I. Khám phá tổng quan loài Kim Giao núi đá tại Quảng Ninh
Bài viết này trình bày kết quả luận văn Kim Giao núi đá, một nghiên cứu khoa học chuyên sâu về đặc điểm phân bố của loài Nageia fleuryi (Hickel) de Laub., thường được biết đến với tên gọi Kim giao núi đá hay Thông tre. Đây là một loài cây gỗ quý hiếm thuộc họ Podocarpaceae, có giá trị kinh tế và bảo tồn cao, được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam. Nghiên cứu được thực hiện tại Khu BTTN Đông Sơn - Kỳ Thượng, một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất của hệ thực vật Quảng Ninh. Khu vực này sở hữu hệ sinh thái rừng kín thường xanh núi thấp lớn nhất vùng Đông Bắc, là sinh cảnh sống lý tưởng cho nhiều loài nguy cấp. Việc tìm hiểu quy luật phân bố của Kim giao núi đá không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn đặt nền tảng cho các chiến lược bảo tồn loài nguy cấp một cách hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững của tài nguyên thực vật rừng và bảo vệ nguồn gen quý này trước nguy cơ suy giảm.
1.1. Giới thiệu loài Nageia fleuryi và giá trị kinh tế
Kim giao núi đá là cây gỗ nhỡ, cao từ 15-30m, thân thẳng, vỏ bong mảng. Lá dày, hình trái xoan, mọc gần đối, tạo thành mặt phẳng đặc trưng. Gỗ có màu vàng sáng, thớ mịn, nhẹ và bền, được ưa chuộng để làm đũa cao cấp, đồ mỹ nghệ và nội thất. Theo các tài liệu, gỗ kim giao còn có khả năng thử độc trong thức ăn, một đặc tính được lưu truyền từ xa xưa. Ngoài giá trị về gỗ, hạt chứa 50-55% dầu béo. Lá cây được dùng trong y học cổ truyền để chữa ho ra máu, sưng cuống phổi và giải độc. Với tán đẹp, loài cây này còn được trồng làm cảnh quan tại các công trình kiến trúc và trong nhà như một cây phong thủy. Giá trị sử dụng đa dạng khiến nhu cầu thị trường tăng cao, tạo áp lực khai thác lớn lên các quần thể thực vật tự nhiên.
1.2. Tầm quan trọng của Khu BTTN Đông Sơn Kỳ Thượng
Khu BTTN Đông Sơn - Kỳ Thượng được thành lập năm 2002, được đánh giá là khu vực điển hình của hệ sinh thái rừng tự nhiên tập trung lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Theo nghiên cứu của Dương Trung Hiếu và cộng sự (2019), khu bảo tồn này ghi nhận 1.246 loài thực vật, trong đó có 115 loài bị đe dọa. Sự tồn tại của các loài quý hiếm như Kim giao núi đá khẳng định giá trị bảo tồn to lớn của khu vực. Tuy nhiên, cũng như nhiều khu bảo tồn khác, nơi đây đang đối mặt với các mối đe dọa từ hoạt động của con người. Do đó, việc thực hiện các báo cáo khoa học Nageia fleuryi và các loài khác là cực kỳ cần thiết để cung cấp dữ liệu cho công tác quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng.
II. Phân tích thách thức bảo tồn Kim Giao núi đá quý hiếm
Công tác bảo tồn loài Kim giao núi đá tại Khu BTTN Đông Sơn - Kỳ Thượng đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Mặc dù loài này có phân bố rộng, số lượng cá thể trong tự nhiên không nhiều và có xu hướng phân bố rải rác. Theo Sách đỏ thế giới IUCN, Nageia fleuryi được xếp vào mức NT (Sắp bị đe dọa), cho thấy nguy cơ tuyệt chủng trong tương lai gần nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời. Áp lực lớn nhất đến từ các hoạt động khai thác trái phép nhằm mục đích thương mại. Gỗ kim giao được săn lùng để làm đũa, đồ mỹ nghệ, gây suy giảm nghiêm trọng số lượng cá thể trưởng thành. Bên cạnh đó, các hoạt động dân sinh như canh tác nương rẫy, chăn thả gia súc tự do và phát triển cơ sở hạ tầng cũng góp phần làm thu hẹp và chia cắt sinh cảnh sống của loài. Những yếu tố này không chỉ làm giảm mật độ phân bố mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tái sinh tự nhiên, đe dọa sự tồn vong của nguồn gen quý này trong dài hạn.
