Luận Văn Thạc Sĩ: Đặc Điểm Lâm Học Của Thiết Sam Giả Lá Ngắn Tại Huyện Nguyên Bình, Tỉnh Cao Bằng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đặc điểm lâm học của loài thiết sam giả lá ngắn pseudotsuga brevifolia w c cheng l k fu, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Văn Dương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Công Quân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Của Loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn Tại Huyện Nguyên Bình, Tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.1.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh lý
• 2.1.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học
• 2.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh lý
• 2.2.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái
• 2.3. Một số đặc điểm của Thiết sam giả lá ngắn
• 2.4. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.4.2. Thực trạng phát triển các nghành kinh tế
• 2.4.3. Các nguồn tài nguyên
• 2.4.4. Dân số và nguồn lao động
• 2.4.5. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Công tác chuẩn bị
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.4.3. Phương pháp phỏng vấn
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm nổi bật về hình thái và vật hậu loài Thiết sam giả lá ngắn
• 4.1.1. Cây trưởng thành
• 4.2. Đặc điểm cấu trúc tổ thành và mật độ tầng cây gỗ nơi có loài Thiết sam giả lá ngắn phân bố
• 4.2.1. Cấu trúc tổ thành và mật độ tầng cây gỗ nơi cây Thiết sam giả lá ngắn phân bố tại vị trí trên 1000m
• 4.2.2. Cấu trúc tổ thành và mật độ tầng cây gỗ nơi có cây Thiết sam giả lá ngắn phân bố tại vị trí dưới 1000m
• 4.3. Đặc điểm tái sinh tự nhiên nơi có loài Thiết sam giả lá ngắn phân bố
• 4.3.1. Tổ thành tầng cây tái sinh
• 4.3.2. Nguồn gốc, chất lượng cây Thiết sam giả lá ngắn tái sinh
• 4.3.3. Phân bố cây Thiết sam giả lá ngắn tái sinh
• 4.3.4. Phân bố tái sinh theo cấp chiều cao
• 4.3.5. Phân bố cây tái sinh theo mặt phẳng nằm ngang
• 4.4. Ảnh hưởng của các yếu tố đến sự tồn tại và phát triển của loài thiết sam giả lá ngắn
• 4.4.1. Ảnh hưởng của cây bụi, thảm tươi ở các độ cao trên 1000m và dưới 1000m
• 4.4.2. Ảnh hưởng của độ tàn che
• 4.4.3. Ảnh hưởng của yếu tố đất
• 4.4.4. Ảnh hưởng của yếu tố địa hình
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp để phát triển và bảo tồn loài Thiết sam giả lá ngắn tại khu vực nghiên cứu
• 4.5.1. Nâng cao sự hiểu biết của người dân về giống cây trồng vật nuôi
• 4.5.2. Giải pháp về tổ chức thực hiện
• 4.5.3. Giải pháp về chính sách
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặt vấn đề

Nghiên cứu đặc điểm lâm học của loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng là một công trình quan trọng nhằm bảo tồn và phát triển nguồn gen thực vật quý hiếm. Rừng là tài nguyên quý giá, có vai trò thiết yếu trong việc duy trì môi trường sinh thái và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự suy giảm đa dạng sinh học do khai thác gỗ và biến đổi khí hậu đang đe dọa nhiều loài thực vật, trong đó có loài Thiết sam giả lá ngắn. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh thái và hệ thực vật nơi loài này phân bố sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của nó. Đặc biệt, loài này có giá trị kinh tế và sinh thái cao, cần được bảo tồn và phát triển bền vững.

II. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng đặc điểm sinh lý của cây rừng có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của chúng. Ánh sáng, nhiệt độ và nước là những yếu tố quan trọng quyết định đến quá trình quang hợp và sinh trưởng của cây. Cây rừng có thể thích nghi với điều kiện ánh sáng khác nhau, từ đó phân loại thành cây ưa sáng và cây chịu bóng. Nghiên cứu của Hoàng Minh Tấn (2000) cho thấy rằng cây chịu bóng có điểm bù ánh sáng thấp hơn, trong khi cây ưa sáng cần cường độ ánh sáng cao hơn để phát triển. Nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến cường độ quang hợp, với mỗi loài cây có giới hạn nhiệt độ tối ưu riêng. Những nghiên cứu này cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc áp dụng vào thực tiễn lâm nghiệp, đặc biệt là trong việc trồng và bảo tồn loài Thiết sam giả lá ngắn.

III. Đặc điểm sinh thái của loài Thiết sam giả lá ngắn

Loài Thiết sam giả lá ngắn thường mọc ở độ cao từ 500 đến 1500m so với mực nước biển, nơi có điều kiện sinh thái đặc thù. Nghiên cứu cho thấy rằng loài này có khả năng chịu đựng tốt với các điều kiện khắc nghiệt, nhưng lại nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường sống. Các yếu tố như độ tàn che, độ ẩm của đất và cấu trúc địa hình đều ảnh hưởng đến sự phát triển của loài này. Đặc biệt, việc phân bố của loài Thiết sam giả lá ngắn thường liên quan đến các khu vực rừng nguyên sinh, nơi có sự đa dạng sinh học cao. Việc bảo tồn các khu vực này là cần thiết để duy trì quần thể loài và đảm bảo sự phát triển bền vững của nó trong tương lai.

