Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu, tỉnh Thanh Hóa

Khám phá luận văn thạc sĩ về nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu, tỉnh Thanh Hóa, góp phần bảo tồn sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Cường
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu, tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về thảm thực vật
• 1.2. Nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu về thảm thực vật ở Việt Nam
• 1.4. Nghiên cứu về thảm thực vật ở Pù Hu

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật tại Pù Hu

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu, tỉnh Thanh Hóa, được thành lập vào năm 1999, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao. Với diện tích 27.502,89 ha, khu bảo tồn này bao gồm 16.264,74 ha rừng cần bảo vệ nghiêm ngặt và 11.238,15 ha rừng phục hồi sinh thái. Nghiên cứu đa dạng thực vật tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Theo khảo sát năm 1997, Pù Hu có 509 loài thực vật bậc cao, nhưng chưa có nghiên cứu hệ thống nào về khu hệ thực vật tại đây.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của khu bảo tồn Pù Hu

Khu bảo tồn Pù Hu nằm ở phía Tây của vành đai núi đá vôi, với hai kiểu rừng chính: rừng thường xanh đất thấp và rừng thường xanh núi thấp. Địa hình đa dạng và khí hậu đặc trưng tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều loài thực vật quý hiếm.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại Pù Hu giúp xác định các loài thực vật đặc hữu, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Việc đánh giá tính đa dạng sinh học là cần thiết để bảo vệ nguồn gen và duy trì cân bằng sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu đa dạng thực vật tại Pù Hu

Mặc dù khu bảo tồn Pù Hu có tiềm năng lớn về đa dạng thực vật, nhưng việc nghiên cứu gặp nhiều thách thức. Thiếu tài liệu và nghiên cứu hệ thống là một trong những vấn đề lớn. Ngoài ra, sự tác động của con người và biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của thực vật tại đây.

2.1. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu

Hiện tại, chưa có nhiều công trình nghiên cứu hệ thống về khu hệ thực vật tại Pù Hu. Điều này gây khó khăn trong việc đánh giá và bảo tồn đa dạng sinh học.

2.2. Tác động của con người và môi trường

Hoạt động khai thác rừng và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Việc nghiên cứu và bảo vệ đa dạng thực vật cần được thực hiện một cách khẩn trương.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật tại Pù Hu

Để nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Pù Hu, các phương pháp khảo sát thực địa và phân tích mẫu được áp dụng. Việc thu thập dữ liệu về loài thực vật, cấu trúc rừng và các yếu tố sinh thái là rất quan trọng.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu

Khảo sát thực địa giúp xác định các loài thực vật hiện có và phân tích cấu trúc rừng. Việc thu thập mẫu thực vật sẽ cung cấp dữ liệu cần thiết cho các nghiên cứu tiếp theo.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá tính đa dạng thực vật. Các chỉ số như số lượng loài, độ phong phú và độ đồng đều sẽ được sử dụng để đánh giá tình trạng đa dạng sinh học.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Pù Hu

Kết quả nghiên cứu đa dạng thực vật tại Pù Hu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Việc xây dựng danh lục thực vật và đánh giá các quần xã thực vật sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

4.1. Danh lục thực vật và các loài đặc hữu

Danh lục thực vật sẽ được xây dựng dựa trên các loài đã được xác định trong quá trình khảo sát. Các loài đặc hữu sẽ được chú trọng bảo tồn để duy trì tính đa dạng sinh học.

4.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn hiệu quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp bảo tồn sẽ được đề xuất nhằm bảo vệ đa dạng sinh học tại Pù Hu. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển bền vững là rất cần thiết.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu đa dạng thực vật tại Pù Hu

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Pù Hu là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác trong bảo tồn

