Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của cây dầu cát dipterocarpus chartaceus sym tại khu bảo tồn thiên nhiên tà kóu tỉnh bình thuận

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu, Bình Thuận, là khu vực quan trọng với hệ sinh thái rừng lá rộng thường xanh… 84 trang · Trường Đại học Lâm nghiệp · 2016.

• Tác giả: Lê Thanh Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Thanh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của cây Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu, tỉnh Bình Thuận
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Bình Thuận

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng
• 1.2.1. Cấu trúc tổ thành
• 1.2.2. Cấu trúc tầng thứ
• 1.2.3. Cấu trúc mật độ
• 1.3. Nghiên cứu sinh thái, tái sinh rừng
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 3. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài Dầu cát
• 3.3.2. Nghiên cứu đặc điểm tham gia vào quần xã của Dầu cát trong rừng
• 3.3.3. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên
• 3.3.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển Dầu cát tại khu vực nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu thứ cấp
• 3.4.2. Phương pháp thu thập số liệu ngoài thực địa
• 3.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. TỔNG QUAN ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI
• 4.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1. Vị trí địa lý, hành chính
• 4.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng
• 4.1.3. Khí hậu thủy văn
• 4.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 4.2.1. Giáo dục, đào tạo
• 4.2.2. Tình trạng nhà ở
• 4.2.3. Các hoạt động sản xuất chính của người dân trong vùng
• 4.2.4. Sự phụ thuộc vào rừng
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Đặc điểm sinh học của loài Dầu cát
• 5.1.1. Đặc điểm hình thái vật hậu
• 5.1.2. Đặc điểm tham gia vào quần xã của Dầu cát trong rừng
• 5.1.3. Đặc điểm tái sinh tự nhiên
• 5.1.4. Cấu trúc tầng thứ
• 5.1.5. Nghiên cứu nhóm loài cây đi kèm với Dầu Cát
• 5.1.6. Một số quy luật kết cấu lâm phần
• 5.1.7. Một số đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Dầu cát
• 5.1.8. Ra hoa kết quả, phân tán hạt giống
• 5.1.9. Hình thành cây mầm
• 5.1.10. Một số kết quả nghiên cứu tái sinh tự nhiên của Dầu cát
• 5.2. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn cây Dầu cát và phát triển loài tại khu vực nghiên cứu
• 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 6.1. Các kết luận từ kết quả nghiên cứu
• 6.2. Các kiến nghị về nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu Nghiên cứu Lâm học Cây Dầu Cát Tà Kóu 55 ký tự

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu, Bình Thuận, là khu vực quan trọng với hệ sinh thái rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới, rừng nửa rụng lá và đặc biệt là rừng rụng lá cây họ Dầu. Trong đó, cây Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym) là loài đặc trưng. Nghiên cứu về đặc điểm lâm học của cây Dầu cát tại đây có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển loài cây bản địa này, góp phần phục hồi rừng ven biển. Quần xã thực vật cây họ Dầu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu được coi là tiêu biểu cho vùng đất cát ven biển của khu vực Nam Trung Bộ. Đề tài tập trung vào nghiên cứu đặc điểm sinh học, cấu trúc quần xã và khả năng tái sinh của cây Dầu cát, từ đó đề xuất các giải pháp lâm sinh phù hợp. Trích dẫn từ tài liệu gốc nhấn mạnh rằng "Quần xã thực vật cây họ Dầu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu được coi là tiêu biểu cho vùng đất cát ven biển của khu vực Nam Trung Bộ, mà đặc trưng là cây Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym)".

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu Dầu Cát Tà Kóu

Nghiên cứu về cây Dầu cát tại Tà Kóu đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phục hồi các hệ sinh thái ven biển. Cây Dầu cát, một loài cây bản địa, có khả năng thích nghi cao với điều kiện khắc nghiệt của vùng đất cát, đồng thời cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật khác. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học, cấu trúc quần xã và khả năng tái sinh của loài cây này sẽ giúp đưa ra các biện pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả, đảm bảo sự bền vững của hệ sinh thái rừng ven biển.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu Dầu Cát

Mục tiêu chính của nghiên cứu này là xác định các đặc điểm lâm học của cây Dầu cát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc khảo sát đặc điểm sinh học (hình thái, vật hậu), cấu trúc quần xã (tổ thành loài, phân tầng) và khả năng tái sinh tự nhiên của loài cây này. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp lâm sinh nhằm bảo tồn và phát triển cây Dầu cát tại khu vực, đồng thời cung cấp thông tin hữu ích cho các chương trình phục hồi rừng ven biển.

