Luận án tiến sĩ hus nghiên cứu xác lập cơ sở địa lý phục vụ phát triển kinh tế và sử dụng hợp lý tài nguyên huyện quảng ninh tỉnh quảng bình

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu hus nghiên cứu xác lập cơ sở địa lý phục vụ phát triển kinh tế và sử dụng hợp lý tài nguyên huyện, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Trần Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Cao Huần
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Địa Lý
• Đề tài: Nghiên cứu xác lập cơ sở địa lý phục vụ phát triển kinh tế và sử dụng hợp lý tài nguyên huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.3.1. Phạm vi không gian
• 1.3.2. Phạm vi khoa học
• 1.4. Những điểm mới của đề tài
• 1.5. Luận điểm bảo vệ
• 1.5.1. Luận điểm 1
• 1.5.2. Luận điểm 2
• 1.6. Cơ sở tài liệu thực hiện đề tài
• 1.7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.8. Cấu trúc của luận án
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 2.2. Các công trình nghiên cứu về cảnh quan
• 2.3. Các công trình nghiên cứu về tổ chức không gian phát triển kinh tế, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường
• 2.4. Các công trình nghiên cứu về liên kết vùng và quản trị vùng
• 2.5. Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 2.6. Các công trình nghiên cứu về tỉnh Quảng Bình và huyện Quảng Ninh
• 2.7. Những vấn đề lý luận
• 2.8. Một số khái niệm cơ bản
• 2.8.1. Cảnh quan - đối tượng của các hoạt động phát triển kinh tế, sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường
• 2.8.2. Liên kết vùng/ tiểu vùng đối với lãnh thổ cấp huyện
• 2.8.3. Quản trị vùng
• 2.9. Quan điểm, quy trình và phương pháp nghiên cứu
• 2.9.1. Quan điểm nghiên cứu
• 2.9.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.9.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN - CƠ SỞ ĐỊA LÝ TỔNG HỢP CHO TỔ CHỨC KHÔNG GIAN SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG HUYỆN QUẢNG NINH
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Khái quát chung
• 3.3. Huyện Quảng Ninh trong lưu vực sông Nhật Lệ
• 3.4. Ý nghĩa của vị trí địa lý đối với sự phân hóa tự nhiên và phát triển kinh tế
• 3.5. Đặc điểm và vai trò của các yếu tố thành tạo cảnh quan
• 3.5.1. Đặc điểm địa chất - địa mạo
• 3.5.2. Đặc điểm khí hậu, thủy hải văn
• 3.5.3. Đặc điểm thổ nhưỡng và thực vật
• 3.6. Dân cư và các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên huyện Quảng Ninh
• 3.7. Tai biến thiên nhiên
• 3.8. Vai trò của các hợp phần tự nhiên và nhân sinh đối với sự thành tạo cảnh quan huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
• 3.9. Đặc điểm cảnh quan huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
• 3.9.1. Hệ thống phân loại cảnh quan huyện Quảng Ninh
• 3.9.2. Đặc điểm cảnh quan huyện Quảng Ninh
• 3.9.3. Động lực và chức năng cảnh quan huyện Quảng Ninh
• 3.9.4. Tính trội trong phân hóa cảnh quan huyện Quảng Ninh và ý nghĩa đối với sử dụng hợp lý tài nguyên
• 3.9.5. Các tiểu vùng cảnh quan
• 4. PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 4.1. Cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá
• 4.2. Cơ sở khoa học của việc đánh giá
• 4.3. Quy trình và phương pháp đánh giá thích nghi sinh thái
• 4.4. Xác định chức năng kinh tế - xã hội của các tiểu vùng cảnh quan
• 4.5. Đánh giá cảnh quan
• 4.5.1. Đánh giá mức độ thuận lợi của cảnh quan đối với phát triển nông, lâm nghiệp
• 4.5.2. Đánh giá mức độ xói mòn tiềm năng và thực tế của các cảnh quan
• 4.5.3. Phân tích cảnh quan cho phát triển du lịch huyện Quảng Ninh
• 5. NGHIÊN CỨU ĐỊNH HƯỚNG TỔ CHỨC KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP - DU LỊCH VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN HUYỆN QUẢNG NINH
• 5.1. Cơ sở định hướng tổ chức không gian phát triển kinh tế xã hội gắn với bảo vệ môi trường huyện Quảng Ninh
• 5.2. Quan điểm định hướng khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường
• 5.3. Các yêu cầu và nguyên tắc
• 5.4. Phân tích thực trạng phát triển các ngành kinh tế và tổ chức không gian phát triển kinh tế, sử dụng tài nguyên huyện Quảng Ninh
• 5.4.1. Thực trạng phát triển các ngành kinh tế
• 5.4.2. Phân tích hiện trạng tổ chức không gian phát triển kinh tế, sử dụng tài nguyên
• 5.5. Mô hình liên kết và quản trị vùng
• 5.5.1. Phân tích thực trạng liên kết và quản trị vùng
• 5.5.2. Đề xuất mô hình liên kết và quản trị vùng huyện Quảng Ninh
• 5.6. Định hướng tổ chức không gian phát triển nông, lâm nghiệp và du lịch theo hướng bền vững huyện Quảng Ninh
• 5.7. Các mô hình kinh tế sinh thái
• 5.7.1. Đặc điểm chung của các mô hình kinh tế sinh thái huyện Quảng Ninh
• 5.7.2. Hiện trạng và hiệu quả mô hình kinh tế sinh thái trên một số tiểu vùng cảnh quan huyện Quảng Ninh
• 5.7.3. Nghiên cứu mô hình hệ kinh tế nông hộ bền vững trên cảnh quan cát ven biển huyện Quảng Ninh
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu cơ sở địa lý huyện Quảng Ninh Quảng Bình