Hợp tác giữa các bên liên quan sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học. Sự tham gia của cộng đồng địa phương là rất quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các yếu tố môi trường đến đa dạng thực vật. Việc phát triển các phương pháp bảo tồn mới cũng cần được chú trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu thuộc tỉnh Thanh Hóa quản lý tổng diện tích 27.502,89 ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt chiếm 16.264,74 ha và phân khu phục hồi sinh thái chiếm 11.238,15 ha. Trước nghiên cứu này, các khảo sát giai đoạn 1997-1998 mới chỉ ghi nhận sơ bộ từ 495 đến 509 loài thực vật, chưa phản ánh đầy đủ cấu trúc thảm thực vật, phổ dạng sống và phân hạng nguy cấp của các nguồn gen quý hiếm.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là đánh giá toàn diện tính đa dạng về thảm thực vật và thành phần loài thực vật bậc cao có mạch, phân tích các chỉ số cấu trúc sinh thái, đồng thời xác định nguyên nhân gây suy giảm tài nguyên rừng để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Phạm vi không gian nghiên cứu bao phủ 11 xã thuộc hai huyện Quan Hóa và Mường Lát, trải dài trên vùng núi đất phía Tây vành đai đá vôi Pù Luông - Cúc Phương với đỉnh cao nhất đạt 1.440 m và điểm thấp nhất dưới 50 m. Timeline nghiên cứu được thực hiện và hoàn thành trong năm 2010.

Công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cập nhật danh lục lên tới 894 loài (chiếm 8,45% tổng số loài thực vật bậc cao có mạch của Việt Nam), bổ sung thêm 399 loài mới cho danh lục khu bảo tồn. Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch, khoanh nuôi tái sinh và quản lý bền vững tài nguyên rừng đặc dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng học thuyết sinh địa quần lạc của Sukachev (1954), coi rừng là thể thống nhất hoàn chỉnh giữa sinh vật và hoàn cảnh lập địa, kết hợp hệ thống phân loại thảm thực vật nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978, 2001) dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh. Đề tài tích hợp hệ thống phân chia phổ dạng sống của Raunkiaer (1934) nhằm phân tích đặc tính thích nghi sinh thái và hệ thống định loại thực vật học chuẩn hóa theo Brummitt (1992).

Khung lý thuyết tập trung vào bốn khái niệm cốt lõi:

• Thảm thực vật: Toàn bộ lớp phủ thực vật hình thành do tập hợp các cá thể cây cỏ mang hình thái cảnh quan đặc trưng cho điều kiện lập địa.
• Phổ dạng sống sinh học: Tỷ lệ phần trăm các nhóm thực vật thích nghi qua vị trí chồi ngủ trong mùa bất lợi so với mặt đất.
• Chỉ số đa dạng phân loại: Tỷ lệ bình quân số loài trên mỗi chi và số loài trên mỗi họ trong hệ thực vật.
• Độ ưu thế sinh thái: Nhóm loài chiếm trên 50% chỉ số quan trọng và giữ vai trò chi phối cấu trúc tầng tán rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua 3 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 17.500 m, gồm Tuyến I dài 7.000 m (Tiểu khu 98 đi đỉnh Pù Hu), Tuyến II dài 4.500 m (Tiểu khu 98 đi đỉnh Pù Hu Nọi) và Tuyến III dài 6.000 m (Tiểu khu 51 đi Tiểu khu 43).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 6 ô tiêu chuẩn điển hình với diện tích 1.000 m2 mỗi ô (kích thước 40m x 25m, chia thành 4 ô phụ 10m x 25m) và 30 ô dạng bản diện tích 25 m2 (5m x 5m) để đo đếm cây tái sinh và thảm tươi. Phương pháp chọn mẫu điển hình đại diện theo đai cao từ 705 m đến 1.345 m được lựa chọn kết hợp định vị tọa độ vệ tinh GPS.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là nhằm bao quát trọn vẹn các trạng thái rừng từ nguyên sinh 5 tầng tán đến thứ sinh phục hồi sau nương rẫy, giúp định lượng chính xác mật độ tầng cây cao và khả năng tái sinh mà không làm xáo trộn sinh cảnh. Mẫu thực vật được xử lý, sấy ép, giám định hình thái so sánh và tra cứu khóa định loại tại Trung tâm Đa dạng sinh học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp. Đồng thời, phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) được áp dụng để phỏng vấn 5.958 hộ dân tại vùng đệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã xây dựng danh lục hoàn chỉnh gồm 894 loài thuộc 575 chi và 143 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch. So với số liệu 495 loài năm 1998, đề tài đã bổ sung 399 loài (tăng 80,6% số loài), 270 chi và 42 họ cho khu hệ Pù Hu.