II. Thách thức Bảo tồn Cây Dầu Cát tại Tà Kóu Cách Giải Quyết 58 ký tự

Mặc dù có vai trò quan trọng, cây Dầu cát tại Tà Kóu đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác trái phép, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và biến đổi khí hậu đe dọa sự tồn tại của loài cây này. Hơn nữa, việc thiếu hiểu biết về đặc điểm sinh học và sinh thái của cây Dầu cát gây khó khăn cho công tác bảo tồn và phát triển. Nghiên cứu này nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến quần thể Dầu cát, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả. Việc bảo tồn cây Dầu cát không chỉ là bảo vệ một loài cây, mà còn là bảo vệ cả một hệ sinh thái đặc trưng của vùng ven biển Nam Trung Bộ. Các tác động như cháy rừng, khai thác gỗ trái phép, và biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của Dầu Cát.

2.1. Các yếu tố đe dọa quần thể Dầu Cát

Quần thể Dầu cát tại Tà Kóu đang chịu áp lực từ nhiều phía. Khai thác gỗ trái phép, mở rộng diện tích canh tác nông nghiệp và cháy rừng là những mối đe dọa trực tiếp. Biến đổi khí hậu, với biểu hiện là hạn hán kéo dài và mực nước biển dâng cao, cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự sinh trưởng và phát triển của loài cây này. Ngoài ra, sự xâm lấn của các loài cây ngoại lai cũng cạnh tranh nguồn tài nguyên với Dầu cát, làm suy giảm khả năng tái sinh tự nhiên.

2.2. Thiếu hụt kiến thức về sinh thái Dầu Cát

Sự thiếu hụt kiến thức về đặc điểm sinh học và sinh thái của cây Dầu cát là một trở ngại lớn trong công tác bảo tồn. Việc chưa hiểu rõ về chu kỳ sinh trưởng, khả năng tái sinh và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến cây Dầu cát khiến cho các biện pháp quản lý và bảo tồn thiếu tính hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ góp phần bổ sung những kiến thức còn thiếu, cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chiến lược bảo tồn phù hợp.

III. Phương pháp Nghiên cứu Đặc điểm Lâm học Cây Dầu Cát 59 ký tự

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu lâm học khác nhau để thu thập và phân tích dữ liệu. Phương pháp kế thừa tài liệu thứ cấp được sử dụng để tổng hợp các thông tin đã có về cây Dầu cát. Phương pháp thu thập số liệu ngoài thực địa được áp dụng để khảo sát và đo đạc các đặc điểm sinh học, cấu trúc quần xã và khả năng tái sinh của cây Dầu cát tại Tà Kóu. Phương pháp xử lý số liệu thống kê được sử dụng để phân tích và đánh giá các dữ liệu thu thập được, từ đó đưa ra các kết luận và đề xuất. Việc sử dụng kết hợp nhiều phương pháp giúp đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Thu thập và phân tích dữ liệu thực địa về Dầu Cát

Việc thu thập dữ liệu thực địa bao gồm việc thiết lập các ô tiêu chuẩn (OTC) đại diện cho các trạng thái rừng khác nhau có sự tham gia của cây Dầu cát. Trong mỗi OTC, các thông tin về đường kính thân cây (D), chiều cao vút ngọn (Hvn), đường kính tán cây (Dt) và các đặc điểm khác của cây Dầu cát và các loài cây khác được đo đạc và ghi chép. Mật độ cây tái sinh cũng được thống kê và đánh giá. Dữ liệu thu thập được sau đó được xử lý và phân tích bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng.

3.2. Xử lý số liệu và đánh giá kết quả nghiên cứu

Dữ liệu thu thập từ các ô tiêu chuẩn được xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả và thống kê suy luận. Các chỉ số lâm học quan trọng như mật độ, trữ lượng, chỉ số đa dạng loài và chỉ số tái sinh được tính toán và so sánh giữa các trạng thái rừng khác nhau. Các mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường và sự sinh trưởng, phát triển của cây Dầu cát cũng được phân tích để xác định các yếu tố ảnh hưởng quan trọng nhất. Kết quả phân tích được trình bày dưới dạng bảng biểu, đồ thị và bản đồ.

IV. Kết quả Nghiên cứu Lâm học và Ứng dụng Thực tiễn 57 ký tự

Nghiên cứu đã thu được nhiều kết quả quan trọng về đặc điểm lâm học của cây Dầu cát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu. Các kết quả này không chỉ cung cấp thông tin chi tiết về sinh học, cấu trúc quần xã và khả năng tái sinh của loài cây này, mà còn là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển hiệu quả. Các giải pháp này có thể được áp dụng trong công tác quản lý rừng, phục hồi rừng ven biển và phát triển du lịch sinh thái. Việc ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ góp phần bảo vệ cây Dầu cát và các hệ sinh thái liên quan.

4.1. Đánh giá đặc điểm sinh học và tái sinh Dầu Cát

Nghiên cứu đã xác định các đặc điểm sinh học quan trọng của cây Dầu cát, bao gồm chu kỳ sinh trưởng, khả năng chịu hạn và khả năng thích nghi với điều kiện đất cát nghèo dinh dưỡng. Tỷ lệ tái sinh tự nhiên của cây Dầu cát cũng được đánh giá và so sánh giữa các trạng thái rừng khác nhau. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tái sinh, như ánh sáng, độ ẩm và sự cạnh tranh từ các loài cây khác, cũng được xác định.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển Dầu Cát

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn và phát triển cây Dầu cát được đề xuất. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, phục hồi các khu vực rừng bị suy thoái bằng cách trồng bổ sung cây Dầu cát, và phát triển du lịch sinh thái dựa trên giá trị của hệ sinh thái rừng Dầu cát. Ngoài ra, cần có các chính sách khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia vào công tác bảo tồn và phát triển cây Dầu cát.