Nghiên cứu cơ sở địa lý cho phát triển kinh tế và tài nguyên huyện Quảng Ninh, Quảng Bình là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Huyện Quảng Ninh có vị trí địa lý đặc biệt, nằm trong lưới sông Nhật Lệ, với nhiều tiềm năng phát triển kinh tế. Việc xác lập cơ sở địa lý không chỉ giúp hiểu rõ hơn về điều kiện tự nhiên mà còn tạo nền tảng cho việc phát triển bền vững các ngành kinh tế như nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch.

1.1. Đặc điểm địa lý huyện Quảng Ninh và tiềm năng phát triển

Huyện Quảng Ninh có địa hình đa dạng với núi, đồi và đồng bằng, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Đặc biệt, vị trí gần biển giúp huyện có lợi thế trong phát triển du lịch và khai thác tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Vai trò của tài nguyên thiên nhiên trong phát triển kinh tế

Tài nguyên thiên nhiên huyện Quảng Ninh rất phong phú, bao gồm đất đai, nước và khoáng sản. Việc khai thác và sử dụng hợp lý các tài nguyên này là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của huyện.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển kinh tế huyện Quảng Ninh

Mặc dù huyện Quảng Ninh có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn gặp phải nhiều thách thức trong phát triển kinh tế. Việc khai thác tài nguyên chưa hiệu quả, dẫn đến ô nhiễm môi trường và suy thoái tài nguyên. Các vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Khó khăn trong quản lý tài nguyên thiên nhiên

Quản lý tài nguyên thiên nhiên tại huyện Quảng Ninh còn nhiều bất cập. Việc khai thác tài nguyên không bền vững đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm và suy thoái môi trường.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến phát triển kinh tế

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế khác tại huyện Quảng Ninh. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để giảm thiểu tác động này.

III. Phương pháp nghiên cứu cơ sở địa lý huyện Quảng Ninh

Để xác lập cơ sở địa lý phục vụ phát triển kinh tế, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc phân tích, đánh giá cảnh quan và tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết.

3.1. Phương pháp phân tích cảnh quan

Phân tích cảnh quan giúp xác định các yếu tố tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến phát triển kinh tế. Các yếu tố này bao gồm địa hình, khí hậu, và hệ sinh thái.

3.2. Đánh giá tài nguyên thiên nhiên

Đánh giá tài nguyên thiên nhiên là bước quan trọng để xác định tiềm năng phát triển. Cần có các chỉ tiêu cụ thể để đo lường mức độ khai thác và sử dụng tài nguyên.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu cơ sở địa lý huyện Quảng Ninh

Kết quả nghiên cứu cơ sở địa lý có thể được áp dụng vào thực tiễn để phát triển kinh tế huyện Quảng Ninh. Việc xây dựng các mô hình phát triển bền vững là cần thiết.

4.1. Mô hình phát triển nông nghiệp bền vững

Mô hình phát triển nông nghiệp bền vững giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường. Cần có các chính sách hỗ trợ cho nông dân trong việc áp dụng mô hình này.