2.1. Thực trạng suy giảm quần thể thực vật do khai thác
Khai thác gỗ trái phép là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự suy giảm của quần thể thực vật Kim giao núi đá. Do giá trị kinh tế cao, các cá thể có đường kính lớn thường là mục tiêu bị nhắm tới. Điều này không chỉ làm mất đi các cây mẹ có khả năng cung cấp hạt giống mà còn phá vỡ cấu trúc lâm phần, tạo điều kiện cho các loài cây bụi, cỏ dại xâm lấn. Dữ liệu phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm trong luận văn cho thấy tình trạng khai thác lén lút vẫn diễn ra, dù công tác quản lý đã được siết chặt. Sự suy giảm này được phản ánh qua việc khó tìm thấy các cá thể Nageia fleuryi ở những khu vực gần đường giao thông và khu dân cư.
2.2. Các yếu tố tiêu cực ảnh hưởng đến sinh cảnh sống
Ngoài khai thác trực tiếp, sinh cảnh sống của Kim giao núi đá còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố gián tiếp. Sự phát triển kinh tế - xã hội tại vùng đệm của khu bảo tồn làm gia tăng áp lực lên tài nguyên rừng. Mở rộng diện tích nông nghiệp, xây dựng đường sá gây chia cắt các khu rừng, cô lập các tiểu quần thể, hạn chế sự trao đổi gen. Hoạt động chăn thả gia súc không có kiểm soát có thể làm tổn hại đến các cây tái sinh non. Những tác động tiêu cực này đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ, kết hợp giữa bảo tồn loài nguy cấp và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương để giảm sức ép lên tài nguyên rừng.
III. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm phân bố Nageia fleuryi
Để xác định chính xác đặc điểm phân bố của loài Kim giao núi đá, nghiên cứu đã áp dụng một hệ thống phương pháp luận khoa học, kết hợp giữa điều tra thực địa và phân tích số liệu trong phòng. Phương pháp chính là điều tra theo tuyến kết hợp lập các ô tiêu chuẩn (OTC) tạm thời. Cách tiếp cận này cho phép thu thập dữ liệu một cách có hệ thống về sự hiện diện, mật độ và các đặc điểm sinh thái học của loài trong các trạng thái rừng khác nhau. Việc lựa chọn tuyến và vị trí đặt OTC được dựa trên bản đồ hiện trạng rừng, bản đồ địa hình và thông tin từ cán bộ kiểm lâm, đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ khu vực nghiên cứu. Các dữ liệu thu thập được sau đó được xử lý bằng các công cụ thống kê và phần mềm chuyên dụng như Excel và Mapinfo để xây dựng bản đồ phân bố thực vật và phân tích các quy luật cấu trúc lâm phần. Quy trình này cung cấp một cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy, làm nền tảng cho việc đề xuất các giải pháp bảo tồn.
3.1. Kỹ thuật điều tra theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn OTC
Nghiên cứu đã thiết lập 6 tuyến điều tra với tổng chiều dài 14,4 km, đi qua các trạng thái rừng khác nhau tại Khu BTTN Đông Sơn - Kỳ Thượng. Trên các tuyến, khi phát hiện sự xuất hiện của Kim giao núi đá, các ô tiêu chuẩn (OTC) hình chữ nhật có diện tích 1000m² (25m x 40m) được lập. Bên trong mỗi OTC, tất cả các cây gỗ có đường kính từ 6cm trở lên đều được đo đếm các chỉ tiêu như D1.3, Hvn, Dt và đánh giá phẩm chất. Đồng thời, 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 9m² được bố trí ngẫu nhiên để điều tra cây tái sinh, cây bụi và thảm tươi. Phương pháp này giúp lượng hóa các chỉ số quan trọng như mật độ, trữ lượng và cấu trúc của quần thể thực vật.
3.2. Quy trình thu thập và xử lý số liệu sinh thái học
Số liệu ngoại nghiệp được ghi nhận vào các biểu mẫu chuẩn hóa. Sau đó, công tác nội nghiệp tiến hành tổng hợp và xử lý. Phần mềm Excel được sử dụng để tính toán các chỉ tiêu trung bình, phân bố N/D, N/H, và xác định công thức tổ thành. Phần mềm Mapinfo 10.5 được dùng để xây dựng bản đồ phân bố thực vật, trực quan hóa vị trí của từng cá thể Kim giao núi đá đã được định vị bằng GPS. Các công thức lâm học được áp dụng để tính toán tần suất xuất hiện, mật độ (N/ha), trữ lượng (M/ha) và các hệ số tương quan. Quy trình xử lý số liệu chặt chẽ đảm bảo kết quả của báo cáo khoa học Nageia fleuryi có độ chính xác và tin cậy cao.