4.3. Ưu tiên Bảo tồn Hệ sinh thái Dầu Cát Tà Kóu

Việc ưu tiên bảo tồn hệ sinh thái Dầu Cát tại Tà Kóu là vô cùng quan trọng. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện một cách đồng bộ và bền vững, đảm bảo rằng cây Dầu Cát và các loài sinh vật khác trong hệ sinh thái có thể tồn tại và phát triển trong tương lai.

V. Kết luận Hướng Nghiên cứu Tiếp theo về Cây Dầu Cát 59 ký tự

Nghiên cứu về đặc điểm lâm học của cây Dầu cát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu đã cung cấp những thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển loài cây này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như tác động của biến đổi khí hậu đến cây Dầu cát, khả năng sử dụng cây Dầu cát trong các chương trình phục hồi rừng và phát triển các sản phẩm từ cây Dầu cát. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc giải quyết những vấn đề này, từ đó góp phần bảo vệ cây Dầu cát và các hệ sinh thái liên quan một cách hiệu quả và bền vững.

5.1. Tổng kết các phát hiện quan trọng về Dầu Cát

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm sinh học, cấu trúc quần xã và khả năng tái sinh của cây Dầu cát tại Tà Kóu. Các kết quả này cho thấy rằng cây Dầu cát là một loài cây quan trọng trong hệ sinh thái rừng ven biển, có khả năng thích nghi cao với điều kiện khắc nghiệt và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đất và nước.

5.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiềm năng về Dầu Cát

Các hướng nghiên cứu tiềm năng về cây Dầu cát bao gồm việc nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến loài cây này, đánh giá khả năng sử dụng cây Dầu cát trong các chương trình phục hồi rừng, và phát triển các sản phẩm từ cây Dầu cát, như tinh dầu, dược liệu và vật liệu xây dựng. Nghiên cứu cũng có thể tập trung vào việc cải thiện kỹ thuật nhân giống và trồng cây Dầu cát, từ đó tăng cường khả năng phục hồi rừng và phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu tại tỉnh Bình Thuận sở hữu hệ sinh thái rừng rụng lá và bán thường xanh độc đáo, trong đó các loài cây thuộc họ Dầu chiếm trên 50% tổng diện tích tự nhiên. Nằm ở độ cao dao động từ 30 m đến 697 m so với mực nước biển, khu bảo tồn được thành lập theo Quyết định số 791/TTg của Thủ tướng Chính phủ nhằm lưu giữ các nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm của vùng duyên hải cực Nam Trung Bộ. Trong quần xã này, cây Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym) giữ vai trò là loài ưu thế đặc trưng sinh trưởng trên các dải cát ven biển trải dài từ Bình Thuận đến Bà Rịa - Vũng Tàu. Cây cung cấp nguồn gỗ nặng có tỷ trọng từ 740 kg/m³ đến 970 kg/m³ ở độ ẩm 15% cùng lượng dầu nhựa dồi dào phục vụ công nghiệp và đời sống.

Tuy nhiên, sinh cảnh của loài đang chịu áp lực lớn từ biến đổi khí hậu và hoạt động dân sinh của hơn 52.000 người dân sinh sống tại 5 xã và 1 thị trấn vùng đệm. Tình trạng suy thoái rừng ven biển và tập quán chăn thả gia súc tự do đặt ra yêu cầu cấp bách phải bảo tồn nguồn gen này. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 2 năm 2015 đến tháng 5 năm 2016 nhằm giải quyết 2 mục tiêu cốt lõi: xác định đặc điểm sinh học, vật hậu, cấu trúc tham gia quần xã của Dầu cát và đánh giá quy luật tái sinh tự nhiên dưới các trạng thái rừng. Kết quả đề tài cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng thực nghiệm, đóng vai trò nền tảng khoa học vững chắc để xây dựng các giải pháp lâm sinh phục hồi rừng phòng hộ ven biển đang bị hoang hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết cấu trúc và phân tầng rừng nhiệt đới của các nhà lâm học kinh điển, kết hợp hệ thống phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam theo quan điểm sinh thái phát sinh quần thể của giáo sư Thái Văn Trừng. Theo khung lý thuyết này, quần xã rừng kín thường xanh và nửa rụng lá nhiệt đới được chia thành 5 tầng cấu trúc thẳng đứng từ tầng vượt tán A1, tầng ưu thế sinh thái A2, tầng dưới tán A3 đến tầng cây bụi B và thảm tươi C. Các loài được coi là ưu thế khi nhóm loài đó chiếm từ 40% đến 50% tổng số cá thể của tầng tán chính.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp học thuyết hệ sinh thái của Odum và lý thuyết động thái tái sinh theo vệt sáng của Rollet nhằm làm rõ sự thích nghi của cây họ Dầu. Ba khái niệm định lượng trung tâm được áp dụng gồm:

1. Chỉ số giá trị quan trọng (Important Value - IV%) xác định theo công thức Daniel Marmillod bằng trung bình cộng giữa mật độ tương đối (N%) và tiết diện ngang tương đối (G%).
2. Độ tàn che tán rừng (C) tính bằng tỷ lệ phần trăm giữa diện tích hình chiếu tán cây gỗ có đường kính ngang ngực từ 8 cm trở lên so với diện tích mặt đất.
3. Quy luật phân bố số cây theo cấp kính (N/D) và cấp chiều cao (N/H).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập thông qua điều tra thực địa trên 9 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình với kích thước mỗi ô là 1.000 m² (40 m x 25 m), phân bố đều trên 3 trạng thái rừng gồm IIA, IIB và IIIA1 (mỗi trạng thái thiết lập 3 OTC). Phương pháp chọn mẫu điển hình vãng thám được ưu tiên lựa chọn nhằm đảm bảo bao quát đúng các sinh cảnh đại diện có loài Dầu cát phân bố tự nhiên.

Trong mỗi OTC, tiến hành đo đếm toàn diện đường kính thân cây tại vị trí 1,3 m (D1.3 ≥ 8 cm) bằng thước vải chuyên dụng, xác định chiều cao vút ngọn (Hvn) bằng thước đo cao Suunto với sai số dưới 0,5 m và đo đường kính tán theo 2 hướng Đông - Tây, Nam - Bắc. Đối với tầng cây tái sinh, nghiên cứu thiết lập 36 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (5 m x 5 m) đặt tại 4 góc của các OTC, phân loại cây con theo 4 cấp chiều cao từ dưới 1,0 m đến trên 3,0 m và 2 dạng nguồn gốc (chồi hoặc hạt). Đồng thời, 3 phẫu diện đất được đào theo tiêu chuẩn TCVN 9487-2012 để phân tích lý hóa tại phòng thí nghiệm chuyên ngành. Toàn bộ số liệu thực nghiệm được xử lý thống kê mô hình hóa bằng phần mềm Excel và Statgraphics Centurion V15 để tìm ra phương trình tương quan tối ưu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác lập các chỉ số hình thái học và vật hậu học chi tiết của loài Dầu cát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu:

• Thân cây trưởng thành đạt chiều cao vút ngọn từ 25 m đến 45 m, chiều cao dưới cành 15 m đến 20 m, đường kính thân đạt 1,2 m đến 1,6 m, tán lá hình tròn rụng lá vào mùa khô. Quả có dạng hình cầu nhẵn bóng đường kính 2 cm đến 3 cm, mang 2 cánh lớn dài 9 cm đến 11 cm và rộng 2,5 cm đến 3 cm, chín rộ từ tháng 3 đến tháng 5.
• Cấu trúc tổ thành tầng cây cao phản ánh tính ưu thế vượt trội của các loài cây họ Dầu. Tại trạng thái rừng IIA, 10 loài ưu thế chiếm 762 cá thể (tương đương 66,20% tổng số cây), trong khi 46 loài đi kèm còn lại chỉ chiếm 389 cá thể (33,80%).
• Đặc tính thổ nhưỡng nơi Dầu cát phân bố thuộc 2 nhóm đất chính là đất phù sa có tầng loang lổ và đất cát nâu thẫm trên đá bazan. Kết quả phân tích phẫu diện đất tại OTC 1 (độ cao 12 m) cho thấy tầng đất mặt 0 - 10 cm có hàm lượng mùn đạt 4,93%, đạm tổng số 0,28%, pH KCl đạt 5,10 và hàm lượng sét vật lý chiếm 52,4%. Tại OTC 3 (độ cao 45 m), đất phiến thạch sét có độ chua cao hơn với pH KCl đạt 4,05 và mùn đạt 3,65%.

Thảo luận kết quả

Quy luật vật hậu của Dầu cát phản ánh sự thích ứng sinh thái cao độ với chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa bình quân 1.115,7 mm/năm và mùa khô kéo dài 6 tháng tại Bình Thuận. Tương tự như quan sát của các nghiên cứu lâm học về loài Dầu song nàng tại vùng Đông Nam Bộ, Dầu cát thể hiện chu kỳ ra hoa kết hạt cách năm rõ rệt, sau một năm sai quả sẽ là một năm mất mùa. Hiện tượng rụng lá tập trung vào tháng 9 đến tháng 11 giúp cây hạn chế thoát hơi nước khi độ ẩm không khí giảm xuống mức 75% vào mùa khô.