4.2. Phát triển du lịch sinh thái tại huyện Quảng Ninh

Du lịch sinh thái là một trong những hướng đi tiềm năng cho huyện Quảng Ninh. Cần phát triển các sản phẩm du lịch gắn liền với bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho huyện Quảng Ninh

Nghiên cứu cơ sở địa lý cho phát triển kinh tế huyện Quảng Ninh là rất cần thiết. Cần có các giải pháp đồng bộ để khai thác hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường. Hướng đi tương lai cần tập trung vào phát triển bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu.

5.1. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững

Cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững, bao gồm việc quản lý tài nguyên hiệu quả và bảo vệ môi trường. Các giải pháp này sẽ giúp huyện Quảng Ninh phát triển kinh tế một cách bền vững.

5.2. Tương lai của phát triển kinh tế huyện Quảng Ninh

Tương lai của huyện Quảng Ninh phụ thuộc vào khả năng khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu địa lý ứng dụng đóng vai trò là nền tảng khoa học cốt lõi trong việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên nhằm phục vụ hoạch định không gian phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường. Luận án tiến sĩ địa lý của tác giả Trần Anh Tuấn (2013) với tiêu đề "Nghiên cứu xác lập cơ sở địa lý phục vụ phát triển kinh tế và sử dụng hợp lý tài nguyên huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình" (Chuyên ngành Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường, Mã số: 62 85 15 01, dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Cao Huần và PGS. Trần Anh Tuấn) là công trình tiên phong tiếp cận đa ngành, tích hợp khoa học cảnh quan với lý thuyết liên kết và quản trị vùng ở quy mô cấp huyện.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được xác định xuất phát từ thực tế các quy hoạch lãnh thổ truyền thống thường mang tính đơn ngành (như quy hoạch sử dụng đất thuần túy theo FAO, quy hoạch nông nghiệp hay lâm nghiệp riêng rẽ), thiếu sự kết nối tổng hợp giữa cấu trúc cảnh quan tự nhiên với các dòng vật chất - năng lượng của lưu vực sông. Đồng thời, việc quản lý tài nguyên cấp huyện trước đây thường bị giới hạn bởi ranh giới hành chính cứng nhắc, chưa tính đến tính liên kết sinh thái thượng lưu - hạ lưu và cơ chế tương tác đa chiều giữa các bên liên quan trong quản trị tài nguyên.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 2 luận điểm bảo vệ cốt lõi (Hypotheses - H):

• RQ1: Quy luật phân hóa cảnh quan và cấu trúc chức năng sinh thái - nhân sinh của lãnh thổ huyện Quảng Ninh được tổ chức như thế nào theo lát cắt từ tây sang đông (từ miền núi Trường Sơn xuống biển)?
• RQ2: Mức độ thích nghi sinh thái của các đơn vị cảnh quan đối với nông - lâm nghiệp, tiềm năng xói mòn đất và tài nguyên du lịch được lượng hóa ra sao thông qua hệ thống chỉ tiêu địa lý tổng hợp?
• RQ3: Khung mô hình liên kết và quản trị vùng nào là tối ưu để điều phối mâu thuẫn sử dụng tài nguyên giữa các tiểu vùng và thiết lập các mô hình kinh tế sinh thái nông hộ bền vững?
• Luận điểm 1 (H1): "Sự phân hoá điều kiện tự nhiên từ biển phía đông lên miền núi phía tây và lãnh thổ nằm trong lưu vực của các sông Nhật Lệ kết hợp tác động của con người đã hình thành nên một hệ thống các đơn vị cảnh quan đất liền và biển đảo đặc thù và đa dạng của lãnh thổ huyện Quảng Ninh, gồm: 1 hệ/ 1 phụ hệ - 2 kiểu - 3 lớp/ 9 phụ lớp - 20 hạng và 37 loại cảnh quan".
• Luận điểm 2 (H2): "Kết quả phân tích chức năng, đánh giá cảnh quan và hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội là căn cứ khoa học tin cậy để nghiên cứu áp dụng lý luận về liên kết và quản trị vùng trong quản lý và tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên huyện Quảng Ninh đối với phát triển nông - lâm kết hợp và du lịch theo hướng bền vững".

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ huyện Quảng Ninh từ tọa độ 17°14’ đến 17°26’ vĩ độ Bắc và từ 106°17’ đến 106°48’ kinh độ Đông, mở rộng ra đới biển ven bờ đến đường đẳng sâu -6m, gắn trọn vẹn với lưu vực sông Nhật Lệ (hệ thống sông Long Đại và sông Kiến Giang). Dữ liệu nghiên cứu được thu thập và chuẩn hóa trong giai đoạn 1995–2011 kết hợp khảo sát thực địa, đo đạc vi địa hình dọc 2 tuyến lát cắt cảnh quan và phỏng vấn cấu trúc nông hộ với cỡ mẫu $n = 300$ phiếu tại các xã đại diện (Trường Xuân, Vạn Ninh, Võ Ninh).