IV. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn loài Thiết sam giả lá ngắn, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Đầu tiên, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của loài cây này là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Thứ hai, cần thiết lập các khu bảo tồn thiên nhiên để bảo vệ môi trường sống của loài. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng cần được triển khai để khuyến khích việc trồng và phát triển loài cây này. Cuối cùng, việc nghiên cứu và theo dõi tình trạng sinh trưởng của loài Thiết sam giả lá ngắn sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã thực hiện.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tài nguyên rừng và tính đa dạng sinh học tại Việt Nam đang chịu áp lực suy thoái nghiêm trọng do quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác lâm sản quá mức và tác động của tập quán canh tác nương rẫy. Quá trình chia cắt và thu hẹp sinh cảnh sống tự nhiên đã đẩy nhiều loài thực vật bản địa quý hiếm vào nguy cơ tuyệt chủng. Trong hệ thực vật thân gỗ, Việt Nam hiện có 33 loài cây lá kim bản địa mang giá trị cao về sinh thái, kinh tế và nguồn gen.

Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) là loài thực vật lá kim đặc hữu, quý hiếm thuộc chi Hoàng sam (Pseudotsuga), họ Thông (Pinaceae). Loài cây gỗ nhỡ này phân bố tự nhiên hạn chế trên các đỉnh và sườn núi đá vôi ở độ cao từ 500 m đến 1.500 m (hoặc 1.600 m) so với mực nước biển tại một số tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Do sở hữu đặc tính gỗ đẹp, bền, thớ thẳng, không bị mối mọt, loài này bị khai thác mạnh để phục vụ xây dựng, làm đồ gia dụng và đồ mỹ nghệ. Cùng với khả năng tái sinh tự nhiên hạn chế và sinh cảnh sống trên núi đá vôi bị chia cắt, quần thể Thiết sam giả lá ngắn đã suy giảm tới 50% số lượng cá thể trưởng thành trong 10 năm qua, diện tích nơi cư trú hiện còn dưới 2.000 km². Loài này được xếp ở cấp Sắp nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN và được đề xuất bổ sung vào danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP để nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại.

Trước tình trạng các công trình nghiên cứu trong nước về loài trên núi đá vôi còn hạn chế, chủ yếu dừng lại ở mô tả hình thái sơ bộ và thiếu dữ liệu định lượng về lâm học cũng như tái sinh tự nhiên, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Dương đã được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là xác định các đặc điểm hình thái, sinh thái và vật hậu của loài Thiết sam giả lá ngắn tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, từ đó đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản lý bảo tồn nguồn gen bền vững.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm 5 nội dung:

1. Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu loài Thiết sam giả lá ngắn.
2. Nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh thái của loài Thiết sam giả lá ngắn.
3. Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc lâm phần nơi có loài Thiết sam giả lá ngắn phân bố.
4. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Thiết sam giả lá ngắn.
5. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh trong gây trồng và bảo tồn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm sinh lý, sinh thái, cấu trúc lâm phần và đặc tính tái sinh tự nhiên của loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975).
• Phạm vi không gian: Khu vực rừng núi đá vôi tại 2 xã Ca Thành (trọng tâm xóm Cao Lù) và Triệu Nguyên (trọng tâm thôn Pác Tháy), huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.
• Phạm vi thời gian: Thời gian thực địa và hoàn thiện số liệu từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tài liệu tham khảo

Đề tài dựa trên nền tảng lý thuyết sinh thái học rừng, sinh lý thực vật và phân loại học thực vật nhiệt đới:

• Lý thuyết sinh lý thực vật: Tiếp cận các quy luật về quang hợp, điểm bù và điểm bão hòa ánh sáng (Hoàng Minh Tấn và cộng sự, 2000), sự vận chuyển nước và ẩm độ đất (Phan Nguyên Hồng, Vũ Văn Dũng, 1978; Đoàn Văn Chung và cộng sự, 1982), biến thiên hàm lượng diệp lục $a, b$ và Carotinoid ở các nhóm cây ưa sáng và chịu bóng (Lê Đức Diên, Cung Đình Lượng, 1968, 1986).
• Lý thuyết thảm thực vật và sinh thái rừng: Dựa trên học thuyết sinh địa quần xã của V.N. Sukachev và hệ sinh thái của A. Tansley do Thái Văn Trừng (1978, 2000) vận dụng phân loại 14 kiểu thảm thực vật rừng Việt Nam; lý thuyết biến động tiểu khí hậu và vai trò của độ tàn che đến tái sinh tự nhiên (Hoàng Kim Ngũ, Phùng Ngọc Lan, 1994, 1998; Nguyễn Hoàng Nghĩa, 1998).
• Phân loại học: Định danh loài theo tài liệu của Bùi Xuân Phượng và hệ thống thực vật chí ngành Thông (Pinales).
• Thổ nhưỡng học: Phân tích vai trò của các nguyên tố khoáng đa lượng ($N, P, K$) và vi lượng, dung trọng, hàm lượng mùn trong đất núi đá vôi (Lê Văn Căn, 1975; Lê Duy Bá, 2000).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu

Phương pháp nghiên cứu được chuẩn hóa theo các quy chuẩn điều tra lâm học thực địa:

Hạng mục điều tra	Phương pháp và dung lượng mẫu	Chỉ tiêu và công cụ thu thập
Phân chia đai cao	Thiết lập điều tra theo 2 đai độ cao chính: Đai I ($600 - 1.000$ m) và Đai II ($1.000 - 1.500$ m)	Máy định vị GPS, bản đồ địa hình tỷ lệ 1/25.000
Tầng cây cao	Lập 15 ô tiêu chuẩn (OTC)/xã (tổng cộng 30 OTC cho 2 xã). Diện tích OTC chuẩn $500\text{ m}^2$, nơi dốc lập ô $100 - 200\text{ m}^2$	Đo đếm toàn bộ cây gỗ có $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$. Xác định tên loài, $D_{1.3}$ (thước dây 2 hướng), $H_{vn}$ và $H_{dc}$ (thước đo cao Blume-Leiss), đường kính tán $D_t$ (hình chiếu tán)
Cây tái sinh	Lập các ô dạng bản: 65 ô ở đai $<1.000\text{ m}$ và 25 ô ở đai $>1.000\text{ m}$	Đo chiều cao $H_{vn}$ bằng thước sào ($0,1\text{ m}$); phân cấp chất lượng cây (Tốt - A, Trung bình - B, Xấu - C); xác định nguồn gốc tái sinh (hạt/chồi)
Phân bố không gian	Quan sát cây mẹ trưởng thành cố định và đo khoảng cách của 30 cây tái sinh gần nhất xung quanh ($n \ge 30$)	Tính chỉ số phân bố $U$: $$U = \frac{(\bar{r}\sqrt{\lambda} - 0,5)\sqrt{n}}{0,26136}$$ ($U > 1,96$: phân bố đều; $-1,96 \le U \le 1,96$: ngẫu nhiên; $U < -1,96$: phân bố cụm)
Độ tàn che, cây bụi, thảm tươi	Sử dụng gương cầu đo tại 5 vị trí/OTC; lập ô phụ điều tra cây bụi, thảm tươi	Xác định độ tàn che tán rừng; ước lượng tỷ lệ che phủ (%) và đo chiều cao cây bụi, thảm tươi
Phân tích đất	Thu gom mẫu đất tầng mặt tại các OTC	Phân tích tại Khoa Nông học - ĐH Nông Lâm Thái Nguyên: pH (máy đo pH), dung trọng $D$, mùn (phương pháp Tiurin), đạm $\text{NH}_4^+$ (Kjeldahl), lân $\text{P}_2\text{O}_5$ (Ôniani), kali $\text{K}_2\text{O}$ (Matlôva)
Điều tra xã hội học	Phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu hỏi: 20 phiếu/xã (xóm Cao Lù - Ca Thành, thôn Pác Tháy - Triệu Nguyên)	Đối tượng: người dân khai thác/sử dụng gỗ, người cao tuổi am hiểu rừng, cán bộ kiểm lâm địa bàn

Chỉ số vị trí quan trọng của loài cây gỗ ($IVI$) được xác định thông qua công thức: $$IVI_i (%) = \frac{N_i(%) + G_i(%) + RF_i(%)}{3}$$ Trong đó $N_i(%)$ là độ phong phú tương đối, $G_i(%)$ là độ ưu thế tương đối theo tiết diện ngang ($D_{1.3}$), và $RF_i(%)$ là tần suất xuất hiện tương đối. Loài có $IVI \ge 5%$ được xác định là loài có ý nghĩa sinh thái trong lâm phần. Công thức tổ thành tái sinh được xác định theo tỷ lệ cá thể $k_i = (n_i / N) \times 10$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài trong bối cảnh diện tích rừng núi đá vôi tại vùng Đông Bắc bị suy thoái, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng nguồn gen thực vật lá kim quý hiếm. Xác định mục tiêu tổng quát, 5 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa nghiên cứu khoa học và giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại địa phương.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Tổng hợp toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về đặc tính sinh lý thực vật (chế độ ánh sáng, nhu cầu nước, hàm lượng diệp lục), đặc điểm sinh thái rừng nhiệt đới, dinh dưỡng khoáng đất và cấu trúc quần xã thực vật.