Về cấu trúc lâm phần, mối quan hệ sinh trưởng giữa chiều cao vút ngọn (Hvn) và đường kính ngang ngực (D1.3) tuân theo quy luật đường cong hàm bậc hai (Quadratic) với hệ số tương quan chặt chẽ. Đồ thị phân bố số cây theo cấp kính (N/D) thể hiện đường cong giảm dạng hàm mũ tự nhiên, tập trung mật độ cao ở các cấp kính nhỏ từ 8 cm đến 20 cm và giảm dần ở các cấp kính lớn trên 50 cm. Mạng hình phân bố cây trên mặt đất tại các ô tiêu chuẩn thể hiện dạng phân bố cụm ngẫu nhiên dọc theo các mạch nước ngầm và cồn cát ven biển, phù hợp với tập tính phát tán hạt nhờ gió trong phạm vi bán kính 20 m đến 50 m quanh gốc cây mẹ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả và phát triển bền vững quần thể Dầu cát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu, 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý cần được triển khai đồng bộ:

1. Thu hái hạt giống và nhân giống bản địa chất lượng cao: Ban quản lý Khu bảo tồn cần tổ chức thu hái quả chín vào khung thời gian từ tháng 3 đến tháng 5 hàng năm khi vỏ quả chuyển sang màu nâu đen. Áp dụng kỹ thuật ươm gieo ngay sau khi thu hoạch để duy trì tỷ lệ nảy mầm đạt trên 85%, đặt mục tiêu sản xuất 50.000 cây con đạt tiêu chuẩn xuất vườn mỗi năm phục vụ trồng rừng.
2. Ứng dụng biện pháp lâm sinh mở tán xúc tiến tái sinh: Hạt Kiểm lâm và bộ phận kỹ thuật cần thực hiện tỉa thưa cục bộ đối với tầng cây bụi dây leo che bóng tại các trạng thái rừng IIA và IIB, tạo các lỗ trống tán có diện tích từ 300 m² đến 500 m². Giải pháp này giúp tăng cường lượng ánh sáng trực tiếp chiếu xuống mặt đất, nâng tỷ lệ sống của cây mầm tái sinh từ mức dưới 40% lên trên 75%.
3. Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt: Thiết lập ranh giới bảo vệ tuyệt đối trên diện tích 300 ha rừng có Dầu cát phân bố tập trung. Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bình Thuận cần xây dựng hệ thống đường băng cản lửa và trạm chốt chặn mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau) nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ cháy rừng và hành vi khai thác dầu nhựa trái phép.
4. Hỗ trợ chuyển đổi sinh kế bền vững cho cư dân vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Hàm Thuận Nam phối hợp triển khai các mô hình khuyến nông thâm canh cây thanh long công nghệ cao (đạt giá trị thu hoạch 27.000 đồng/kg vào vụ chong đèn) và thu hút lao động địa phương vào các chuỗi dịch vụ du lịch sinh thái, giúp giảm hơn 90% sự phụ thuộc tiêu cực của người dân vào việc khai thác lâm sản.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý và kiểm lâm viên tại các khu rừng đặc dụng: Cung cấp bản đồ phân bố sinh thái, quy trình giám sát vật hậu và phương pháp bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen cây họ Dầu trên vùng đất cát duyên hải.
• Nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học: Nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu cấu trúc lâm phần định lượng qua chỉ số IV%, kỹ thuật phân tích phẫu diện đất rừng và mô hình hóa toán học tương quan sinh trưởng.
• Kỹ sư lâm nghiệp và các ban quản lý dự án trồng rừng phòng hộ: Ứng dụng trọn vẹn quy trình chọn giống, thời vụ thu hái quả hạt và kỹ thuật điều chỉnh tán che để phục hồi thành công các diện tích đất cát hoang hóa ven biển miền Trung.
• Giảng viên và sinh viên các trường đại học khối nông lâm nghiệp: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giảng dạy trực quan trong các học phần Lâm sinh học, Đo sai sinh trưởng rừng và Quản trị tài nguyên rừng nhiệt đới.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Dầu cát phân bố tập trung ở những dạng lập địa nào tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu? Cây Dầu cát phân bố chủ yếu ở độ cao từ 12 m đến 50 m trên hai nhóm đất chính là đất phù sa cổ có tầng loang lổ và đất cát nâu thẫm phong hóa từ đá bazan. Cây sinh trưởng ưu thế tại các dải cát ven biển và ven các khe suối duy trì nước quanh năm như suối Vận, suối Tre.

2. Làm thế nào để phân biệt quả Dầu cát với quả Dầu rái trong tự nhiên? Quả Dầu cát có dạng hình cầu tròn trịa, bề mặt vỏ quả hoàn toàn nhẵn bóng không có cạnh khía với đường kính từ 2 cm đến 3 cm. Ngược lại, quả Dầu rái có kích thước lớn hơn và thân quả mang 5 cạnh gờ dọc nổi rất rõ rệt từ gốc đến đỉnh quả.