Literature Review và Positioning

Lý luận địa lý cảnh quan hiện đại bắt nguồn từ học thuyết địa tổng thể tự nhiên (Geosystem Theory) của trường phái Xô Viết với các đại diện tiêu biểu như A.G. Isachenko (1961, 1991), V.B. Sochava (1978), L. Berg, D.L. Armand và P.G. Shishenko (1983, 1988). Theo A.G. Isachenko, "Cảnh quan là một phần riêng biệt về mặt phát sinh của một hợp phần cảnh quan, một cảnh quan hay nói chung là một đơn vị phân vùng lớn bất kỳ, đặc trưng bằng sự thống nhất cả tương quan địa đới lẫn phi địa đới, có một cấu trúc riêng và một cấu tạo hình thái riêng". Tại Việt Nam, hướng tiếp cận này được phát triển mạnh mẽ qua các công trình kinh điển của Vũ Tự Lập (1976, 1982), Phạm Hoàng Hải (1997), Nguyễn Cao Huần (1992, 2002, 2005) và Đặng Văn Bào (2012).

Trong lĩnh vực quy hoạch tổ chức lãnh thổ và môi trường, các nghiên cứu quốc tế của Carl Sauer (1923), Anne R. Beer (1990) về quy hoạch môi trường cho phát triển vùng, và Andrew Blowers (1993) về quy hoạch môi trường bền vững đã đặt nền móng cho việc tích hợp các giới hạn sinh thái vào không gian kinh tế. Tại Việt Nam, các công trình của Lê Bá Thảo (1994, 1998), Lê Thông (2001) và Nguyễn Viết Thịnh (2006) đã phân tích sâu sắc cấu trúc không gian kinh tế vĩ mô nhưng thường dừng lại ở quy mô vùng lớn hoặc liên tỉnh.

Về lý thuyết liên kết vùng và quản trị vùng, Theodore Hershberg định nghĩa liên kết vùng là "tổng hòa những mối liên kết ở các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường và tài nguyên trong phạm vi một vùng hoặc nhóm vùng". Tiếp cận quản trị lãnh thổ (Territorial Governance) của Bagnasco và Le Galès (2000) khẳng định: "Quản trị lãnh thổ là quá trình quản lý lãnh thổ với sự tham gia của nhiều đối tượng và được điều hành bởi các thể chế, chính sách. Sự hoạt động khai thác lãnh thổ được quyết định bởi mối quan hệ tương hỗ giữa các bên tham gia trong một vùng". Khái niệm này kết hợp chặt chẽ với lý thuyết nguồn vốn lãnh thổ (Territorial Capital) của OECD (2001) và Zonneveld & Waterhout (2005).

Các cuộc tranh luận học thuật lớn tồn tại giữa hai quan điểm đối nghịch:

1. Quan điểm địa phương hóa hành chính khép kín (Administrative Compartmentalization) xem xét tài nguyên trong ranh giới quản lý cấp huyện độc lập, đối lập với Quan điểm địa hệ thống lưu vực mở (Open Basin-Geosystem Approach) xem lưu vực sông là một thực thể vận chuyển vật chất liên tục từ thượng nguồn về hạ lưu.
2. Quan điểm đánh giá tài nguyên đơn ngành thuần túy (Sectoral Resource Evaluation) tập trung tối đa hóa năng suất sinh khối tức thời, đối lập với Quan điểm sinh thái cảnh quan nhân văn (Human-dominated Landscape Ecology) tích hợp chức năng kinh tế - sinh thái và phòng ngừa tai biến dài hạn.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu quản trị lưu vực sông Volta tại Tây Phi của Gao và Margolies (2009) chỉ ra sự cần thiết của cơ chế phối hợp liên vùng xuyên biên giới để điều tiết tài nguyên nước.
• Công trình quản lý tài nguyên nước liên vùng tại Nam Phi của Schultz và cộng sự (2000) nhấn mạnh sự bất cập giữa địa giới hành chính và ranh giới tự nhiên của lưu vực.
• Mô hình quản lý rừng xuyên quốc gia và hợp tác bảo tồn đa dạng sinh học của ITTO giữa Thái Lan, Lào và Campuchia (Hirsch, 1995).
• Các mô hình kinh tế sinh thái nông lâm kết hợp tại Đông Nam Á như mô hình vườn nhà Pekarangan của Indonesia và hệ thống canh tác dốc SALT (Sloping Agricultural Land Technology) của Philippines.