Thứ hai, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 779 loài (chiếm 87,14% tổng số loài), tiếp theo là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) với 105 loài (chiếm 11,75%). Đáng chú ý, số loài Dương xỉ tại Pù Hu chiếm tới 16,3% tổng số loài Dương xỉ của toàn lãnh thổ Việt Nam (105 trên 644 loài). Tỷ lệ giữa phân lớp Ngọc lan và phân lớp Hành đạt 4,8 lần về số loài và 5,43 lần về số chi.

Thứ ba, phổ dạng sống được xác lập theo công thức: 74,83% cây chồi trên, 4,92% cây chồi sát đất, 6,82% cây chồi nửa ẩn, 6,26% cây chồi ẩn và 7,16% cây một năm. Trong nhóm cây chồi trên (669 loài), dạng sống cây gỗ vừa chiếm 15,59% (155 loài), cây gỗ nhỏ chiếm 14,88% (133 loài) và dây leo thân gỗ chiếm 11,52% (103 loài).

Thứ tư, giá trị tài nguyên thực vật ghi nhận 628 loài có công dụng (chiếm 70,36% toàn hệ), trong đó có 398 loài cây làm thuốc (44,52%), 212 loài cây ăn được (23,71%) và 184 loài cây cho gỗ (20,58%). Nghiên cứu phát hiện 44 loài thực vật quý hiếm nguy cấp, bao gồm 25 loài trong Sách Đỏ Việt Nam (như Kim tuyến đá vôi, Cốt toái bổ, Sến mật), 18 loài trong Danh lục Đỏ IUCN (với 3 loài rất nguy cấp CR là Côm lá bàng, Táu mặt quỷ), 7 loài theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 2 loài thuộc danh mục CITES.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú về thành phần loài xuất phát từ cấu trúc địa hình núi đất xen kẽ đá vôi phức tạp, độ cao trải rộng từ 50 m đến 1.440 m cùng lượng mưa bình quân 1.400 - 1.500 mm/năm. Mặc dù diện tích Pù Hu chỉ chiếm khoảng 1% tổng diện tích hệ thống rừng đặc dụng cả nước (khoảng 2,2 triệu ha), khu hệ thực vật nơi đây lưu giữ tới 8,45% tổng số loài thực vật có mạch của Việt Nam (894 trên 10.580 loài).

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ 6 ngành thực vật và biểu đồ cột so sánh tỷ trọng giữa 8 phân nhóm chồi trên (Meg, Mes, Mi, Na, Ep, Hp, Lp, Pp). Cách trình bày này giúp các nhà quản lý thấy rõ đặc trưng của kiểu rừng nhiệt đới mưa mùa núi thấp với cấu trúc 5 tầng tán kín rậm, nơi tầng ưu thế sinh thái (A2) và tầng dưới tán (A3) chiếm ưu thế áp đảo về số lượng cá thể.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tăng cường tuần tra và bảo vệ nghiêm ngặt 16.264,74 ha phân khu bảo tồn. Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu phối hợp với Hạt Kiểm lâm Quan Hóa và Mường Lát duy trì mạng lưới 15 chốt kiểm soát lưu động, đặt mục tiêu ngăn chặn 85-90% các vụ chặt phá sến mật, lát hoa và săn tìm lan kim tuyến trái phép trong giai đoạn 2025-2027.

Thứ hai, triển khai chương trình nhân giống và bảo tồn nguồn gen cho 44 loài thực vật nguy cấp. Trung tâm Đa dạng sinh học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp chủ trì thu thập mẫu giống, ứng dụng kỹ thuật nuôi cấy mô và xây dựng vườn ươm để sản xuất tối thiểu 5.000 cây giống bản địa quý hiếm (như Kim tuyến đá vôi, Trai lý, Côm lá bàng) mỗi năm trong lộ trình 3 năm.

Thứ ba, thực hiện khoanh nuôi phục hồi sinh thái kết hợp làm giàu rừng trên 5.958,45 ha đất trống đồi trọc. UBND hai huyện Quan Hóa và Mường Lát giao khoán bảo vệ rừng gắn với hỗ trợ cây giống bản địa, phấn đấu nâng độ tàn che của thảm thực vật lên trên 75% và tăng độ che phủ rừng thêm 3-5% đến năm 2030.