3. Gỗ và dầu nhựa của cây Dầu cát có giá trị kinh tế và kỹ thuật như thế nào? Gỗ Dầu cát thuộc nhóm gỗ nặng và cứng, tỷ trọng đạt từ 740 kg/m³ đến 970 kg/m³ ở độ ẩm tiêu chuẩn 15%, chịu lực tốt cho xây dựng và đóng tàu thuyền. Dầu nhựa trích từ thân cây có độ tinh khiết cao, được sử dụng phổ biến để sản xuất dầu bóng, xảm thuyền nan và làm chất đốt thắp sáng.

4. Chu kỳ vật hậu ra hoa kết quả của loài Dầu cát diễn ra vào thời gian nào trong năm? Dầu cát bắt đầu rụng lá vào cuối mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 11, ra chồi mới và phân hóa mầm hoa trong tháng 11 đến tháng 12. Quá trình tạo quả non bắt đầu từ tháng 12 đến tháng 1 và quả đạt độ chín hoàn toàn để thu hái trong khoảng tháng 3 đến tháng 5.

5. Độ chua và hàm lượng dinh dưỡng của đất rừng Dầu cát biến động ra sao theo độ sâu? Tại tầng đất mặt 0 - 10 cm, đất có độ chua trao đổi pH KCl từ 4,05 đến 5,10 cùng hàm lượng mùn giàu từ 3,65% đến 4,93%. Xuống sâu tầng 20 - 50 cm, độ chua tăng nhẹ và hàm lượng mùn giảm xuống còn 0,76% đến 2,50% do quá trình rửa trôi sét diễn ra mạnh mẽ.

Kết luận

• Luận văn đã mô tả đầy đủ các đặc trưng hình thái, vật hậu và chu kỳ sinh trưởng của loài Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym) với chiều cao cây đạt tới 45 m và mùa quả chín từ tháng 3 đến tháng 5.
• Xác lập cơ sở định lượng về cấu trúc lâm phần qua 9 ô tiêu chuẩn, chứng minh tính ưu thế sinh thái của cây họ Dầu khi chiếm trên 50% diện tích và 10 loài ưu thế chiếm 66,20% mật độ cây tầng cao.
• Phân tích chi tiết tính chất hóa lý của 2 nhóm đất lập địa chính, ghi nhận hàm lượng mùn tầng mặt đạt tới 4,93% và xác lập mô hình tương quan Hvn - D1.3 tuân theo hàm bậc hai Quadratic.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp kỹ thuật lâm sinh mở tán với phát triển kinh tế vùng đệm nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên rừng trước áp lực của hơn 52.000 dân cư.
• Nghiên cứu tiếp theo cần triển khai thử nghiệm các mô hình nhân giống vô tính và theo dõi sinh trưởng rừng trồng Dầu cát trong giai đoạn 2017 - 2025 nhằm hoàn thiện quy trình phục hồi rừng ven biển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu tại huyện Hàm Thuận Nam là một trong hai Khu bảo tồn thiên nhiên của tỉnh Bình Thuận, có độ cao từ 30 m - 697 m so với mặt nƣớc biển; đƣợc thành lập theo Quyết định 791/TTg ngày 26 tháng 10 năm 1996 của Thủ tƣớng Chính phủ và đƣợc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận nằm trong hệ thống các khu rừng đặc dụng của Việt Nam. Đây là nơi có quần xã thực vật đặc trƣng của khu vực ven biển cực Nam Trung Bộ, bao gồm các hệ sinh thái rừng lá rộng thƣờng xanh nhiệt đới, hệ sinh thái rừng nửa rụng lá và đặc biệt là hệ sinh thái rừng rụng lá cây họ Dầu chiếm trên 50% diện tích tự nhiên của Khu bảo tồn. Quần xã thực vật cây họ Dầu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu đƣợc coi là tiêu biểu cho vùng đất cát ven biển của khu vực Nam Trung Bộ, mà đặc trƣng là cây Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym). Dầu cát đƣợc phát hiện thấy ở Việt Nam trên các vùng cát ven biển chạy suốt từ Bình Thuận đến Bà Rịa - Vũng Tàu.

Cây mọc thành từng đám khoảng vài chục cây đến hàng trăm cây, dọc suối nƣớc ven biển và dọc bờ biển. Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu có những quần thụ tự nhiên của Dầu cát, mỗi đám khoảng vài trăm cây. Quả nhỏ, vỏ quả nhẵn bóng, tròn chứ không nhƣ quả dầu rái. Hệ sinh thái rừng rụng lá cây họ Dầu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu nói chung và cây Dầu cát nói riêng cần đƣợc bảo vệ hiệu quả vì chúng không chỉ có tính độc đáo mà còn là nguồn cây bản địa có thể sử dụng trong các chƣơng trình phục hồi rừng cho vùng ven biển trong khu vực vốn hiện đang bị hoang hóa sau phá rừng.