Luận án định vị sự đóng góp mới bằng cách thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết cảnh quan học kinh điển với công cụ thực thi chính sách ở quy mô vi mô/meso (cấp huyện), thiết lập khung quản trị liên kết 4 tiểu vùng sinh thái đặc thù dọc lưu vực sông Nhật Lệ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng 3 dòng lý thuyết địa lý - sinh thái:

1. Mở rộng Lý thuyết Địa hệ thống (Geosystem Theory) của Sochava và Isachenko trong điều kiện nhiệt đới gió mùa ẩm biến tính sâu sắc bởi địa hình dải hẹp miền Trung Việt Nam. Công trình chứng minh rằng các đơn vị cảnh quan cấp thấp (hạng, loại) không chỉ là sự phản ánh thụ động của nền địa chất - địa mạo mà là một hệ thống chức năng thích ứng linh hoạt trước áp lực nhân sinh.
2. Bổ sung cơ sở lý luận cho Lý thuyết Quản trị Lãnh thổ (Territorial Governance): Cụ thể hóa khái niệm quản trị vùng của Bagnasco & Le Galès (2000) và nguồn vốn lãnh thổ (OECD, 2001) vào cấp huyện. Khẳng định tài nguyên không chỉ được quản lý theo quyền tài phán hành chính đơn lẻ mà phải dựa trên cấu trúc các tiểu vùng cảnh quan tự nhiên có sự liên kết chặt chẽ về dòng năng lượng và vật chất.
3. Phát triển Lý thuyết Kinh tế Sinh thái (Ecological Economics): Xác lập mối quan hệ định lượng giữa vốn tự nhiên (Natural Capital) trong từng cảnh quan với hiệu quả kinh tế nông hộ, chứng minh quy luật chuyển hóa cân bằng giữa bảo tồn lớp phủ thực vật thượng nguồn với việc ổn định kinh tế nông nghiệp vùng đồng bằng tích tụ và cồn cát ven biển.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa 4 cấu phần:

• Cấu trúc cảnh quan tự nhiên: Phân cấp hệ thống phân vị cảnh quan đa cấp từ Hệ $\rightarrow$ Phụ hệ $\rightarrow$ Kiểu $\rightarrow$ Lớp $\rightarrow$ Phụ lớp $\rightarrow$ Hạng $\rightarrow$ Loại cảnh quan.
• Dòng vận chuyển lưu vực: Liên kết không gian thượng nguồn - trung lưu - hạ lưu lưu vực sông Nhật Lệ thông qua các chỉ số dòng chảy mùa lũ, cường độ xói mòn đất sườn dốc và lắng đọng bồi tích.
• Ma trận thích nghi sinh thái đa mục tiêu: Sử dụng phương pháp ma trận tam giác (Pairwise Comparison Matrix) để xác định trọng số cho các chỉ tiêu thổ nhưỡng, địa mạo, khí hậu đối với từng loại hình cây trồng (lúa nước, cây cạn, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) và du lịch.
• Mô hình thể chế quản trị liên tiểu vùng: Khung liên kết 3 trụ cột (Quản trị tài nguyên - Quản trị môi trường - Quản trị nguồn vốn lãnh thổ) với sự tham gia của 4 nhóm tác nhân: Chính quyền địa phương, Doanh nghiệp khai thác, Nhà khoa học và Nông hộ.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong phạm vi chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh khô và mùa hè chịu ảnh hưởng gay gắt của gió tây nam khô nóng (hiệu ứng Foehn), trên nền địa hình phân hóa mạnh mẽ từ sườn đông Trường Sơn ra Biển Đông với lưu vực kín của sông Nhật Lệ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thực chứng luận (Positivism) trong phân tích không gian. Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp (Mixed-methods research design) kết hợp chặt chẽ giữa định lượng không gian bản đồ số, đo đạc thực nghiệm ngoài thực địa với điều tra định tính xã hội học sinh thái. Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) bao gồm: cấp vĩ mô (toàn bộ huyện Quảng Ninh trong mối liên hệ với tỉnh Quảng Bình và lưu vực sông Nhật Lệ), cấp trung gian (4 tiểu vùng cảnh quan), và cấp vi mô (từng loại cảnh quan và mô hình nông hộ kinh tế sinh thái).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thực hiện qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu không gian: Số hóa và chuẩn hóa hệ tọa độ các bản đồ địa hình tỷ lệ 1:25.000, bản đồ địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng, hiện trạng rừng và sử dụng đất huyện Quảng Ninh.
2. Khảo sát thực địa và lát cắt cảnh quan: Thiết lập 2 tuyến lát cắt cảnh quan đại diện chạy dọc từ biên giới phía Tây sang Biển Đông; khảo sát hàng chục điểm đo đạc thực địa về độ dốc, chiều dài sườn, trắc diện phẫu diện đất, thảm thực vật và các hiện tượng tai biến địa mạo (xói mòn rãnh, trượt lở, cát bay, cát trôi).
3. Điều tra nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA/RRA): Thực hiện điều tra xã hội học với bảng hỏi cấu trúc trên cỡ mẫu $n = 300$ hộ dân phân bố đều tại 3 xã đại diện cho 3 lát cắt sinh thái: xã Trường Xuân (vùng gò đồi, núi thấp), xã Vạn Ninh (vùng đồng bằng phù sa), và xã Võ Ninh (vùng cồn cát ven biển). Kết hợp phỏng vấn sâu các chuyên gia và nông dân giàu kinh nghiệm.
4. Triangulation (Tam giác đạc khoa học): Đối chiếu chéo giữa dữ liệu viễn thám/GIS, số liệu thống kê kinh tế - xã hội niên giám 1995–2010, kết quả thực địa và tri thức bản địa của người dân để kiểm định độ tin cậy của các ranh giới cảnh quan và các đánh giá thích nghi.

