Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu đa dạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã hương sơn huyện mỹ đức hà nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu đa dạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã hương sơn huyện mỹ đức hà nội, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Mạnh Thế
• Người hướng dẫn: Gs. Mai Đình Yên
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Khu Hệ Động Vật Có Xương Sống Trên Cạn Tại Xã Hương Sơn, Huyện Mỹ Đức, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN
• 1.1.1. Khái niệm đa dạng sinh học
• 1.1.2. Khu hệ động vật
• 1.1.3. Động vật hoang dã quý hiếm
• 1.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.1.1. Vị trí địa lý
• 1.2.1.2. Đặc điểm cấu trúc địa chất và đá mẹ
• 1.2.1.3. Đặc điểm địa hình, địa mạo
• 1.2.1.4. Đặc điểm khí hậu
• 1.2.1.5. Đặc điểm thủy văn
• 1.2.1.6. Đặc điểm thổ nhưỡng
• 1.2.1.7. Hệ thực vật
• 1.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.3. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU KHU HỆ ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG TRÊN CẠN TẠI XÃ HƯƠNG SƠN, HUYỆN MỸ ĐỨC, HÀ NỘI
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.4.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 1.4.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.3.1. Phương pháp khảo sát thực địa
• 1.4.3.2. Phương pháp phòng thí nghiệm
• 1.4.3.3. Phương pháp kế thừa
• 1.4.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 1.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.5.1. ĐA DẠNG SINH HỌC KHU HỆ ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG TRÊN CẠN TẠI XÃ HƯƠNG SƠN, HUYỆN MỸ ĐỨC, HÀ NỘI
• 1.5.1.1. Đa dạng sinh học lưỡng cư, bò sát
• 1.5.1.2. Đa dạng sinh học chim
• 1.5.1.3. Đa dạng sinh học thú
• 1.5.2. THỐNG KÊ CÁC LOÀI ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG TRÊN CẠN QUÝ HIẾM CÓ GIÁ TRỊ BẢO TỒN NGUỒN GEN
• 1.5.3. PHÂN TÍCH GIÁ TRỊ VÀ HIỆN TRẠNG KHU HỆ ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG TRÊN CẠN TẠI XÃ HƯƠNG SƠN
• 1.5.3.1. Giá trị khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn
• 1.5.3.2. Hiện trạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn
• 1.5.4. PHÂN TÍCH NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA CON NGƯỜI ĐẾN ĐA DẠNG KHU HỆ ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG TRÊN CẠN TẠI XÃ HƯƠNG SƠN VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN
• 1.5.4.1. Những tác động tiêu cực của con người đến đa dạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn
• 1.5.4.2. Một số biện pháp bảo tồn đa dạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại Hương Sơn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng động vật có xương sống tại Hương Sơn

Nghiên cứu đa dạng động vật có xương sống tại xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, là một phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái. Địa điểm này không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm. Việc nghiên cứu này nhằm mục đích xác định thành phần loài, đánh giá hiện trạng và đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Khái niệm đa dạng sinh học và động vật có xương sống

Đa dạng sinh học là sự phong phú của các loài động vật, thực vật và vi sinh vật trong một hệ sinh thái. Động vật có xương sống bao gồm các nhóm như lưỡng cư, bò sát, chim và thú. Việc hiểu rõ về đa dạng sinh học giúp xác định giá trị của các loài động vật trong tự nhiên và tầm quan trọng của chúng đối với hệ sinh thái.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu động vật có xương sống

Nghiên cứu động vật có xương sống không chỉ giúp bảo tồn các loài quý hiếm mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc quản lý và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Đặc biệt, việc bảo tồn động vật có xương sống có thể góp phần duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống.

II. Những thách thức trong bảo tồn động vật có xương sống tại Hương Sơn

Mặc dù Hương Sơn có nhiều tiềm năng về đa dạng sinh học, nhưng khu vực này cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn động vật có xương sống. Các yếu tố như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài động vật.

2.1. Tác động của con người đến đa dạng sinh học

Hoạt động của con người như khai thác rừng, xây dựng cơ sở hạ tầng và du lịch không bền vững đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường sống của động vật có xương sống. Những tác động này không chỉ làm giảm số lượng loài mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến động vật

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện khí hậu và môi trường sống, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của động vật có xương sống. Nhiều loài có thể bị đe dọa tuyệt chủng nếu không có các biện pháp bảo tồn kịp thời.