Để góp phần quản lí và phát triển quần xã thực vật cây họ Dầu và cây Dầu cát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu là một việc hết sức cần thiết. Do vậy, đề tài "Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của cây Dầu cát (Dipterocarpus chartaceus Sym) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Kóu, tỉnh Bình Thuận", đƣợc đề xuất thực hiện. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp lâm sinh, xây dựng các kế hoạch và biện pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển cây Dầu cát tại khu vực. 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Trên thế giới 1. Nghiên cứu sinh thái, tái sinh rừng Richard P.W (1959)[29], đã phân biệt tổ thành thực vật rừng mƣa thành hai loại: rừng mƣa hỗn hợp có tổ thành loài cây rất phức tạp và rừng mƣa đơn ƣu có tổ thành loài cây đơn giản và trong những điều kiện đặc biệt thì rừng mƣa đơn ƣu chỉ bao gồm một vài loài cây.N (1964) [1], đã nghiên cứu về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mƣa, tác giả đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các biện pháp kỹ thuật lâm sinh áp dụng cho rừng mƣa tự nhiên. Các phƣơng thức xử lý mà tác giả đƣa ra đều có 2 mục tiêu rõ rệt: (1) nhằm cải thiện rừng nguyên sinh vốn thƣờng hỗn loài và không đồng tuổi bằng cách đào thải những cây quá thành thục và cây phi mục đích để tạo không gian dinh dƣỡng và ánh sáng hợp lý cho các cây có giá trị sinh trƣởng, phát triển. (2) tạo lập tái sinh bằng cách xúc tiến tái sinh, thực hiện tái sinh nhân tạo sau khi khai thác, chăm sóc nuôi dƣỡng rừng.

Từ đó, tác giả đã đƣa ra nguyên lý tác động xử lý lâm sinh nhằm đem lại rừng đều tuổi, rừng không đều tuổi và các phƣơng thức xử lý cải thiện rừng mƣa.P (1971) [21], đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái trên cơ sở thuật ngữ hệ sinh thái của Tansley A.Các sinh vật và hoàn cảnh bên ngoài của chúng luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và ở trạng thái thƣờng xuyên có tác động. Từ đó, khái niệm về hệ sinh thái đƣợc làm sáng tỏ là cơ sở nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học. Nghiên cứu về tái sinh rừng đóng vai trò rất quan trọng bởi nó thể hiện động thái của rừng, nó là cơ sở để dự báo xu hƣớng diễn thế của rừng trong 3 tƣơng lai. Do vậy nghiên cứu về tái sinh rừng đã đƣợc nhiều tác giả trên thế giới thực hiện.

Davis và Richards (1933-1934) nghiên cứu rừng mƣa ở khu vực sông Moraballi, Guana, đã thống kê số cây thứ tự từ thấp đến cao, trƣớc hết là số mầm non dƣới 2 m, tiếp đến là số cây non có đƣờng kính dƣới 10 cm và chiều cao trên 4,6 m, sau đó mới đến số cây gỗ có đƣờng kính trên 10 cm với cở đƣờng kính 10 cm. Cây tái sinh đƣợc thống kê từ dƣới 2 m đến chiều cao 4,6 m, với đƣờng kính dƣới 10 cm. Tác giả Aubre’ville (1993) đã thống kê lớp cây non gồm những cây thuộc cấp đƣờng kính nhỏ hơn 10 cm (Theo Richards P. Trong các yếu tố ảnh hƣởng đến khả năng và sinh trƣởng của tái sinh thì ánh sáng đƣợc xác nhận là quan trọng.

Balanford (1929) khi nghiên cứu tại vùng rừng thƣờng xanh ở Malaixia nhận thấy tái sinh tốt nhất là tại những nơi có lỗ trống, ở đấy bề ngang không rộng quá 6 m; ở nơi có lỗ trống lớn hơn không thấy xuất hiện cây tái sinh ở giữa lỗ trống. (1978)[4] khi nghiên cứu về tái sinh cây họ Dầu (Dipterocarpaceae), trong các khu rừng ở vùng Đông Nam châu Á, thấy rằng tái sinh cây họ Dầu hình thành từng vệt sau khai thác. và các cộng sự (1995)[48] nghiên cứu tái sinh trong các khu rừng đã qua khai thác ở Kalimantan – Indonesia nhận thấy tốc độ sinh trƣởng tỷ lệ nghịch với diện tích ô trống và đã xác định diện tích ô trống thích hợp là khoảng 500 m2, và chỉ ra rằng cây họ Dầu chịu ảnh hƣởng lớn của nhân tố ánh sáng. Tổ chức FAO tại Bangkok-Thái Lan đã tổng kết những tiến bộ trong việc hỗ trợ phục hồi tái sinh rừng tự nhiên vùng Châu Á – Thái Bình Dƣơng, các tác giả Patrick C.