Data và phân tích

• Công cụ và phần mềm: Sử dụng phần mềm ArcGIS 9.0 để xây dựng mô hình số độ cao (Digital Elevation Model - DEM), phân tích độ dốc, phân chia lưu vực nhánh và chồng xếp lớp bản đồ; MapInfo 10.0 phục vụ biên tập bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000; tích hợp phương pháp đánh giá đất đai tự động (Automated Land Evaluation System - ALES) và kỹ thuật phân tích ma trận tương quan tam giác.
• Phương pháp tính toán kinh tế: Ứng dụng chỉ số Thương số định vị (Location Quotient - LQ) để đánh giá lợi thế so sánh của các ngành nông - lâm - thủy sản, công nghiệp - xây dựng và dịch vụ của huyện Quảng Ninh so với toàn tỉnh Quảng Bình giai đoạn 1995–2010.
• Đánh giá xói mòn đất: Sử dụng phương trình mất đất phổ quát hiệu chỉnh phù hợp với điều kiện nhiệt đới dốc để thành lập Bản đồ nguy cơ xói mòn đất tiềm năng và Bản đồ xói mòn đất thực tế tỷ lệ 1:50.000.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập hệ thống phân loại cảnh quan đa cấp toàn diện: Luận án đã phân chia lãnh thổ huyện Quảng Ninh thành 1 hệ (Hệ cảnh quan nhiệt đới gió mùa), 1 phụ hệ (Phụ hệ nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh), 2 kiểu (Kiểu cảnh quan vùng núi đồi và Kiểu cảnh quan đồng bằng duyên hải), 3 lớp (Lớp cảnh quan núi, Lớp cảnh quan đồi, Lớp cảnh quan đồng bằng ven biển và bãi triều), 9 phụ lớp, 20 hạng và 37 loại cảnh quan chi tiết ở tỷ lệ 1:50.000, mở rộng ra đới biển nông đến -6m nước.
2. Quy luật phân hóa chức năng của 4 tiểu vùng cảnh quan:
   • Tiểu vùng núi Trường Sơn phía Tây: Chiếm diện tích lớn nhất, đóng vai trò sinh thái đầu nguồn tối quan trọng trong việc giữ nước, điều hòa khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học. Nguy cơ xói mòn tiềm năng tại đây rất cao (nhiều sườn dốc $>25^\circ$ có nguy cơ mất đất $>50\text{ tấn/ha/năm}$ nếu mất lớp phủ thực vật).
   • Tiểu vùng gò đồi chuyển tiếp: Thích nghi cao cho phát triển lâm nghiệp (rừng sản xuất keo, cao su) và cây công nghiệp, cây ăn quả, song là nơi chịu tác động mạnh của xói mòn thực tế do canh tác nương rẫy không hợp lý.
   • Tiểu vùng đồng bằng tích tụ sông - biển: Phân bố dọc sông Long Đại và sông Kiến Giang, là vùng trọng điểm lúa nước và nuôi trồng thủy sản nước ngọt/lợ, nhưng thường xuyên chịu tai biến ngập lụt nghiêm trọng trong mùa mưa bão.
   • Tiểu vùng cồn cát ven biển và biển nông: Địa bàn diễn ra hiện tượng cát bay, cát chảy xâm lấn đồng ruộng và làng mạc với diện tích hàng chục hecta mỗi năm, đồng thời chịu áp lực ô nhiễm môi trường nước ngầm do phong trào nuôi tôm trên cát tự phát.
3. Lượng hóa mức độ thích nghi sinh thái và cảnh quan du lịch: Luận án đã đánh giá định lượng mức độ thích nghi của 37 loại cảnh quan cho 4 loại hình sử dụng đất chính (lúa nước/cây ngắn ngày cần tưới, cây trồng cạn không tưới, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) và xác định bãi tắm Hải Ninh đạt điểm số cao về tài nguyên du lịch biển kết hợp du lịch sinh thái - mạo hiểm vùng hang động núi đá vôi phía Tây.
4. Phát hiện nghịch lý trong mô hình kinh tế nông hộ truyền thống và giải pháp đột phá: Kết quả khảo sát 300 hộ dân cho thấy các hộ độc canh trên dải cát ven biển có mức thu nhập bấp bênh và rủi ro sinh thái cực cao. Mô hình thử nghiệm nông trại sinh thái bền vững (như mô hình trang trại Cát Ngọc tại xã Võ Ninh/Hải Ninh) kết hợp cơ cấu "Rừng phòng hộ chắn cát phi lao $\rightarrow$ Cây ăn quả/cây họ đậu chịu hạn $\rightarrow$ Chăn nuôi gia súc nhỏ $\rightarrow$ Nuôi thủy sản sinh thái kết hợp hồ điều hòa" đã giúp tăng thu nhập bình quân của nông hộ lên 35–45%, đồng thời chặn đứng hoàn toàn hiện tượng cát bay cát chảy lấn ruộng.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh tính tất yếu của việc tích hợp lý thuyết lưu vực địa hệ thống vào cảnh quan học ứng dụng và quy hoạch nguồn vốn lãnh thổ.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn hóa tích hợp GIS, mô hình số độ cao DEM và ma trận đánh giá thích nghi sinh thái đa tiêu chí có thể chuyển giao áp dụng cho các huyện duyên hải miền Trung có địa hình tương đồng.
• Về thực tiễn và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND huyện Quảng Ninh và Sở Tài nguyên & Môi trường tỉnh Quảng Bình trong việc điều chỉnh Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020; đề xuất lộ trình chuyển đổi từ quản lý hành chính đơn lẻ sang cơ chế quản trị phối hợp liên xã trong kiểm soát tài nguyên nước lưu vực sông Nhật Lệ.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế nhất định:

• Giới hạn chuỗi dữ liệu vi khí hậu và thủy văn: Mạng lưới trạm quan trắc khí tượng - thủy văn trên địa bàn huyện Quảng Ninh còn thưa, số liệu dòng chảy bùn cát và mực nước ngầm tầng nông trên cồn cát ven biển chủ yếu dựa vào tính toán suy diễn mô hình và số liệu quan trắc gián đoạn.
• Giới hạn không gian đới biển: Nghiên cứu mới mở rộng đến đường đẳng sâu -6m (vùng bãi triều và biển ven bờ), chưa bao quát toàn diện đới biển ngoài khơi trong mối tương tác động lực học trầm tích biển sâu.
• Rào cản thể chế quản trị: Mô hình quản trị vùng đề xuất mang tính đột phá lý thuyết nhưng đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ về phân cấp quản lý nhà nước vốn còn bị ràng buộc bởi Luật Đất đai và cơ chế quản lý hành chính hiện hành.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp nối:

1. Ứng dụng mô hình hóa thủy văn - sinh thái độ phân giải cao (như SWAT, InVEST) để lượng hóa giá trị dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Valuation) của cảnh quan rừng đầu nguồn huyện Quảng Ninh dưới các kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng.
2. Nghiên cứu động lực học xói lở - bồi tụ dải bờ biển và dịch chuyển cồn cát bằng ảnh vệ tinh đa thời gian Sentinel/Landsat kết hợp thiết bị bay không người lái (UAV).
3. Đánh giá chuỗi giá trị và tối ưu hóa thị trường carbon (hấp thụ carbon của rừng phòng hộ và rừng tự nhiên Trường Sơn) trong cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES).
4. Mở rộng khung quản trị liên kết lưu vực sang quy mô liên huyện (Đồng Hới - Quảng Ninh - Lệ Thủy) trong toàn bộ lưu vực sông Nhật Lệ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy và nghiên cứu sau đại học chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Quản lý tài nguyên và Môi trường tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQGHN, Viện Địa lý (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam). Dự kiến tạo ra hàng chục trích dẫn khoa học trong các công trình nghiên cứu về sinh thái cảnh quan và quy hoạch không gian đới bờ miền Trung.
• Chuyển đổi kinh tế ngành: Định hướng tái cấu trúc ngành nông nghiệp huyện Quảng Ninh từ độc canh lúa năng suất thấp sang kinh tế sinh thái đa tầng; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lâm nghiệp từ khai thác gỗ tự nhiên sang bảo vệ rừng đầu nguồn kết hợp trồng rừng gỗ lớn FSC và phát triển du lịch sinh thái bãi biển Hải Ninh.
• Tác động chính sách: Cung cấp khung cơ sở dữ liệu địa lý dạng số (GIS Database) chuẩn xác cho các nhà hoạch định chính sách cấp huyện và tỉnh Quảng Bình trong việc xây dựng kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu và quy hoạch sử dụng đất bền vững.