III. Phương pháp nghiên cứu động vật có xương sống tại Hương Sơn

Để thực hiện nghiên cứu đa dạng động vật có xương sống tại Hương Sơn, các phương pháp khảo sát thực địa và phân tích số liệu đã được áp dụng. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về thành phần loài và hiện trạng của khu hệ động vật.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa là phương pháp chính để thu thập dữ liệu về động vật có xương sống. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành quan sát, ghi chép và thu thập mẫu vật tại các khu vực khác nhau trong xã Hương Sơn.

3.2. Phương pháp phân tích số liệu

Sau khi thu thập dữ liệu, các phương pháp phân tích thống kê được sử dụng để đánh giá sự đa dạng và hiện trạng của động vật có xương sống. Điều này giúp xác định các loài quý hiếm và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu đa dạng động vật có xương sống tại Hương Sơn

Kết quả nghiên cứu cho thấy Hương Sơn có sự đa dạng phong phú về động vật có xương sống, bao gồm nhiều loài lưỡng cư, bò sát, chim và thú. Một số loài được xác định là quý hiếm và cần được bảo tồn.

4.1. Đa dạng loài động vật có xương sống

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài động vật có xương sống, trong đó có nhiều loài quý hiếm như rắn hổ mang, chim phướn và các loài thú đặc hữu. Sự đa dạng này cho thấy Hương Sơn là một khu vực có giá trị sinh học cao.

4.2. Giá trị bảo tồn động vật có xương sống

Việc bảo tồn động vật có xương sống không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển du lịch sinh thái và bảo vệ môi trường. Các biện pháp bảo tồn cần được triển khai để đảm bảo sự tồn tại của các loài động vật quý hiếm.

V. Đề xuất biện pháp bảo tồn động vật có xương sống tại Hương Sơn

Để bảo tồn động vật có xương sống tại Hương Sơn, cần có các biện pháp cụ thể nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực từ con người và bảo vệ môi trường sống của chúng. Các biện pháp này bao gồm tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên và nâng cao nhận thức cộng đồng.

5.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ môi trường

Cần có các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả, bao gồm việc bảo vệ các khu vực sinh sống của động vật có xương sống. Việc này sẽ giúp duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ các loài quý hiếm.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Giáo dục và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học và bảo tồn động vật có xương sống là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của thiên nhiên và trách nhiệm bảo vệ môi trường.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho động vật có xương sống tại Hương Sơn

Nghiên cứu đa dạng động vật có xương sống tại Hương Sơn đã chỉ ra rằng khu vực này có tiềm năng lớn về đa dạng sinh học. Tuy nhiên, để bảo tồn và phát triển bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng.

6.1. Tầm quan trọng của bảo tồn động vật có xương sống

Bảo tồn động vật có xương sống không chỉ giúp duy trì sự cân bằng sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương thông qua du lịch sinh thái. Việc này cần được chú trọng trong các chính sách phát triển bền vững.

6.2. Triển vọng tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Nghiên cứu và bảo tồn động vật có xương sống tại Hương Sơn cần được tiếp tục và mở rộng. Các nghiên cứu sâu hơn sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực xã Hương Sơn thuộc huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội sở hữu tổng diện tích đất tự nhiên là 4.282,73 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm khoảng 40% và diện tích sông suối, đầm lầy chiếm gần 30%. Đây là một vùng sinh thái núi đá vôi ngập nước karst nhiệt đới đặc thù, tiếp giáp giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ và chuỗi cao nguyên Tây Bắc. Tuy nhiên, áp lực khổng lồ từ hoạt động trảy hội tâm linh với hơn 1,2 triệu lượt du khách mỗi mùa lễ hội cùng các hoạt động chuyển đổi mục đích sử dụng đất đang tạo ra những xung đột gay gắt đối với môi trường sống của các loài động vật hoang dã.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu hụt các dữ liệu thực địa cập nhật và có hệ thống về cấu trúc quần xã động vật nhằm phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn vùng đệm và vùng lõi rừng đặc dụng. Đề tài hướng đến 4 mục tiêu cụ thể: lập danh lục phân loại các loài động vật có xương sống trên cạn gồm 4 lớp (Lưỡng cư, Bò sát, Chim, Thú); thống kê và đánh giá hiện trạng các loài nguy cấp, quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen; phân tích toàn diện giá trị và hiện trạng đa dạng sinh học gắn với các kiểu sinh cảnh; làm rõ tác động tiêu cực từ hoạt động nhân sinh để đề xuất giải pháp bảo vệ hệ sinh thái.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên toàn bộ địa bàn tự nhiên xã Hương Sơn trong khung thời gian từ tháng 8 năm 2010 đến tháng 12 năm 2011. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu sinh thái chuẩn hóa cho Ban Quản lý rừng đặc dụng Hương Sơn (thành lập từ năm 1993), hỗ trợ địa phương hoàn thiện chiến lược bảo tồn hơn 1.700 ha diện tích rừng tự nhiên gắn với phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng toàn diện khung lý thuyết đa dạng sinh học theo chuẩn mực của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) và Công ước Đa dạng sinh học năm 1992. Khung lý thuyết này tiếp cận sinh thái học theo 3 cấp độ cấu trúc: đa dạng loài (Species diversity - sự phong phú và phân bố của các taxon), đa dạng di truyền (Genetic diversity - sự biến dị nguồn gen trong và giữa các quần thể) và đa dạng hệ sinh thái (Ecosystem diversity - tập hợp các kiểu sinh cảnh và mối tương tác sinh học).

Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết Địa động vật học (Zoogeography) và thuyết Khu phân bố (Khu phân bố di lưu - Relic area) để luận giải sự tồn tại của các taxon cổ xưa trên các khối núi đá vôi cô lập. Bốn khái niệm chuyên ngành cốt lõi được định nghĩa và vận dụng xuyên suốt gồm:

• Khu hệ động vật (Fauna): Toàn bộ các loài bản địa và nhập nội cùng cư trú trong một không gian địa lý xác định.
• Khu phân bố (Distribution area): Phạm vi không gian sinh cảnh mà cá thể của một taxon chiếm cứ để sinh sống và phát triển.
• Sinh cảnh sống (Habitat): Tổ hợp các điều kiện lý hóa và sinh học đáp ứng chu trình sống của từng quần thể.
• Động vật hoang dã quý hiếm: Các loài có giá trị khoa học, sinh thái và kinh tế cao, có phạm vi phân bố hẹp hoặc đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng theo tiêu chuẩn Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục Đỏ IUCN năm 2009 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tổng hợp từ kết quả khảo sát thực địa sơ cấp qua 3 đợt nghiên cứu: Đợt 1 (10/12 đến 21/12/2010), Đợt 2 (15/03 đến 27/03/2011 - giai đoạn cao điểm mùa lễ hội) và Đợt 3 (12/06 đến 19/06/2011 - giai đoạn sau lễ hội), kết hợp kế thừa có chọn lọc các báo cáo khoa học giai đoạn 1991–2010.

Cỡ mẫu và hệ thống quan trắc thực địa được thiết lập thông qua phương pháp điều tra theo tuyến với 3 tuyến khảo sát chính và 5 tuyến phụ trải rộng trên 8 kiểu hệ sinh thái đặc trưng:

• Tuyến 1: Khu vực Suối Yến – Bến Thiên Trù tỏa đi 5 hướng phụ gồm Thung Khoai, Động Đại Binh, Thung Ao, Động Hương Tích và Thung Cây Hồng.
• Tuyến 2: Tuyến Bến Yến Vỹ đi Đền Trình và Đền Thanh Sơn.
• Tuyến 3: Tuyến Bến Phú Yên dọc Suối Tuyết Sơn lên Chùa Bảo Đài và Động Ngọc Long.

Phương pháp thu mẫu và bẫy bắt được thực hiện nhân đạo: dùng bẫy lồng kích thước 20x10x10 cm để bắt thú nhỏ gặm nhấm (đặt liên tục 4–5 ngày/tuyến); sử dụng lưới mờ bắt dơi kích thước từ 3x3 m đến 12x3 m giăng tại cửa hang trong 2 khung giờ kiếm ăn (17h30–23h00 và 4h00–5h00); dùng lưới mờ mistnet kích thước 3x12 m (mắt lưới 1,5x1,5 cm) để thu mẫu chim nhỏ; dùng vợt và bắt tay đối với bò sát và lưỡng cư. Tất cả các cá thể sau khi định loại hình thái đều được thả về môi trường tự nhiên.