IV. Bản đồ phân bố Kim Giao núi đá tại Đông Sơn Kỳ Thượng
Kết quả nghiên cứu đã vẽ nên một bức tranh chi tiết về đặc điểm phân bố của loài Kim giao núi đá tại Khu BTTN Đông Sơn - Kỳ Thượng. Loài này không phân bố đồng đều mà tập trung ở một số khu vực và điều kiện lập địa nhất định. Về mặt không gian, Nageia fleuryi xuất hiện chủ yếu ở các trạng thái rừng tự nhiên lá rộng thường xanh trung bình (TXB), nghèo (TXN) và đặc biệt là rừng hỗn giao gỗ - tre nứa (HG1). Số lượng cá thể lớn được ghi nhận trên các tuyến điều tra nằm sâu trong vùng lõi khu bảo tồn, cách xa đường giao thông, đặc biệt là khu vực gần đỉnh Thiên Sơn. Yếu tố độ cao cũng đóng vai trò quan trọng, với mật độ phân bố cao nhất trong khoảng từ 700m đến 1000m so với mực nước biển. Những phát hiện này cho thấy Kim giao núi đá ưa thích các khu vực có độ dốc lớn, ít bị tác động và có điều kiện ánh sáng phù hợp, cung cấp những thông tin quan trọng cho việc khoanh vùng bảo vệ ưu tiên.
4.1. Phân bố theo trạng thái rừng và các tuyến điều tra
Kết quả điều tra cho thấy Kim giao núi đá phân bố rải rác. Loài này tập trung nhiều nhất ở trạng thái rừng hỗn giao gỗ - tre nứa (HG1), nơi có 23 cây trưởng thành và 33 cây tái sinh được ghi nhận. Trạng thái rừng này có độ tàn che thấp (trung bình 0,37), tạo điều kiện ánh sáng thuận lợi cho sự phát triển của loài. Trong khi đó, ở rừng tự nhiên trung bình (TXB) và nghèo (TXN), số lượng cá thể ít hơn. Điều này phản ánh đặc tính ưa sáng ở một mức độ nhất định của loài. Phân bố không đồng đều trên các tuyến cũng cho thấy ảnh hưởng của con người, các tuyến gần khu dân cư hầu như không phát hiện thấy loài cây này.
4.2. Mật độ phân bố theo đai độ cao và điều kiện địa hình
Yếu tố độ cao là một trong những nhân tố quyết định đến sự phân bố của Kim giao núi đá. Nghiên cứu chỉ ra rằng, loài này phân bố chủ yếu ở đai cao từ 700m đến 1000m, chiếm trên 90% số cá thể được tìm thấy. Tần suất xuất hiện cao nhất là 1,88 cây/km ở đai cao 700-800m. Dưới 700m, loài này xuất hiện rất thưa thớt. Về địa hình, Nageia fleuryi thường mọc ở những nơi có độ dốc lớn, dao động từ 25 đến 36 độ, trên sườn các dãy núi. Điều kiện địa hình phức tạp, khó tiếp cận này có thể là một yếu tố tự nhiên giúp bảo vệ loài khỏi các hoạt động khai thác của con người, góp phần duy trì quần thể thực vật.
V. Đặc điểm lâm phần nơi có loài Kim Giao núi đá sinh sống
Nghiên cứu không chỉ xác định vị trí mà còn đi sâu phân tích các đặc điểm sinh thái học của lâm phần nơi Kim giao núi đá phân bố. Cấu trúc lâm phần được xem xét trên nhiều phương diện, từ tầng cây gỗ đến tầng cây tái sinh. Kết quả cho thấy, mật độ và trữ lượng rừng giảm dần từ trạng thái rừng trung bình (645 cây/ha, 173,1 m³/ha) xuống rừng hỗn giao (445 cây/ha, 39,6 m³/ha). Phân bố số cây theo đường kính (N/D1.3) ở tất cả các trạng thái rừng đều có dạng đường cong giảm lệch trái, đặc trưng của rừng tự nhiên đa dạng về loài và tuổi. Điều này cho thấy quần thể thực vật vẫn duy trì được cấu trúc tương đối ổn định với số lượng lớn cây non và cây cỡ nhỏ, đảm bảo tiềm năng tái sinh. Khả năng tái sinh tự nhiên của Nageia fleuryi được đánh giá là khá tốt, đặc biệt ở những nơi có độ tàn che thấp, mở ra hy vọng cho công tác phục hồi và phát triển loài.