Chương này cũng hệ thống hóa các đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Nguyên Bình:

• Vị trí và địa hình: Tọa độ $105^\circ 40'$ Đ, $22^\circ 30' - 22^\circ 50'$ B. Địa hình chia cắt mạnh, gồm vùng núi đất và vùng núi đá (83,54% diện tích đất có độ dốc trên $25^\circ$, đỉnh Phia Oắc cao 1.931 m).
• Khí hậu: Khí hậu á nhiệt đới, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau (độ ẩm trung bình 82%, lượng bốc hơi cả năm $831,6\text{ mm}$ tập trung từ tháng 12 đến tháng 3), mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 (lượng mưa trung bình $1.200\text{ mm}$).
• Tài nguyên đất và rừng: Ghi nhận 18 loại đất chính, diện tích đất đỏ vàng trên đá sét biến chất ($Fs$) chiếm lớn nhất ($39.950\text{ ha}$, tương đương 47,72%), đất mùn đỏ vàng trên sét biến chất ($Hs$) chiếm $14,89%$, đất mùn nâu đỏ trên đá vôi ($Hv$) chiếm $1,47%$. Diện tích đất lâm nghiệp đạt $71.876,67\text{ ha}$ (85,65% diện tích tự nhiên), tỷ lệ che phủ rừng năm 2010 đạt 50,8%.
• Dân sinh - kinh tế: Dân số năm 2010 là 39.644 người gồm 7 dân tộc (Tày, Nùng chiếm 47,0%; Dao chiếm 38,7%; Mông chiếm 5,6%; Kinh chiếm 8,6%). Canh tác nông nghiệp chủ yếu là lúa nước, ngô, sắn, dong riềng, trúc sào và cây dược liệu.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết vị trí thực địa tại xã Ca Thành và Triệu Nguyên; tiêu chí chọn mẫu và quy trình kỹ thuật bố trí ô tiêu chuẩn $500\text{ m}^2$ ở 2 đai cao ($600 - 1.000\text{ m}$ và $1.000 - 1.500\text{ m}$); quy cách ô dạng bản điều tra tái sinh; phương pháp đo trắc lượng cây gỗ ($D_{1.3}$, $H_{vn}$, $H_{dc}$, $D_t$); phương pháp đo độ tàn che bằng gương cầu; quy trình lấy và phân tích tính chất hóa học đất; phương pháp phỏng vấn 40 phiếu điều tra; hệ thống công thức toán học dùng để xử lý số liệu ($IVI$, $U$-test, tổ thành).

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả nghiên cứu

Trình bày các phát hiện lâm học thu thập được qua quá trình điều tra thực địa:

1. Đặc điểm hình thái và vật hậu:
   • Cây trưởng thành: Cây gỗ lớn, thường xanh, thân thẳng, phân cành cao. Vỏ dày $0,5 - 0,6\text{ cm}$, mặt ngoài xám đen có vết nứt dọc, lớp trong nâu đỏ, thịt vỏ hồng nhạt và thơm mùi nhựa. Phân cành đốt đối xứng chữ thập cách nhau $20 - 30\text{ cm}$, cành phát triển lệch về phía sườn âm. Lá đơn mọc cách vòng, xếp 2 hàng ở cành tam cấp, dài $2\text{ mm}$, mặt trên xanh thẫm có gân lõm, mặt dưới có 2 dải khí khổng trắng. Nón cái hình trứng, rộng $2 - 3\text{ cm}$ (đường kính tới $5\text{ cm}$, dài tới $6\text{ cm}$), vảy hóa gỗ dạng ốc đính 1 hạt có cánh màu nâu đỏ; nón chín không rụng mà chúc đầu xuống giải phóng hạt. Bộ rễ cọc phát triển mạnh, len sâu vào khe nứt đá vôi.
   • Cây non: Thân cong queo phân cành zíc zắc, vỏ màu nâu vàng nhẵn chưa có vết nứt. Lá cây non dài $3 - 4,5\text{ cm}$ (cành non dài $3\text{ mm}$), đầu nhọn. Mùa ra nón vào tháng 4, mùa chín giải phóng hạt vào tháng 9 - 10.
2. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ và cây tái sinh:
   • Phân tích chỉ số $IVI$ ở hai đai độ cao trên $1.000\text{ m}$ và dưới $1.000\text{ m}$, làm rõ vị trí ưu thế sinh thái của Thiết sam giả lá ngắn cùng các loài cây gỗ hỗn giao trên núi đá.
   • Đánh giá mật độ, tổ thành tầng cây tái sinh, tỷ lệ nguồn gốc tái sinh (chủ yếu từ hạt) và phân cấp chất lượng cây con (A, B, C).
3. Quy luật phân bố tái sinh:
   • Kết quả phân bố theo cấp chiều cao và phân bố theo mặt phẳng nằm ngang thông qua chỉ số $U$ quanh cây mẹ.
4. Ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái:
   • Mối tương quan giữa mật độ tái sinh với độ tàn che tán rừng, độ che phủ của tầng cây bụi - thảm tươi, cấp độ dốc (Cấp I: $10 - 15^\circ$; Cấp II: $15 - 20^\circ$; Cấp III: $>20^\circ$), hướng phơi sườn dốc và các chỉ tiêu hóa tính đất mặt núi đá vôi.
5. Hệ thống giải pháp đề xuất:
   • Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức cộng đồng; nhóm giải pháp kỹ thuật và tổ chức thực hiện khoanh nuôi bảo vệ; nhóm giải pháp thực thi chính sách giao đất giao rừng và kiểm soát lâm sản.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các giá trị lâm học cốt lõi đã xác lập được từ nghiên cứu thực địa; kiến nghị các cơ quan chức năng tỉnh Cao Bằng và Hạt kiểm lâm huyện Nguyên Bình triển khai các biện pháp bảo vệ nguyên vị nghiêm ngặt, đồng thời đầu tư nghiên cứu nhân giống nhân tạo phục vụ công tác bảo tồn chuyển vị.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính của đề tài