Đề tài cũng tiến hành phỏng vấn sâu hơn 30 đối tượng am hiểu địa bàn gồm thợ săn, người đi rừng, kiểm lâm và sư trụ trì. Việc lựa chọn phương pháp phân loại hình thái so sánh theo các khóa định loại chuẩn quốc tế và trong nước giúp đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất trong việc định danh taxon và xử lý thống kê.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã ghi nhận cấu trúc khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn với sự đa dạng vượt trội ở 4 lớp phân loại:

Lớp Lưỡng cư (Amphibia) có 29 loài thuộc 6 họ của 1 bộ không đuôi (Anura), chiếm 16,9% tổng số loài, 60% tổng số họ và 33,3% tổng số bộ lưỡng cư trên toàn quốc (so với 172 loài cả nước). Họ Ếch nhái (Ranidae) phong phú nhất với 13 loài (chiếm 44,83%), tiếp đến là Họ Nhái bầu (Microhylidae) với 6 loài (chiếm 20,69%) và Họ Ếch cây (Rhacophoridae) với 5 loài (chiếm 17,24%). Về sinh cảnh, đất nông nghiệp là nơi cư trú của 27 loài (chiếm 93,1%), đất ngập nước có 18 loài (chiếm 62,06%), khu dân cư có 14 loài (chiếm 44,8%) và trảng cây bụi có 5 loài (chiếm 17,2%).

Lớp Bò sát (Reptilia) thống kê được 54 loài thuộc 14 họ của 2 bộ (Bộ Có vảy Squamata và Bộ Rùa Testudinata), chiếm 11,04% số loài, 60,87% số họ và 66,67% số bộ bò sát toàn quốc (so với 489 loài cả nước). Họ Rắn nước (Colubridae) chiếm ưu thế áp đảo với 21 loài (38,89%), Họ Tắc kè (Gekkonidae) và Họ Rắn hổ (Elapidae) mỗi họ có 5 loài (9,26%). Sinh cảnh trảng cây bụi, tre nứa tập trung nhiều nhất với 46 loài (85,2%), rừng núi đá vôi có 45 loài (83,3%), đất nông nghiệp có 32 loài (59,3%), đất ngập nước có 8 loài (14,8%) và khu dân cư có 6 loài (11,1%).

Lớp Chim (Aves) ghi nhận 158 loài thuộc 45 họ của 16 bộ, trong đó các họ như Khướu (Timaliidae), Chào mào (Pycnonotidae) và Đớp ruồi (Muscicapidae) có tỷ lệ bắt gặp cao nhất.

Về giá trị bảo tồn nguồn gen, đề tài phát hiện nhiều loài quý hiếm đang bị đe dọa nghiêm trọng có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP như Rắn hổ chúa (CR, Nhóm IB), Gà lôi trắng (Nhóm IB), Trăn đất (CR, Nhóm IIB), Kỳ đà hoa (EN, Nhóm IIB), Rắn hổ mang (EN, Nhóm IIB), Rùa núi vàng (EN, Nhóm IIB) và Ba ba gai (VU, Nhóm IIB).

Thảo luận kết quả

Tính đa dạng cao của khu hệ động vật có xương sống tại Hương Sơn bắt nguồn từ điều kiện địa chất karst lâu đời với hệ thống hang động ngầm chằng chịt, vi khí hậu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và thảm thực vật phân tầng phức tạp. Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận, mức độ đa dạng thành phần loài tại Hương Sơn cao hơn rõ rệt so với vùng hồ Quan Sơn thuộc huyện Mỹ Đức (chỉ có 16 loài lưỡng cư, 26 loài bò sát, 64 loài chim), nhưng thấp hơn Vườn quốc gia Xuân Sơn do diện tích rừng đặc dụng Hương Sơn nhỏ hơn và chịu sự phân mảnh mạnh bởi địa bàn dân cư.

Toàn bộ dữ liệu thành phần loài, tương quan taxon và mức độ phong phú đã được hệ thống hóa trực quan thông qua 16 bảng danh mục đối sánh và sơ đồ cấu trúc sinh cảnh. Các bảng số liệu phân tích rõ tỷ lệ % số loài của từng họ so với khu hệ toàn quốc, giúp người đọc dễ dàng nhận diện nhóm sinh vật chiếm ưu thế sinh thái.

Tuy nhiên, số lượng cá thể của các loài thú lớn và động vật quý hiếm đã sụt giảm nghiêm trọng so với các khảo sát năm 1991 và 2003. Nguyên nhân chủ yếu là do hoạt động khai thác quá mức, tình trạng săn bắt phục vụ nhu cầu kinh doanh thịt thú rừng trong mùa lễ hội, tiếng ồn từ hoạt động giao thông đường thủy và ô nhiễm rác thải dọc Suối Yến.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi và phát triển bền vững khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại khu di tích thắng cảnh Hương Sơn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, tăng cường thực thi pháp luật và kiểm soát buôn bán động vật hoang dã. Chi cục Kiểm lâm Hà Nội phối hợp với Ban Quản lý rừng đặc dụng Hương Sơn và Công an huyện Mỹ Đức thành lập 4 chốt kiểm tra liên ngành cơ động. Mục tiêu xử lý triệt để 100% các điểm kinh doanh thịt thú rừng và tiêu bản thú nhồi bông trái phép tại các khu vực chùa Thiên Trù, động Hương Tích và bến đò Yến Vỹ trong khung thời gian 12 tháng.