5.1. Cấu trúc tầng cây gỗ và quy luật phân bố N D
Phân bố số cây theo đường kính (N/D) là một quy luật cấu trúc cơ bản của lâm phần. Tại khu vực nghiên cứu, biểu đồ phân bố N/D của các OTC đều có xu hướng lệch trái, nghĩa là số lượng cây ở các cấp đường kính nhỏ chiếm tỷ lệ lớn và giảm dần ở các cấp đường kính lớn hơn. Đây là một đặc điểm tích cực, cho thấy rừng có tiềm năng phục hồi tốt. Ở trạng thái rừng hỗn giao gỗ - tre nứa, số cây tập trung nhiều nhất ở cấp đường kính 6,1-16,1 cm. Trong khi đó, ở trạng thái rừng trung bình, cây phân bố ở các cấp đường kính lớn nhiều hơn. Cấu trúc này phản ánh đúng bản chất của các trạng thái rừng và quá trình diễn thế tự nhiên.
5.2. Đặc điểm tái sinh tự nhiên và mối quan hệ với loài đi kèm
Khả năng tái sinh tự nhiên là yếu tố then chốt quyết định sự tồn tại của một loài. Nghiên cứu cho thấy Kim giao núi đá có khả năng tái sinh tốt từ hạt, đặc biệt trong trạng thái rừng hỗn giao gỗ - tre nứa, nơi ghi nhận 33 cây tái sinh. Điều này chứng tỏ loài có khả năng thích nghi với điều kiện ánh sáng nhiều hơn. Cây tái sinh chủ yếu mọc quanh gốc cây mẹ, cho thấy hạt không phát tán đi xa. Về mối quan hệ với các loài đi kèm, Nageia fleuryi thường mọc cùng các loài cây gỗ khác đặc trưng của rừng nhiệt đới thường xanh, tạo thành một quần thể thực vật đa dạng, góp phần duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.
VI. Giải pháp hiệu quả bảo tồn nguồn gen Kim Giao núi đá
Từ những kết quả phân tích sâu sắc về đặc điểm phân bố của loài Kim giao núi đá, nghiên cứu đã đề xuất một hệ thống các giải pháp toàn diện nhằm bảo tồn loài nguy cấp này một cách bền vững. Các giải pháp được xây dựng dựa trên ba trụ cột chính: kỹ thuật, quản lý và kinh tế - xã hội. Mục tiêu không chỉ là bảo vệ các cá thể và sinh cảnh sống hiện hữu mà còn là phát triển, nhân giống để làm giàu tài nguyên thực vật rừng. Việc bảo vệ thành công nguồn gen quý của Nageia fleuryi không chỉ góp phần duy trì đa dạng sinh học tại Khu BTTN Đông Sơn - Kỳ Thượng mà còn mở ra tiềm năng phát triển kinh tế từ việc gây trồng và sử dụng bền vững loài cây giá trị này. Đây là một nhiệm vụ cấp thiết, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương.
6.1. Các giải pháp kỹ thuật nhằm phát triển nguồn gen quý
Về mặt kỹ thuật, cần ưu tiên các hoạt động bảo tồn tại chỗ (in-situ) bằng cách khoanh vùng, bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có mật độ phân bố Kim giao núi đá cao, đặc biệt là khu vực núi Thiên Sơn. Song song đó, cần đẩy mạnh nghiên cứu bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) thông qua việc thu thập hạt giống từ các cây mẹ có phẩm chất tốt để xây dựng vườn giống, vườn ươm. Các nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống, bao gồm giâm hom và nuôi cấy mô, cần được đầu tư để tạo ra số lượng lớn cây con có chất lượng cao, phục vụ cho các chương trình trồng rừng làm giàu và phục hồi sinh thái. Việc lập bản đồ di truyền cũng là một hướng đi quan trọng để bảo vệ sự đa dạng của nguồn gen quý.
6.2. Nâng cao năng lực quản lý và chính sách kinh tế xã hội
Để các giải pháp kỹ thuật được thực thi hiệu quả, cần nâng cao năng lực quản lý cho ban quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm thông qua đào tạo, trang bị phương tiện tuần tra hiện đại. Công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về giá trị bảo tồn của Kim giao núi đá cho cộng đồng địa phương phải được thực hiện thường xuyên. Quan trọng hơn, cần có các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho người dân vùng đệm, như phát triển nông-lâm kết hợp, du lịch sinh thái, để giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Việc tạo sinh kế ổn định sẽ giúp người dân trở thành những đối tác tích cực trong công tác bảo tồn loài nguy cấp.