Các kết quả điều tra thực địa và phân tích trong phòng thí nghiệm được tổng hợp cụ thể:

• Đặc tính hình thái và sinh thái học: Xác định rõ ràng các đặc trưng nhận diện của loài ở giai đoạn trưởng thành và giai đoạn cây con. Cây sinh trưởng chậm, sống lâu, phân bố chủ yếu trên đỉnh và sống núi đá vôi có độ dốc lớn ($>25^\circ$). Mùa ra nón diễn ra vào tháng 4, thời điểm quả chín tách vảy giải phóng hạt rơi vào tháng 9 đến tháng 10.
• Đặc điểm tái sinh tự nhiên: Cây tái sinh chủ yếu có nguồn gốc từ hạt. Quá trình tái sinh phụ thuộc chặt chẽ vào độ tàn che tán rừng và độ dày tầng thảm mục khe đá; cây con ưa bóng nhẹ ở giai đoạn đầu nhưng đòi hỏi đủ ánh sáng ở giai đoạn sau để vươn lên tầng cây cao. Phân bố không gian của cây con quanh cây mẹ chịu ảnh hưởng mạnh bởi hướng gió phát tán hạt và độ dốc địa hình.
• Tính chất đất nơi loài phân bố: Các mẫu đất tầng mặt tại khu vực phân bố trên núi đá vôi huyện Nguyên Bình được phân tích theo quy chuẩn, phản ánh môi trường lập địa đặc trưng giàu mùn nhưng tầng đất mỏng, xen kẹt trong các hốc đá catxtơ.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất

Để bảo tồn và phục hồi quần thể Thiết sam giả lá ngắn tại địa bàn nghiên cứu, tác giả đưa ra 3 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý:

1. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tuyên truyền cho người dân xóm Cao Lù (xã Ca Thành) và thôn Pác Tháy (xã Triệu Nguyên) về mức độ nguy cấp và giá trị bảo tồn nguồn gen của loài; vận động người dân không khai thác gỗ làm nhà hoặc đốn hạ cây con.
2. Giải pháp tổ chức thực hiện: Phối hợp chặt chẽ giữa Hạt kiểm lâm huyện Nguyên Bình, Trạm kiểm lâm Phia Oắc - Phia Đén và chính quyền xã trong việc khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các lâm phần còn cây mẹ trưởng thành; tiến hành thu hái hạt giống vào tháng 9 - 10 để gieo ươm thử nghiệm.
3. Giải pháp về chính sách: Đẩy mạnh giao đất giao rừng gắn với chính sách khoán bảo vệ rừng; hỗ trợ sinh kế và chuyển đổi cơ cấu cây trồng nông nghiệp nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên của đồng bào dân tộc thiểu số.

Đóng góp mới của khóa luận

Khóa luận đã bổ sung hệ thống số liệu thực địa định lượng về hình thái chi tiết, cấu trúc tổ thành tầng cây cao ($IVI$), đặc điểm tái sinh và các nhân tố sinh thái lập địa ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố của Thiết sam giả lá ngắn tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Kết quả này lấp khoảng trống dữ liệu thực tế ngoài tự nhiên của loài nguy cấp bậc VU tại địa phương, tạo tiền đề khoa học cho các nghiên cứu lâm sinh chuyên sâu và xây dựng phương án bảo tồn nguồn gen thực vật lá kim trên núi đá vôi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Thời gian điều tra thực địa tương đối ngắn (từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2014), chưa theo dõi được trọn vẹn toàn bộ chu kỳ vật hậu phát triển hạt trong một năm dương lịch. Địa hình núi đá vôi hiểm trở, chia cắt mạnh gây khó khăn lớn cho việc đào phẫu diện đất chuyên sâu theo các tầng phát sinh, do đó đề tài chỉ dừng lại ở việc thu gom mẫu đất tầng mặt trong các ô tiêu chuẩn để phân tích. Phạm vi khảo sát mới tập trung tại 2 xã (Ca Thành và Triệu Nguyên) của huyện Nguyên Bình.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần mở rộng điều tra toàn diện các dải sinh cảnh núi đá vôi tại các huyện lân cận (Bảo Lạc, Trà Lĩnh, Hà Giang); nghiên cứu sâu về sinh lý nảy mầm của hạt giống, kỹ thuật nhân giống vô tính/hữu tính trong vườn ươm và thử nghiệm các mô hình trồng phục hồi rừng giàu Thiết sam giả lá ngắn.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn đối với:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành: Ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm sinh, Khoa học môi trường và Sinh thái học thực vật có thể tham khảo phương pháp lập ô tiêu chuẩn trên núi đá, kỹ thuật đo đếm lâm học và phương pháp đánh giá chỉ số $IVI$, phân bố $U$-test.
• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và bảo tồn: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén, Hạt kiểm lâm huyện Nguyên Bình và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng có thể khai thác các dữ liệu về phân bố, sinh thái và hiện trạng tái sinh để xây dựng kế hoạch tuần tra, bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen loài.
• Các nhà nghiên cứu thực vật học: Dữ liệu về hình thái vỏ, lá, nón cái và điều kiện thổ nhưỡng là tài liệu thực chứng phục vụ nghiên cứu so sánh về họ Thông (Pinaceae) và chi Hoàng sam (Pseudotsuga) tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia) có đặc điểm hình thái thân, lá và nón như thế nào?
Cây trưởng thành là cây gỗ lớn, thân thẳng, phân cành cao đối xứng chữ thập từng đốt $20 - 30\text{ cm}$, vỏ dày $0,5 - 0,6\text{ cm}$ màu xám đen có vết nứt dọc, thịt vỏ hồng nhạt và thơm mùi nhựa. Lá đơn xếp 2 hàng, lá trưởng thành dài $2\text{ mm}$ (mặt dưới có 2 dải khí khổng trắng), lá cành non dài $3\text{ mm}$ và lá cây non dài $3 - 4,5\text{ cm}$. Nón cái dài tới $6\text{ cm}$, rộng $2 - 3\text{ cm}$ (đường kính $5\text{ cm}$), vảy mở dạng ốc, đính hạt có cánh màu nâu đỏ và nón chín không rụng ngay mà chúc đầu xuống trên cành.