Thứ hai, phục hồi sinh cảnh sống và hành lang đa dạng sinh học. Ủy ban nhân dân xã Hương Sơn cùng Ban Quản lý Rừng đặc dụng tiến hành khoanh nuôi, trồng bổ sung 200 ha các loài cây bản địa như rau sắng, sấu, lát xoan và mơ Hương Tích trong giai đoạn 2012–2015. Biện pháp này giúp khôi phục thảm thực vật 4 tầng, tạo chuỗi thức ăn tự nhiên và hành lang di chuyển an toàn cho các loài chim, thú nhỏ và bò sát trên các dãy núi đá vôi.

Thứ ba, kiểm soát ô nhiễm môi trường và quản lý tiếng ồn trong mùa lễ hội. Ban Tổ chức Lễ hội Chùa Hương triển khai lắp đặt hệ thống 50 thùng rác chuyên dụng ven bờ và vận hành 3 thuyền thu gom rác tự động trên Suối Yến và Suối Tuyết Sơn. Mục tiêu giảm thiểu 80% rác thải nhựa trôi nổi và hạn chế tiếng ồn cơ học của các phương tiện thuyền máy trong suốt 3 tháng lễ hội đầu năm.

Thứ tư, nâng cao nhận thức cộng đồng và chuyển đổi mô hình kinh tế sinh thái. Phòng Kinh tế huyện Mỹ Đức và chính quyền địa phương tổ chức tối thiểu 10 khóa đào tạo/năm về bảo vệ nguồn gen động vật cho hơn 4.500 hộ gia đình. Đồng thời, chuyển đổi 400 ha đất trũng cấy lúa kém hiệu quả sang mô hình nông nghiệp sinh thái đa canh kết hợp cung cấp dịch vụ du lịch trải nghiệm có trách nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cán bộ quản lý khu bảo tồn, kiểm lâm và cơ quan quản lý môi trường: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng về 29 loài lưỡng cư, 54 loài bò sát và 158 loài chim, giúp các nhà quản lý xây dựng kế hoạch tuần tra, phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt và lập phương án cứu hộ động vật hoang dã vùng karst.
2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Sinh học, Sinh thái học: Luận văn cung cấp quy trình khảo sát thực địa chuẩn mực, các khóa định loại chuyên sâu và nguồn số liệu đối chiếu tin cậy về biến động khu hệ động vật có xương sống trên núi đá vôi qua các thời kỳ.
3. Chuyên gia quy hoạch đô thị, du lịch và tài nguyên môi trường: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về việc cân bằng giữa bảo tồn cảnh quan di tích lịch sử tâm linh và giảm thiểu xung đột sinh thái trong quy hoạch tổng thể không gian du lịch bền vững.
4. Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và quỹ bảo tồn thiên nhiên: Là căn cứ khoa học xác đáng để xây dựng các đề xuất dự án tài trợ nhằm bảo tồn các loài nguy cấp như Rắn hổ chúa, Gà lôi trắng, Rùa núi vàng tại khu vực Bắc Bộ.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại Hương Sơn mang những đặc trưng sinh thái nổi bật nào?
Khu hệ động vật tại đây mang đặc trưng rõ nét của sinh thái núi đá vôi karst nhiệt đới với sự ưu thế của các loài thích nghi môi trường hang động, vách đá và vùng đất ngập nước. Cấu trúc quần xã thể hiện tính đa dạng cao về họ với 6 họ lưỡng cư và 14 họ bò sát, tạo nên sự phong phú về ổ sinh thái thích nghi.

Tại sao phần lớn các loài lưỡng cư tại Hương Sơn lại phân bố tập trung ở sinh cảnh đất nông nghiệp?
Khảo sát ghi nhận 27 trên tổng số 29 loài lưỡng cư (chiếm 93,1%) xuất hiện tại các thung lũng đất nông nghiệp. Nguyên nhân là các thung lũng này được bao bọc bởi núi đá vôi, giữ độ ẩm cao quanh năm, có hệ thống kênh mương tưới tiêu và nguồn thức ăn côn trùng dồi dào, tạo môi trường thuận lợi cho chu kỳ sinh sản và kiếm ăn.