Thứ tư, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế bền vững cho 5.958 hộ dân (với 35.298 nhân khẩu) sinh sống tại 11 xã vùng đệm. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Thanh Hóa cùng chính quyền địa phương triển khai mô hình canh tác cây dược liệu và tre luồng dưới tán rừng, đặt mục tiêu xóa tình trạng thiếu lương thực 2-5 tháng mỗi năm và nâng thu nhập bình quân của người dân lên 25% trong thời gian 4 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban Quản lý các khu rừng đặc dụng và lực lượng Kiểm lâm: Khai thác bản danh lục 894 loài thực vật và số liệu cấu trúc ô tiêu chuẩn để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững, lập kế hoạch tuần tra và đánh giá diễn thế sinh thái hàng năm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và nhà khoa học chuyên ngành Lâm học, Thực vật học: Sử dụng nguồn tư liệu đã được phân loại chuẩn hóa theo Brummitt (1992) và dữ liệu so sánh 10 họ giàu loài nhất làm tài liệu đối sánh khu hệ thực vật nhiệt đới gió mùa Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.
• Các viện nghiên cứu dược liệu và doanh nghiệp y học cổ truyền: Tiếp cận cơ sở dữ liệu về 398 loài cây làm thuốc (chiếm 44,52% hệ thực vật) để định hướng vùng nguyên liệu, tiến hành chiết xuất hoạt chất và phát triển các sản phẩm dược liệu từ Cốt toái bổ, Ngũ gia bì hay Củ bình vôi.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm sinh, Môi trường: Tham khảo quy trình lập 6 ô tiêu chuẩn 1.000 m2, phương pháp giải đoán ảnh viễn thám kết hợp GPS và kỹ thuật xử lý phổ dạng sống Raunkiaer làm mẫu chuẩn cho các đề tài nghiên cứu học thuật.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu có điểm gì nổi bật so với cả nước? Hệ thực vật Pù Hu tập hợp đầy đủ 6 ngành thực vật bậc cao có mạch của Việt Nam với 894 loài. Dù diện tích chỉ chiếm 1% tổng hệ thống rừng đặc dụng cả nước, Pù Hu lưu giữ 8,45% tổng số loài thực vật và sở hữu 105 loài Dương xỉ, chiếm tới 16,3% tổng số loài Dương xỉ toàn quốc nhờ sinh cảnh núi cao ẩm ướt điển hình.

Luận văn đã đóng góp bao nhiêu loài mới cho danh lục thực vật Pù Hu? So với báo cáo điều tra năm 1998 của Viện Điều tra Quy hoạch rừng vốn ghi nhận 495 loài, tác giả đã điều tra bổ sung thêm 399 loài, 270 chi và 42 họ. Thành tựu này giúp tăng quy mô danh lục lên 894 loài (tăng 80,6% số loài), tạo nên bộ dữ liệu thực vật học toàn diện và có hệ thống nhất tại khu vực.

Vì sao tỷ lệ giữa lớp Ngọc lan và lớp Hành lại khẳng định tính chất nhiệt đới của khu hệ? Theo các nguyên lý sinh thái thực vật nhiệt đới, tỷ số loài giữa lớp Ngọc lan so với lớp Hành lớn hơn 3 là tiêu chí xác nhận tính chất nhiệt đới. Tại Pù Hu, tỷ số này đạt mức 4,8 về số loài, 5,43 về số chi và 4,9 về số họ, phản ánh sự chiếm ưu thế vượt trội của các loài thân gỗ nhiệt đới gió mùa.

Phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn trong nghiên cứu được triển khai thế nào? Tác giả đã lập 6 ô tiêu chuẩn điển hình có diện tích 1.000 m2 (40m x 25m), chia làm 4 ô phụ 10m x 25m trên các đai cao từ 705 m đến 1.345 m. Trên mỗi ô tiêu chuẩn bố trí 5 ô dạng bản 25 m2 (5m x 5m) để đo đếm cây tái sinh, định vị chuẩn xác tọa độ bằng thiết bị GPS.

Những áp lực nhân sinh lớn nhất ảnh hưởng đến đa dạng thực vật Pù Hu là gì? Áp lực bắt nguồn từ 5.958 hộ với 35.298 nhân khẩu vùng đệm gặp cảnh thiếu lương thực từ 2 đến 5 tháng mỗi năm. Tình trạng khai thác gỗ trộm, thu hái quá mức 398 loài cây thuốc thương phẩm, tập quán phát nương làm rẫy cũ và chăn thả gia súc tự do đã đe dọa trực tiếp đến cấu trúc rừng nguyên sinh.

