giữ và “găm” vào trí nhớ bạn đọc. Hòa bình trở lại, những nhà văn đã trưởng thành trong chiến tranh như Lê Minh, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Nguyễn Thị Như Trang, Nguyễn Thị Cẩm Thạch, Lê Minh Khuê… vẫn tiếp tục sáng tác. Họ là những tên tuổi đã từng nổi danh nhưng những trải nghiệm cuộc đời và sự say mê với nghề cầm bút vẫn thôi thúc họ sáng tạo. Câu chuyện dười tán lá rợp, Những dấu chấm phía chân trời, Khoảng trời phía sau nhà, Buổi chiều tỏa hương của Nguyễn Thị Ngọc Tú viết sau năm 1975 là bằng chứng về sự dẻo dai của một cây bút cống hiến hết mình.

Trở về với đời thường sau chiến tranh, Lê Minh Khuê lại tỏ ra là một nhà văn có khả năng hòa nhập nhanh với cuộc sống đương đại. Năm 2005 chị vẫn viết và tiếp tục cho ra đời tập truyện Màu xanh man trá. Sinh ra và lớn lên trong thời buổi bom đạn, lớp nữ nhà văn này đều được chứng kiến cuộc sống gian khổ, những đau thương mất mát của dân tộc, những tấm gương anh dũng kiên trung, những làng quê hậu phương tận tụy… Đó chính là những ám ảnh và cũng là những thế mạnh trên trang viết của các chị. Cho đến nay, họ đã là những nhà văn già dặn cả về tuổi đời và tuổi nghề.

Các chị đã có những trang viết giàu sức thuyết phục về hiện thực chiến tranh, tuy nhiên bị chi phối bởi ý thức hệ, các chị đều có phần “kín đáo và dè dặt hơn khi bộc lộ những khao khát bản năng cũng như khi tiếp cận với cái hiện thực đời thường đang diễn ra, đang biến đổi” [34]. Không chờ các nhà văn nữ lớp trước khép lại sự nghiệp sáng tác, thế hệ sau mới bắt đầu cầm bút mà họ phát lộ tài năng song song cùng những tên tuổi đàn chị đã nổi danh. Đó là một đội ngũ đông đảo, sung sức và dĩ nhiên họ trẻ (Đều trên dưới 30 vào thời điểm đầu những năm 90 của thế kỷ trước - thời điểm mà họ “lên 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngôi”), họ tự tin, đầy lòng nhiệt huyết và say mê với nghề. Những Phạm Thị Minh Thư, Trầm Hương, Dạ Ngân, Võ Thị Hảo, Lý Lan, Phạm Thị Hoài; Những Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Ấm, Nguyễn Thị Châu Giang … và gần đây hơn là Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy đều là những gương mặt đã trở nên quen thuộc với bạn đọc.

Vừa là đội ngũ kế cận, vừa là đội ngũ bổ sung, họ đã làm cho thế hệ đàn chị của mình “yên tâm” hơn bằng sự sắc sảo, bằng khả năng sáng tạo của chính họ. Điểm lại hơn hai thập kỷ đã qua thì ngôi vị quán quân trong các cuộc thi truyện ngắn, tiểu thuyết do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức, đa số thuộc về các cây bút nữ. 1989 - 1990: là Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một người đàn bà. 1992 - 1994: là Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu thiên đường và Mùa đông ấm áp.

1995 - 1996: giải nhất thuộc về Trần Thanh Hà với chùm 3 truyện ngắn: Miền cỏ hoang, Bà Thỏm, Sông có dài. 1998 - 1999: Kết thúc cuộc thi sáng tác văn học Hướng tới giao thừa thiên nhiên kỷ, tạp chí Văn nghệ quân đội lại trao giải nhất cho nhà văn nữ Đỗ Bích Thúy với chùm truyện: Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi, Sau những mùa trăng. Gần đây hơn, tập Gió mưa gửi lại của Thùy Linh cũng được nhận giải nhất cuộc thi truyện ngắn 2001- 2002 của tạp chí Văn nghệ quân đội. Giải thưởng trong các cuộc thi truyện ngắn do các báo khác tổ chức cũng được trao cho không ít những gương mặt nữ: Nguyễn Thị Minh Dậu - Giải thưởng cuộc thi Báo văn nghệ - 1991; Dương Nữ Khánh Thương, Viên Lan Anh, Đào Phong Lan cũng đã đạt giải trong các cuộc thi truyện ngắn 1996-1997 của báo Văn nghệ trẻ.