Những loài động vật nào tại khu vực Hương Sơn hiện có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất?
Các loài đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao nhất gồm Rắn hổ chúa (xếp bậc CR theo Sách Đỏ, thuộc Nhóm IB Nghị định 32), Gà lôi trắng (Nhóm IB), Trăn đất (CR), Rùa núi vàng (EN, Nhóm IIB) và Ba ba gai (VU, Nhóm IIB). Đây là những loài có kích thước cơ thể lớn, giá trị thương mại cao và quần thể tự nhiên đang bị suy giảm nghiêm trọng.

Hoạt động du lịch lễ hội Chùa Hương tác động tiêu cực đến khu hệ động vật như thế nào?
Áp lực từ hơn 1,2 triệu du khách tập trung trong 3 tháng đầu năm tạo ra lượng rác thải lớn gây ô nhiễm thủy vực Suối Yến, tiếng ồn từ thuyền máy và dòng người làm xáo trộn tập tính sinh hoạt của các loài chim và dơi. Nghiêm trọng hơn, nhu cầu tiêu thụ đặc sản làm gia tăng các hành vi săn bắt, buôn bán động vật rừng trái phép.

Phương pháp bẫy bắt và điều tra trong nghiên cứu có gây tổn hại đến quần thể động vật tự nhiên không?
Nghiên cứu áp dụng triệt để phương pháp tiếp cận sinh thái học bảo tồn không xâm lấn. Toàn bộ bẫy lồng và lưới mờ đều được giám sát chặt chẽ theo khung giờ cố định; các mẫu vật sau khi đo đạc chỉ số sinh học và chụp ảnh định dạng đều được thả trở lại đúng sinh cảnh thu thập, đảm bảo không làm suy giảm số lượng cá thể trong tự nhiên.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập danh lục khoa học toàn diện về khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn với 29 loài lưỡng cư, 54 loài bò sát và 158 loài chim.
• Khẳng định giá trị đa dạng sinh học vượt trội của vùng karst Hương Sơn khi chiếm 60% số họ lưỡng cư và 60,87% số họ bò sát so với cấu trúc phân loại toàn quốc.
• Xác định hiện trạng phân bố và mức độ đe dọa của nhiều loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN cần được ưu tiên bảo tồn nguồn gen cấp bách.
• Đánh giá toàn diện nguyên nhân sụt giảm quần thể động vật do tác động tổng hợp từ hoạt động lễ hội du lịch tâm linh và khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể gắn kết chặt chẽ giữa thực thi pháp luật, phục hồi sinh cảnh tự nhiên và chuyển đổi sinh kế cộng đồng bền vững.

Đóng góp chính của công trình là cung cấp nguồn cứ liệu thực địa chuẩn xác, lấp đầy khoảng trống dữ liệu về động vật có xương sống vùng núi đá vôi phía Tây Nam Hà Nội. Để duy trì và phát huy các giá trị này, các cơ quan quản lý cần tiến hành chương trình giám sát sinh thái định kỳ 3 năm/lần trong giai đoạn tiếp theo. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan hoạch định chính sách hãy tham khảo và ứng dụng ngay các khuyến nghị từ luận văn vào thực tiễn quản lý quy hoạch rừng đặc dụng Hương Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sự sống trên trái đất phụ thuộc vào tính đa dạng sinh học để duy trì những chức năng sinh thái, điều hoà nguồn nước, chế độ khí hậu, sự màu mỡ của đất đai và những nguồn tài nguyên có thể phục vụ sản xuất, phục vụ đời sống của con người. Chúng ta phụ thuộc vào các loài thực vật, động vật trong tự nhiên để tìm ra những hợp chất hoá học mới có thể dùng làm thuốc chữa bệnh, kiểm soát sâu bọ, cải thiện được mùa màng và chăm sóc vật nuôi,. Ở nhiều khu vực trên trái đất, người dân hầu như hoàn toàn phụ thuộc vào đa dạng sinh học. Vì vậy, đa dạng sinh học là tài sản cho hiện tại và tương lai của loài người cần phải được bảo vệ, quan tâm hơn bao giờ hết [10].

Từ lâu, Chính phủ Việt Nam đã rất quan tâm đến vấn đề bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, do vậy Việt Nam đã ký nhiều công ước quốc tế về vấn đề này. Đặc biệt, Bộ Chính trị đã ra chỉ thị 36-CT/TW ngày 25/8/1998 về tăng cường công tác bảo vệ tài nguyên môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, Luật bảo vệ môi trường được Quốc hội thông qua ngày 25/11/2005, Luật đa dạng sinh học được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 13/11/2008 và có hiệu lực chính thức từ ngày 01/07/2009,…. Hương Sơn là một xã nằm ở phía Nam huyện Mỹ Đức - Hà Nội. Xã cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 62 km về phía Tây Nam với tổng diện tích đất tự nhiên là 4.282,73 ha, trong đó khoảng 40% là đất lâm nghiệp, 30% là sông suối, còn lại là đất nông nghiệp và dân cư.