Kết luận

• Hoàn thành danh lục 894 loài thuộc 575 chi, 143 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch, bổ sung 399 loài mới so với năm 1998.
• Khẳng định tính chất nhiệt đới gió mùa núi thấp với ưu thế của ngành Ngọc lan (779 loài) và phổ dạng sống cây chồi trên đạt 74,83%.
• Thống kê 628 loài có giá trị sử dụng, nổi bật với 398 loài cây làm thuốc (44,52%) và 184 loài cây cho gỗ (20,58%).
• Xác định và phân hạng bảo tồn cho 44 loài quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam (25 loài), Danh lục Đỏ IUCN (18 loài) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP (7 loài).
• Đánh giá chi tiết cấu trúc thảm thực vật qua 3 tuyến khảo sát dài 17.500 m và 6 ô tiêu chuẩn điển hình đại diện cho các đai cao từ 705 m đến 1.345 m.

Luận văn đã cung cấp bộ cơ sở dữ liệu khoa học thực địa chuẩn xác, lấp đầy các khoảng trống nghiên cứu về khu hệ thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hu. Trong giai đoạn 2025-2030, các cơ quan lâm nghiệp cần khẩn trương số hóa bản đồ phân bố các loài quý hiếm và nhân rộng các mô hình sinh kế dược liệu dưới tán rừng. Các đơn vị quản lý tài nguyên và viện nghiên cứu hãy tham khảo ngay luận văn này để hoàn thiện chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. cho rằng “ Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao chùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500- 2000 loài.

Các nhà sinh vật học Nga tập chung các nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê được đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể. Việc xác định diện tích biểu hiện gồm các giai đoạn sau: 1. Kiểm kê số loài trên diện tích hạn chế nhất định. Mở rộng dần ra vùng đồng nhất và điều kiện địa lý tự nhiên để thấy mức độ tăng số lượng loài.

Khi số loài tăng không đáng kể thì xác định đó là diện tích biểu hiện tối thiểu. Nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam Lãnh thổ Việt Nam trải dài từ 8030’ Bắc đến 230 Nam. Sự khác biệt lớn về khí hậu và địa hình giữa các miền, tạo ra tính đa dạng về môi trường tự nhiên và ĐDSH. Các hệ sinh thái rất đa dạng: từ rừng mưa thường xạnh cận nhiệt đới ở phía Bắc cho tới rừng khộp nhiệt đới ở phía Nam, tới rừng ngập mặn và các hệ sinh thái gập nước ven biển.

Đến nay đã thống kê được gần 13.000 loài thực vật. Nhiều nhóm có tính đặc hữu cao, nhiều loài đặc hữu có giá trị khoa học và thực tiễn lớn [39,44, 47,48]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 Ngoài những tác phẩm nổi tiếng của Loureiro (1790), của Pierre (1879 – 1907), từ những năm đầu thế kỷ đã xuất hiện một số công trình nổi tiếng, là nền tảng cho việc đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam. Một trong những công trình nổi tiếng đó là bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H.

Lecomte chủ biên (1907 – 1952). Trong công trình này, các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương [45]. Riêng miền Bắc Pócs Tamás (1965) thống kê được 5190 loài, Phan Kế Lộc (1969) thống kê và bổ sung, nâng số loài ở miền Bắc lên 1660 chi và 140 họ. Trong đó có 5069 loài thực vật thuộc ngành hạt kín và 540 loài thuộc các ngành còn lại.