2. Khóa luận sử dụng quy cách và dung lượng mẫu điều tra thực địa như thế nào?
Tác giả chia phạm vi nghiên cứu thành 2 đai độ cao ($600 - 1.000\text{ m}$ và $1.000 - 1.500\text{ m}$), lập tổng cộng 30 ô tiêu chuẩn ($500\text{ m}^2$ hoặc $100 - 200\text{ m}^2$) tại 2 xã Ca Thành và Triệu Nguyên (15 ô/xã). Tầng cây tái sinh được khảo sát trên 90 ô dạng bản (65 ô ở đai $<1.000\text{ m}$ và 25 ô ở đai $>1.000\text{ m}$); đồng thời thực hiện 40 phiếu phỏng vấn người dân tại xóm Cao Lù và thôn Pác Tháy.

3. Tình trạng bảo tồn và mối đe dọa chính đối với loài Thiết sam giả lá ngắn tại huyện Nguyên Bình là gì?
Loài thuộc cấp Sắp nguy cấp (VU) theo Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục Đỏ IUCN, được đề xuất bổ sung vào Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Trong 10 năm qua, kích thước quần thể đã suy giảm tới 50%, diện tích nơi cư trú còn dưới 2.000 km². Mối đe dọa chủ yếu đến từ việc khai thác gỗ thương mại/xây dựng, sinh cảnh núi đá bị chia cắt và khả năng tái sinh tự nhiên kém.

4. Khóa luận đã phân tích các chỉ tiêu hóa học đất nào để đánh giá lập địa nơi loài phân bố?
Đề tài tiến hành lấy mẫu đất tầng mặt tại các ô tiêu chuẩn và phân tích tại Khoa Nông học - ĐH Nông Lâm Thái Nguyên gồm: độ pH (đo bằng máy đo pH), dung trọng $D$, tỷ lệ mùn (phương pháp Tiurin), hàm lượng đạm tiêu hóa $\text{NH}_4^+$ (phương pháp Kjeldahl), lân dễ tiêu $\text{P}_2\text{O}_5$ (phương pháp Ôniani) và kali dễ tiêu $\text{K}_2\text{O}$ (phương pháp Matlôva).

5. Những giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản lý nào được tác giả đề xuất?
Tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm: nâng cao nhận thức của người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số về việc bảo vệ nguồn gen; phối hợp lực lượng kiểm lâm khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các cây mẹ trưởng thành gắn với thu hái hạt giống vào tháng 9 - 10 để gieo ươm; thực hiện hiệu quả chính sách giao đất giao rừng và hỗ trợ sinh kế nông lâm kết hợp.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Dương là công trình nghiên cứu thực địa chuyên sâu về đặc điểm lâm học và tái sinh tự nhiên của loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia) trên núi đá vôi tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Thông qua hệ thống phương pháp điều tra lâm học chuẩn xác từ ô tiêu chuẩn, ô dạng bản đến phân tích lý hóa tính đất và xã hội học, tác giả đã định lượng rõ cấu trúc lâm phần, điều kiện lập địa và hiện trạng tái sinh của loài nguy cấp này. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp dẫn liệu khoa học giá trị cho ngành thực vật và lâm học Việt Nam mà còn đề xuất các giải pháp kỹ thuật, chính sách khả thi nhằm phục vụ công tác quản lý, bảo tồn bền vững nguồn gen cây gỗ quý hiếm tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Như chúng ta đã biết, rừng là tài nguyên quý báu của đất nước, có khả năng tái tạo, là bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái, có giá trị to lớn đối với nền kinh tế quốc dân, gắn liền với đời sống của nhân dân và sự sống còn của dân tộc. Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau đã làm cho nguồn tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam hiện nay đã và đang suy giảm nghiêm trọng. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, một diện tích đất rừng không nhỏ đã được chuyển đổi mục đích sử dụng để xây dựng các công trình nhà cửa, xí nghiệp, đường xá, khu vui chơi… Bên cạnh đó, nạn phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ, củi và các nguồn tài nguyên khác vẫn thường xuyên xảy ra. Phá hủy nhiều hệ sinh thái và môi trường sống, nhiều taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần.