Tại đây, có nhiều dãy núi đá vôi kề bên những dòng suối uốn lượn quanh co. Trên núi và trong các hang động, người ta đã cho xây dựng nhiều đền chùa, trung tâm là chùa Hương trong động Hương Tích. Hệ thống chùa, đền thờ và hang động nằm trong khu vực này dựa theo những ngọn núi đá vôi và rừng nhiệt đới với tất cả diện tích khoảng 6 km² [20], [21]. Với diện tích rừng chiếm tỷ lệ lớn (40%) và tính đa dạng sinh học cao.

Năm 1993, ban quản lý rừng đặc dụng Hương Sơn được thành lập nhằm quản lý, bảo vệ, giữ gìn, phát triển bền vững hệ sinh thái rừng, danh lam thắng cảnh ở Hương Sơn. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Để đánh giá đúng giá trị của quần thể di tích Hương Sơn, ngoài giá trị về tôn giáo và danh lam thắng cảnh đã được nhiều người biết đến, việc nghiên cứu đánh giá khu hệ động vật ở khu vực này là rất cần thiết, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học, du lịch sinh thái của hệ sinh thái vùng núi Hương Sơn. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn và triển khai đề tài “Nghiên cứu đa dạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội” với mục tiêu: - Xây dựng danh lục thành phần các loài động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn (Lưỡng cư, Bò sát, Chim, Thú). - Thống kê các loài động vật có xương sống trên cạn quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen.

- Phân tích giá trị và hiện trạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn. - Phân tích những yếu tố tác động tiêu cực của con người đến đa dạng khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại xã Hương Sơn và đề xuất các biện pháp bảo tồn. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN 1. Khái niệm đa dạng sinh học Theo định nghĩa của Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã (WWF) thì “Đa dạng sinh học (ĐDSH) là sự phồn thịnh của cuộc sống trên trái đất, là hàng triệu loài động vật, thực vật và vi sinh vật, là những nguồn gen của chúng và là các hệ sinh thái phức tạp cùng tồn tại trong môi trường sống” [10]. Theo công ước Đa dạng sinh học năm 1992 thì “Đa dạng sinh học là sự phong phú của mọi cơ thể sống có từ tất cả các nguồn trong các hệ sinh thái trên cạn, dưới nước, ở biển và mọi tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên. Đa dạng sinh học bao gồm sự đa dạng trong loài (đa dạng di truyền hay còn gọi là đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái)” [17].

Như thế, ĐDSH cần phải được xem xét ở ba mức độ. ĐDSH ở mức độ loài bao gồm tất cả sinh vật trên trái đất từ các vi sinh vật đến các loài động vật, thực vật và nấm. Ở mức nhỏ hơn, ĐDSH bao gồm sự khác biệt về gen giữa các loài, khác biệt về gen giữa các quần thể cách ly nhau về địa lý cũng như khác biệt giữa các cá thể cùng chung sống trong một quần thể. ĐDSH cũng bao gồm sự khác biệt trong các quần xã sinh học nơi các loài đang sinh sống, các hệ sinh thái trong đó các quần xã tồn tại và cả sự khác biệt của các mối tương tác giữa chúng với nhau [10], [17].

Xét cụ thể thì ĐDSH gồm: - Đa dạng Di truyền: là sự phong phú những biến dị trong cấu trúc di truyền của các cá thể bên trong loài hoặc giữa các loài, những biến dị di truyền bên trong hoặc giữa các quần thể [10], [17]. - Đa dạng loài: là sự phong phú về các loài được tìm thấy trong các hệ sinh thái tại một vùng lãnh thổ xác định thông qua việc điều tra, kiểm kê [10], [17]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học - Đa dạng hệ sinh thái: là sự phong phú về các kiểu hệ sinh thái khác nhau ở cạn cũng như ở nước tại một vùng nào đó có [10], [17]. Các mức độ của đa dạng sinh học [10], [17].