Nguyễn Ngọc Tư giải nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 (lần II) do Nhà Xuất Bản Trẻ, Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh và Báo Tuổi trẻ phối hợp tổ chức. Gần đây, 2006 -2007 Báo Văn nghệ đã tổ chức cuộc thi truyện ngắn lần thứ 13 và giải nhất lại được trao cho tác phẩm Thung Lam của tác giả nữ không chuyên Hồ Thị Ngọc Hoài. Sau những giải thưởng, các chị vẫn viết - viết bởi ham thích được viết, viết như một nhu cầu cần phải viết. Vì lẽ đó mà tên tuổi của các chị được biết đến không chỉ trong những lần xướng danh của lễ trao giải mà còn được khắc sâu hơn trong lòng người đọc bởi nhiều tác phẩm ra đời sau đó.

Kể cả những cây bút đã và chưa đăng quang, họ đều làm việc với một thái độ nghiêm túc. Nhiều tác phẩm của 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] họ đã gây được chú ý của dư luận và tạo được dấu ấn trong đời sống văn học như: Bi kịch nhỏ - Lê Minh Khuê; Con chó và vụ ly hôn - Dạ Ngân; Giấc ngủ nơi trần thế - Nguyễn Thị Ấm; Kịch câm, Khi người ta trẻ - Phan Thị Vàng Anh; Người đàn bà đứng trước gương, Sau chớp là dông bão - Y Ban; Minu xinh đẹp - Nguyễn Thị Thu Huệ; Hạnh - Nguyễn Thị Minh Dậu; Cánh đồng bất tận - Nguyễn Ngọc Tư… Đến đây, nếu ai theo sát bước đi của văn học nước ta đều dễ hiểu tại sao trên văn đàn giai đoạn này lại xuất hiện nhiều nhận định như: Truyện ngắn nữ khởi sắc, sự lên ngôi của các cây bút nữ, những gương mặt làm sáng giá “thể loại nhỏ”, văn học đang mang gương mặt nữ… Tuy nhiên, cũng cần nói thêm rằng: hầu hết các bài viết đều nói về truyện ngắn của các chị bởi đó là các thể loại sở trường phù hợp với sức “rướn” của họ, nhưng điều đó không có nghĩa là họ chỉ viết truyện ngắn. Họ cũng thử ngòi bút ở nhiều thể loại khác và cũng có những thành công nhất định. Chúng ta biết đến tiểu thuyết: Ngụ cư - Thùy Dương; Tường Thành -Võ Thị Xuân Hà; Giàn thiêu - Võ Thị Hảo; Xuân Từ Chiều - Y Ban và những truyện vừa Hậu thiên đường - Nguyễn Thị Thu Huệ; Tiệm may Sài Gòn - Phạm Thị Hoài; Cánh đồng bất tận - Nguyễn Ngọc Tư; Thần cây đa và tôi - Y Ban.

Trước kia “khi phụ nữ chưa giành được được vai trò tương xứng trong xã hội thì văn học đối với nhiều người cũng là chuyện kính nhi viễn chi” [22]. Xin được trích nguyên văn một đoạn nhà lý luận Huỳnh Như Phương lý giải cho nhận định trên: “Phạm vi hoạt động hạn hẹp của người phụ nữ chắc hẳn là một lý do khiến họ không thể chiếm lĩnh thế giới về mặt thẩm mỹ trong tất cả sự đa dạng và phức tạp của nó. Ngay ở sự tự biểu hiện tâm hồn vốn là lĩnh vực mà người phụ nữ có năng lực tự nhiên hơn cả, thì chính họ cũng lại được trời phú cho khả năng kiềm chế việc phơi bày những nỗi riêng tây ra trước bàn dân thiên hạ và do đó không dám đi đến cùng những cảm xúc và khao khát của trái tim mình” [22]. Vậy thì giờ đây họ xuất hiện trước công chúng độc giả với một tầm nhìn mới.

Cuộc sống rộng lớn đa chiều đã được họ nhận thức rõ ràng trên từng trang giấy; những vui buồn âu lo, những niềm tin hi vọng, những đớn đau tủi hờn của bản thân cũng như của đồng loại đều được trải ra dười ngòi bút của chính họ - âu cũng là một điều đặc biệt mới mẻ song cũng thật đáng mừng. “Dẫu là than vãn hay phẫn nộ họ cũng đều có lý do 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.