Ganz và Philip 4 J.McKenzie (2003)[54] đã tập hợp các nhân tố quan trọng ảnh hƣởng đến tái sinh rừng tự nhiên tại các nƣớc, gồm: kiểm soát lửa rừng, hạn chế chăn thả, ngăn chặn sự phát triển của các loài cỏ tranh Imperata indica và một vấn đề quan trọng là thu hút cộng đồng địa phƣơng cũng nhƣ chính sách của Chính phủ đối với phục hồi tái sinh rừng tự nhiên. Worthley (2008)[52]khi nghiên cứu tại vùng Conecticut- Mỹ, đã đƣa ra các nhân tố giới hạn ảnh hƣởng tới sự phát triển của các loài cây tái sinh bao gồm: ánh sáng và không gian dinh dƣỡng; đất; độ ẩm đất; chất đất; sự cạnh tranh; sự phát triển của quần thụ, trong đó ánh sáng đƣợc xác định là nhân tố quan trọng nhất ảnh hƣởng tới sự hình thành phát triển của cây tái sinh, v. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng Cấu trúc tổ thành Tổ thành thực vật là một chỉ tiêu quan trọng để đánh giá sự đa dạng, phong phú của hệ thực vật rừng tại các vùng địa sinh học khác nhau. Theo Schimper (1935) ở rừng Bắc Mỹ, trên diện tích 0.5 ha có 20 – 30 loài cây gỗ lớn, Brown (1941) cho biết rừng ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ trong trƣờng hợp cực đoan, rừng có thể bao gồm 20 – 25 loài cây gỗ lớn, [29].

Trong khi đó theo Richards P.W (1959)[29] khi nghiên cứu tổ thành loài cây ở rừng nhiệt đới cho thấy thƣờng có ít nhất 40 loài trở lên trên 1 hecta, có trƣờng hợp còn ghi nhận đƣợc trên 100 loài.N (1962) [1] Khi nghiên cứu rừng mƣa khu vực Belem, Amazôn, điều tra ô tiêu chuẩn với diện tích 2 hecta và đã thống kê đƣợc 36 họ thực vật.R (1965)[2] nghiên cứu rừng ẩm nhiệt đới ở Đông Nam Á cho thấy nhóm cây họ Dầu thƣờng chiếm tỷ lệ lớn đến 50% tổ thành lâm phần. Trong rừng hỗn giao, nhiều loài cây gỗ lớn phân bố theo tỷ lệ khá cân bằng, tuy nhiên phần lớn trong một quần thụ thƣờng có 1-2 loài chiếm ƣu thế. Zeng và cộng sự (1998) đã thống kê khoảng 280 loài cây dƣợc liệu, 80 loài cây có dầu và 20 loài cây có sợi cũng nhƣ một số loài cây có giá trị khác (theo Zaizhi Z. (2001)[34] khi nghiên cứu rừng thứ sinh ở Nepal đã thống kê có trên 65.000 loài cây có hoa và 4.064 loài cây không hoa, trong đó có trên 1.500 loài nấm và hơn 350 loài địa y.

Cấu trúc tầng thứ Nghiên cứu cấu trúc tầng thứ của rừng đãđƣợc nhiều tác giả trên thế giới quan tâm và đề cập từ rất sớm, đặc biệt là là đối với rừng mƣa nhiệt đới. Năm 1919, tác giả Brown khi nghiên cứu về cây họ Dầu tại Phillippine, đã cho biết là các cây gỗ lớn sắp xếp thành ba tầng tƣơng đối rõ. Tác giả Davis và Richards P.W (1939) đã nghiên cứu và phân rừng nguyên sinh ở Nijeria thành 5 tầng, trong đó có 3 tầng cây gỗ. Vaughan và Weihe (1941) trong khi nghiên cứu rừng trên đỉnh núi cao tại Moritiut xác nhận sự phân tầng là có thực và Bear (1946) cũng cho rằng sự phân tầng ở vùng rừng Trinidad là rõ ràng với 3 tầng cây gỗ và tầng cây bụi, tầng thảm tƣơi (Theo Richards P.

6 Nghiên cứu rừng ẩm nhiệt đới, Catinot (1974) [3] đã cho rằng rừng ẩm nhiệt đới có sự phân hoá mạnh, các tầng trong quần thụ đƣợc phân chia tƣơng đối rõ rệt, có tầng vƣợt tán với chiều cao trên 40 m và những tầng bên dƣới. Theo Steve Nix (1997)[55] cho rằng cấu trúc rừng mƣa nhiệt đới có ít nhất 5 tầng, gồm tầng vƣợt tán; tầng tán chính của rừng; tầng dƣới tán; tầng cây bụi; tầng mặt đất. Theo Geoffrey Jess Parker (2008)[51] khi nghiên cứu về cấu trúc, tăng trƣởng, và chức năng của các hệ sinh thái của rừng rụng lá cho rằng cấu trúc tầng tán của quần thụ có ảnh hƣởng tới sự phát triển của rừng. Cấu trúc mật độ Cấu trúc mật độ của rừng cũng đã đƣợc nhiều tác giả nghiên cứu, kết quả cho thấy rằng có sự biến động về mật độ giữa các vùng.W (1959) [29] nghiên cứu rừng mƣa nhiệt đới ở Nam Mỹ và châu Phi cho thấy mật độ lâm phần tức những cây có đƣờng kính ngang ngực từ 10 cm trở lên biến động từ 390-1.710 cây/ha, mật độ của những cây có đƣờng kính từ 41 cm trở lên có 39-60 cây/ha.