Gần đây, Aubréville khởi xướng và chủ biên bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào, Việt Nam” (1960 – 1997) [18] cùng với nhiều tác giả khác đến nay đã công bố 29 tập nhỏ, gồm 74 họ cây có mạch (chưa đầy 20% tổng số họ đã có) (Ngô Tiến Dũng, 2006) [19]. Ngoài ra còn có công trình “Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” gồm 6 tập do Lê Khả Kế chủ biên từ năm 1969 – 1976 [24], “Cây cỏ miền Nam Việt Nam” của phạm Hoàng Hộ giới thiệu 5326 loài, trong đó có 60 loài thực vật bậc thấp và 20 loài Rêu, còn lại 5246 loài thực vật có mạch [22] (Nguyễn Nghĩa Thìn – Nguyễn Thanh Nhàn, 2004) [44] Viện Điều tra Quy hoạch rừng Việt Nam (1971 – 1988) đã công bố 7 tập “ Cây gỗ rừng Việt Nam” giới thiệu khá chi tiết cùng với tranh vẽ minh hoạ. Đến năm 1996, công trình này được dịch ra tiếng Anh do Vũ Văn Dũng chủ biên. Đáng chú ý nhất phải kể đến bộ “Cây cỏ Việt nam” của Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) [20] xuất bản tại Canada và đã được tái bản có bổ sung tại Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 hai năm (1999 – 2000) [21], đây là bộ sách khá đầy đủ và dễ sử dụng, góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ở Việt Nam và là những tài liệu quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng phân loại thực vật Việt Nam.

Từ năm 1995 – 2003, Nguyễn Nghĩa Thìn cùng một số tác giả khác đã công bố một số bài báo đa dạng thành phần loài ở Vườn Quốc gia Cúc Phương, vùng núi đá vôi Hoà Bình, Sơn La, khu Bảo tồn Na Hang của Tuyên Quang, vùng núi cao Sa Pa – Phanxipang, Vùng ven biển Nam Trung Bộ, Vườn Quốc gia Ba Bể, Cát Bà, Bến En, Pù Mát, Phong Nha Kẻ Bàng, Cát Tiên…Trong quá trình nghiên cứu tác giả đã công bố cuốn “Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật” [41] nhằm hướng dẫn cách đánh giá tính đa dạng thực vật của vùng nghiên cứu cho các Vườn Quốc gia và khu Bảo tồn trong cả nước (Ngô Tiến Dũng, 2006) [19]. Nghiên cứu về hệ thực vật ở Pù Hu Trong “Đề án xây dựng khu BTTN Pù Hu”, Viện Điều tra Quy hoạch rừng (1998), đã thống kê khu BTTN Pù Hu có 495 loài, 305 chi, 101 họ. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở bản danh lục thực vật sơ bộ mà chưa đi sâu vào nghiên cứu thảm thực vật. Năm 2010 có sinh viên Đại học Lâm nghiệp (Nguyễn Văn Phú): “ Nghiên cứu sự đa dạng thực vật thân gỗ tại Khu BTTN Pù Hu Thanh Hoá”).

Tuy nhiên, do thời gian ngằn và giới hạn của luận văn tốt nghiệp đại học nên công trình mới chỉ dừng lại ở mức điều tra và đánh giá sơ bộ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 CHƯƠNG 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu 2.

Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá được tính đa dạng về các kiểu thảm thực vật và thành phần loài thực vật Khu BTTN Pù Hu. - Xác định được nguyên nhân gây suy giảm đa dạng thực vật ở Khu BTTN Pù Hu để từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn Đa dạng thực vật có hiệu quả. Đối tượng nghiên cứu Bao gồm thảm thực vật, loài hệ thực vật bậc cao có mạch phân bố trong phạm vi khu BTTN Pù Hu và các nguyên nhân gây suy giảm đa dạng thực vật ở khu BTTN Pù Hu. Nội dung nghiên cứu 2.

Đa dạng hệ thực vật - Xây dựng hoàn thiện danh lục thực vật tại khu BTTN Pù Hu một cách đầy đủ có hệ thống đến thời điểm nghiên cứu. - Đa dạng bậc ngành và dưới ngành. - Đa dạng về dạng sống. - Đa dạng về về giá trị sử dụng và xác định các loài quý hiếm để có biện pháp bảo tồn.

Đa dạng thảm thực vật Xác định các hệ thống phân loại một số kiểu thảm thực vật tại khu BTTN Pù Hu và mô tả chúng. Các nguyên nhân gây suy giảm và đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật ở khu BTTN Pù Hu 2. Phương pháp nghiên cứu 2. Phương pháp kế thừa LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 Kế thừa các công trình có liên quan của các nhà khoa học đã nghiên cứu tại Khu BTTN Pù Hu trong những năm trước đây kể cả các văn bản, các cuộc hội nghị, hội thảo, các chương trình, kế hoạch hành động… 2.