Nếu không có biện pháp ngăn chặn kịp thời thì trong những năm tới, nguồn tài nguyên rừng sẽ bị suy giảm và cạn kiệt. Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học, chính phủ Việt Nam đã quan tâm và tiến hành công tác bảo tồn từ khá sớm. Hai hình thức bảo tồn đa dạng sinh học phổ biến được áp dụng ở Việt Nam là: Bảo tồn nội vi hay nguyên vị (Insitu conservation) và bảo tồn ngoại vi hay chuyển vị (Exsitu conservation) tại 128 khu bảo tồn trên cả nước cùng với việc đề ra những biện pháp, chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên đa dạng sinh học của đất nước thể hiện sự quan tâm của Chính phủ trong vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học. Loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) là một trong số 33 loài cây lá kim bản địa ở Việt Nam, có phân n 2 bố tự nhiên hiện còn sót lại ở vùng núi đá vôi huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.

Đây là loại gỗ nhỡ, gỗ đẹp và bền, thường mọc trên các đỉnh núi đá vôi có độ cao từ 500 – 1500m so với mặt nước biển. Loài này mang nhiều ý nghĩa về sinh thái, giá trị thương mại, giá trị sử dụng, giá trị văn hóa cảnh quan. Hiện nay vùng phân bố tự nhiên bị thu hẹp nhanh chóng và một số cá thể trưởng thành của loài bị giảm sút nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu là do khai thác gỗ vì mục đích thương mại và xây dựng, làm hàng mỹ nghệ, điều kiện hoàn cảnh sống thay đổi, quần thể bị chia cắt, khả năng tái sinh kém. Vì vậy, loài này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Cần phải có ngay biện pháp kịp thời để bảo tồn và hướng tới phát triển nhân rộng loài cây gỗ quý, hiếm ở vùng núi đá vôi. [1] Thiết sam giả lá ngắn được đề nghị loài bổ sung vào danh lục các loài quý hiếm và nguy cấp theo nghị định 32/NĐ-CP/2006 nghiêm cấm khai thác và sử dụng với mục đích thương mại. Thuộc bậc VU theo sách đỏ Việt Nam 2007 và danh lục đỏ IUCN. Những nghiên cứu về Thiết sam giả lá ngắn trên núi đá vôi ở nước ta còn nhiều hạn chế, các nghiên cứu mới chỉ tập trung vào việc sơ bộ mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, những thông tin về khả năng tái sinh ngoài tự nhiên còn rất ít.

[1] Để bảo tồn loài quý hiếm này cần thiết phải có những nghiên cứu sâu về đặc điểm hình thái, sinh thái học và vật hậu. Vì vậy việc nghiên cứu về vấn đề này là hết sức cần thiết, góp phần giải quyết các các vấn đề đang đặt ra cho bảo tồn một loài quý hiếm, đặc hữu, có giá trị về nhiều mặt nhưng đang đứng trước nguy cơ bị xâm hại và tuyệt chủng. Trước thực tiễn như vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài tốt nghiệp: “Nghiên cứu đặc điểm lâm học của loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng”. Mục đích Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái, sinh thái và vật hậu của loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) làm cơ sở đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn gen thực vật hiếm ở huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.

Mục tiêu nghiên cứu - Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu loài Thiết sam giả lá ngắn. - Nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh thái loài Thiết sam giả lá ngắn. - Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc lâm phần nơi có loài Thiết sam giả lá ngắn phân bố. - Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên loài Thiết sam giả lá ngắn.

- Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh trong gây trồng. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Góp phần củng cố phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên, giúp sinh viên vận dụng những kiến thức đã học trong trường vào công tác nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất lâm nghiệp một cách có hiệu quả. Sinh viên có khả năng lập kế hoach nghiên cứu hợp lý phân tích và đánh giá kết quả.

Ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu đặc điểm sinh lý, sinh thái loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.Fu, 1975) tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng để chúng ta hiểu rõ về đặc điểm hình thái, sinh lý của cây, quá trình sinh trưởng, phát triển, mức độ tái sinh và các nhân tố ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của loài nhằm có giải pháp bảo tồn, khai thác và sử dụng bền vững nguồn gen quý hiếm này. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 2. Nghiên cứu đặc điểm sinh lý Hiện nay, trên thế giới đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về sinh lý thực vật nói chung và đặc điểm sinh lý của cây rừng nói riêng.

Ánh sáng vô cùng quan trọng đối với quá trình sinh lý của thực vật, đặc biệt là quá trình quang hợp. Quá trình quang hợp của cây rừng có thể tiến hành ngay cả trong điều kiện ánh sáng có cường độ rất thấp. Tuy nhiên, khi cường độ ánh sáng quá thấp, quang hợp diễn ra rất chậm. Dựa vào yêu cầu về cường độ ánh sáng đối với quang hợp người ta chia ra các cây ưa sáng và các cây chịu bóng.