Đa dạng về loài Đa dạng về di truyền Đa dạng về hệ sinh thái Giới (Kingdoms) Quần thể (Populations) Khu sinh học (Biomes) Ngành (Phyla) Cá thể (Individuals) Vùng sinh học(Bioregions) Lớp (Class) Nhiễm sắc thể Cảnh quan (Landscapes) (Chromosomes) Bộ (Order) Gene Hệ sinh thái (Ecosystems) Họ (Families) Nucleotide Nơi ở (Habitats) Giống (Genera) Ổ sinh thái (Niches) Loài (Species) 1. Khu hệ động vật Khu hệ động vật là tất cả các loài động vật sống trong một vùng, một khu vực nào đó bao gồm loài bản địa và loài ngoại nhập. Khu phân bố của loài là đối tượng cơ bản của việc nghiên cứu khu hệ động vật [9]. Khu phân bố là diện tích hay là vùng sống của loài [9].

Định nghĩa này mới chỉ đề cập tới khu phân bố của taxon bậc loài, chưa đề cập tới taxon bậc cao hơn hay thấp hơn loài. Bogorat đã bổ sung và đưa ra định nghĩa tương đối rõ nét hơn: Khu phân bố là vùng sống của loài, chi hay của các đơn vị phân loại khác của động vật và thực vật [9]. Mỗi một loài động vật hay thực vật thường có một số lượng cá thể nhiều hay ít và chiếm cứ lấy một diện tích nhất định. Trong khu phân bố các cá thể của loài có thể 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học tìm được điều kiện sống thuận lợi nhất cho chúng.

Khu phân bố của loài là lãnh thổ có các cá thể của loài đó chiếm cứ. Diện tích đó được gọi là khu phân bố của loài. Khu phân bố của giống (chi) là lãnh thổ các cá thể của các giống (chi) đó chiếm cứ, sinh sống. Cũng giải thích như thế đối với những thang bậc taxon cao hơn: họ, bộ, lớp….

Như vậy, khi nâng thang bậc phân loại lên càng cao thì lãnh thổ khu phân bố của thang bậc phân loại đó càng được mở rộng ra so với khu phân bố của loài hay của thang bậc taxon thấp hơn [9]. Từ đó ta có thể định nghĩa khu phân bố như sau: Khu phân bố (area) là một vùng lãnh thổ, không gian hay vực nước của vỏ Quả đất trong đó loài hoặc nhóm loài nào đó sinh sống [9]. Tuy nhiên, có trường hợp nâng bậc phân loại lên nhưng vùng phân bố của taxon bậc cao không được mở rộng ra so với khu phân bố của taxon bậc thấp của loài [9]. Ví dụ : Trường hợp của loài thằn lằn đầu mỏ.

Bộ Rhynchocephalia có 3 họ trong đó chỉ còn 1 họ tồn tại đến ngày nay là họ Sphenodontidae. Họ này có nhiều giống nhưng chỉ còn 1 giống tồn tại đến nay là giống Sphenodon. Trong giống này có 3 loài nhưng chỉ còn 2 loài còn tồn tại là Sphenodon guntheri Buller, 1877 và Sphenodon punctatus (Gray, 1842) có số lượng rất ít, phân bố ở New Zealand. Vì vậy, khi nâng thang bậc phân loại của nhóm thằn lằn này từ loài lên giống, lên họ, lên bộ….

thì khu phân bố của các taxon bậc cao hơn loài cũng không thay đổi, nghĩa là không được mở rộng ra. Khu phân bố động vật không đổi khi nâng bậc phân loại được gọi là khu phân bố di lưu (relic area). Khu phân bố di lưu thường có diện tích nhỏ và là khu phân bố của những loài cổ xưa còn lưu lại đến ngày nay [9]. Khu phân bố của loài bao gồm các địa điểm cụ thể mà các cá thể của loài đó chiếm cứ sinh sống, là khái niệm cơ bản của khu hệ động vật.

Vì vậy, nghiên cứu khu hệ động vật cần phải có những hiểu biết về khu phân bố của các loài động vật. Có 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sĩ khoa học hiểu biết về khu phân bố thì mới có thể có những nhận xét, kết luận về phân bố địa lý của loài hoặc của đơn vị phân loại nào đó [9]. Động vật hoang dã quý hiếm Là các loài động vật có giá trị kinh tế về nhiều mặt và giá trị về mặt khoa học cao, các loài đặc hữu, có vùng phân bố hẹp/hạn chế, các loài đang bị đe dọa tuyệt chủng ở mức độ quốc gia, khu vực và thế giới [40]. Mức độ đe dọa của các loài động vật được phân chia như sau:  Danh lục đỏ thế giới IUCN, 2009 [40]: - Nguy cấp (Endangered - EN): Một loài hoặc nòi bị coi là nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng ngoài thiên nhiên rất cao trong một tương lai rất gần nhưng kém hơn mức rất nguy cấp.