Phương pháp nghiên cứu về thảm thực vật Sử dụng ảnh bản đồ địa hình để xác định ranh giới các kiểu thảm thực vật từ đó xây dựng các tuyến nghiên cứu cũng như các điểm nghiên cứu cụ thể trước khi tiến hành nghiên cứu ngoài thực địa. Từ bản đồ xây dựng sơ bộ đó, bằng hệ thống GPS xác định cụ thể các tuyến và các điểm nghiên cứu trên thực địa. Mỗi một điểm tiến hành đo đếm các chỉ tiêu, thu mẫu, mô tả, đánh giá cấu trúc và đánh giá tính đa dạng của các kiểu thảm thực vật. Các bước nghiên cứu thảm thực vật cụ thể tiến hành theo Nguyễn Nghĩa Thìn ( 1997) [41].

- Bước 1: Dựa trên cơ sở bản đồ thảm thực vật sơ thảo, đã xác định tuyến và nghiên cứu, sử dụng GPS để xác định các điểm cụ thể trên thực địa đại diện cho toàn bộ khu vực nghiên cứu. - Bước 2: Quan trắc, đo đếm, mô tả và thu thập mẫu vật. - Bước 3: Xử lý tư liệu sau thực địa trong phòng thí nghiệm: xác định tên cây, tính toán các chỉ số và sau đó mô tả ô tiêu chuẩn. Bước 4: Trên cở sở phân loại của Thái Văn Trừng (1978) xây dựng hệ thống phân loại các kiểu thảm ở khu vực nghiên cứu.

Nghiên cứu thực địa Các tuyến nghiên cứu: + Tuyến I: Tiểu khu 98 (xã Hiề n Chung) – Đỉnh Pù Hu (xã Trung Thành). Đô ̣ dài tuyế n: 7000 m LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 Kiể u thảm thường bắ t gă ̣p: Trảng cỏ, cây bụi, rừng phục hồi sau nương rẫy, rừng thường xanh trên núi đá xen lẫn núi đất. + Tuyế n II: Tiểu khu 98 (xã Hiền Chung) - Đỉnh Pù Hu Nọi (xã Phú Sơn ). Độ dài tuyến: 4500 m Kiể u rừng thường gă ̣p: Trảng cơ, cây bụi, rừng phục hồi sau khai thác chọn, rừng thường xanh trên núi đá xen lẫn núi đấ t.

+ Tuyến III: Tiểu khu 51 ( Phú Sơn) – Tiểu khu 43 ( Trung Thành) Chiề u dài tuyế n: 6000 m Kiể u rừng thường gă ̣p: Rừng nứa, rừng luồng, trảng cây bụi, rừng phục hồi sau nương rẫy, rừng hỗn giao gỗ - tre nứa. - Điều tra theo tuyến: Trên các tuyến tiến hành quan sát phát hiện, xác định loài, phát hiện các quần xã, ưu hợp, phức hợp, kiểu rừng. - Cách lập OTC: Trên mỗi tuyến điều tra lập 3 OTC điển hình. Chúng tôi chọn và lập OTC đại diện nhất, đặc trưng nhất về ngoại mạo với diện tích 1000m2 (40m x 25m).

Sử dụng dây nilon có màu để định vị chu vi ô. Đánh dấu các điểm trên dây, ứng với 10m một dấu. Ô được căng thành 4 ô nhỏ liên tiếp (kích thước đồng đều 10x 25m). - Thông tin thu thập trong OTC: Vị trí ô (xác định bằng GPS), địa hình, địa mạo, hướng phơi, trạng thái thảm thực vật, độ che phủ (ước lượng) và tất cả các cây cao, thực vật ngoại tầng, dạng sống.

trong giới hạn dây nilon. Trên mỗi OTC lập 5 ô dạng bản, diện tích mỗi ô dạng bản là 25m2 (5m x 5m) để điều tra cây tái sinh và cây bụi thảm tươi. Xử lý trong phòng thí nghiệm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 Xác định tên khoa học, tính toán các thông số trong OTC và xác định các quần xã ưu thế (đó là nhóm loài đạt trên 50% độ quan trọng và số lượng loài dưới 10 cá thể). Phương pháp nghiên cứu hệ thực vật 2.