Cây chịu bóng có điểm bù ánh sáng khoảng 0,2 - 0,5 Klux, điểm bão hoà ánh sáng khoảng 5 - 10 Klux, cây ưa sáng có điểm bù ánh sáng từ 1 - 2 Klux, điểm bão hoà ánh sáng khoảng 30 - 80 Klux. Đối với cùng một loài cây, lá bị che bóng có điểm bù ánh sáng thấp hơn lá ở ngoài sáng. Dẫn theo Hoàng Minh Tấn và các tác giả (2000), Sinh lý thực vật, Nhà xuất bản Nông Nghiệp, Hà Nội [4]. Nhiệt độ ảnh hưởng khá mạnh đến sinh trưởng của cây.

Giới hạn nhiệt độ mà cây có thể sinh trưởng được khá rộng đối với các cây khác nhau. Nhiệt độ có liên hệ mật thiết với bức xạ, sự phân bố của nhiệt độ ở các khu vực khác nhau có khác nhau. Các chức năng sinh lý cũng chịu ảnh hưởng lớn đối với nhiệt độ. Cây muốn quang hợp được tốt cần có một nhiệt độ thích hợp.

Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng xấu đến chức năng sinh lý của cây. Khi nhiệt độ tăng lên thì cường độ quang hợp cũng tăng dần và đạt cực đại, đồng thời cường độ hô hấp tăng sẽ làm giảm hiệu suất quang hợp. Đối với cây C4 hiệu suất quang hợp tối ưu trong khoảng 35 - 400C, đối với cây C3 n 5 ở những vùng nóng hiệu suất quang hợp tối ưu trong khoảng 20 - 300C. Dẫn theo Hoàng Minh Tấn và các tác giả (2000), Sinh lý thực vật, Nhà xuất bản Nông Nghiệp, Hà Nội [4].

Nước là nhân tố quan trọng nhất đối với tất cả các cơ thể sống trên Trái Đất. Nước được xem như là một thành phần quan trọng xây dựng nên cơ thể thực vật. Chỉ cần giảm chút ít hàm lượng nước trong tế bào đã gây ra sự kìm hãm đáng kể những chức năng sinh lý quan trọng như quang hợp, hô hấp và do đó ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây. Để đảm bảo cho lá quang hợp và hút CO2 cần có sự tiếp xúc trực tiếp của những mô mỏng, mô mềm của tế bào và khoảng gian bào với không khí bên ngoài.

Điều đó gây ra sự thiếu nước của thực vật. Đối với cây rừng sống ở núi cao, độ dốc lớn, lượng nước giữ lại trong đất giảm và thay đổi theo địa hình khác nhau. Cho nên cây muốn tồn tại, sinh trưởng và phát triển tốt phải có khả năng giữ nước tốt.Rakhmania khi nghiên cứu quá trình quang hợp và chế độ nước của cây vùng núi cao Tadjikistan nhận thấy rằng sự thay đổi bộ máy quang hợp thích nghi với vùng sinh thái. Quá trình quang hợp và chế độ nước của cây thay đổi không chỉ do điều kiện ngoại cảnh mà còn phụ thuộc vào điều kiện sinh thái của cây.

Những cây nghèo dinh dưỡng cường độ quang hợp tăng, còn những cây ở vùng ôn đới thì ngược lại, cường độ quang hợp giảm. Dẫn theo Phan Nguyên Hồng, Vũ Văn Dũng (1978), Sinh thái thực vật, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội [10]. Một số nghiên cứu cho thấy đa số cây rừng sinh trưởng thuận lợi khi có lượng mưa bình quân năm vào khoảng 1. Tuy nhiên, nếu lượng mưa chỉ vào khoảng 1.500mm lại được phân bố đều trong năm thì cây rừng vẫn có khả năng sinh trưởng tốt.

Dẫn theo Phan Nguyên Hồng, Vũ Văn Dũng (1978), Sinh thái thực vật, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội [10]. n 6 Nhiều nghiên cứu cho thấy lượng nước liên kết và lượng nước tự do giảm xuống khi ẩm độ đất thấp.Burkina do Retinov cho thấy lượng nước liên kết tăng lên khi nhiệt độ của đất giảm đi là do sự tăng lượng nước liên kết thẩm thấu. Lượng nước liên kết tăng lên là do áp suất thẩm thấu của dịch tế bào tăng lên.Alekexeiev đã nhận xét rằng nước liên kết tăng lên khi đất không đủ ẩm, xẩy ra chủ yếu do sự tăng lượng nước liên kết thẩm thấu. Dẫn theo Đoàn Văn Chung và cộng sự (1982), Sổ tay phân tích đất, nước, phân bón cây trồng, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội [2].

Diệp lục là sắc tố quang hợp quan trọng nhất, ở thực vật thượng đẳng có hai loại diệp lục a và b. Diệp lục hấp thu ánh sáng có chọn lọc. Hai vùng đỏ và lam tím là vùng diệp lục hấp thu mạnh nhất.