• Lợi ích xã hội: Góp phần ổn định sinh kế cho hơn 90.000 người dân huyện Quảng Ninh, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai (lũ lụt, cát bay lấp ruộng, sạt lở đất) và cải thiện chất lượng nguồn nước sinh hoạt cho cộng đồng dân cư hạ lưu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận phân loại, đánh giá thích nghi cảnh quan kết hợp GIS và khung lý thuyết quản trị vùng hoàn chỉnh để áp dụng cho các đề tài nghiên cứu liên quan.
• Các nhà khoa học địa lý và sinh thái: Thừa hưởng bộ dữ liệu phân vùng cảnh quan chi tiết và phương pháp tiếp cận dòng vật chất lưu vực sông tích hợp đới bờ biển.
• Doanh nghiệp nông - lâm - thủy sản và du lịch: Xác định chính xác các tọa độ không gian tối ưu để đầu tư các dự án trang trại nông nghiệp công nghệ cao trên cát, các khu nghỉ dưỡng sinh thái ven biển hoặc mô hình kinh tế rừng bền vững.
• Nhà quản lý và hoạch định chính sách cấp địa phương: Có được bộ công cụ ra quyết định (Decision Support Framework) dựa trên chứng cứ khoa học để phân bổ ngân sách, phê duyệt dự án đầu tư và thực thi các biện pháp bảo vệ môi trường liên xã.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Địa hệ thống (Geosystem Theory) của trường phái Xô Viết với Lý thuyết Quản trị Lãnh thổ (Territorial Governance) và Nguồn vốn lãnh thổ (Territorial Capital) ở cấp độ tiểu vùng/huyện. Luận án đã mở rộng khái niệm cảnh quan tự nhiên thuần túy thành không gian quản trị tài nguyên tích hợp, nơi các mối liên kết sinh thái (dòng chảy vật chất từ thượng nguồn Trường Sơn) quyết định trực tiếp cấu trúc kinh tế - xã hội và cơ chế phân bổ quyền lợi ở hạ lưu.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây?

So với phương pháp đánh giá đất đai truyền thống của FAO (chỉ tập trung vào độ phì và thổ nhưỡng nông nghiệp) hoặc các công trình phân vùng địa lý kinh tế của Lê Bá Thảo (thiếu bản đồ hóa số lượng ở tỷ lệ lớn), luận án đã kết hợp đột phá giữa Mô hình số độ cao DEM (ArcGIS 9.0), Phương pháp phân loại cảnh quan đa cấp thành lập bản đồ 1:50.000 mở rộng ra đới biển -6m, và Ma trận tam giác xác định trọng số thích nghi sinh thái đa mục tiêu.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ tổn thương sinh thái và thiệt hại kinh tế tại dải cát ven biển (Hải Ninh, Võ Ninh) không bắt nguồn từ nội tại vùng cát mà chịu sự chi phối mang tính hệ thống từ tình trạng suy thoái thảm thực vật ở các cảnh quan gò đồi và núi cao thượng nguồn sông Long Đại, kết hợp với việc bùng phát các hồ nuôi tôm trên cát thiếu quy hoạch làm tụt giảm nghiêm trọng mực nước ngầm ngọt cục bộ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Quy trình 4 bước được chuẩn hóa chi tiết: từ hệ thống chỉ tiêu phân loại cảnh quan 7 cấp phân vị, thuật toán nội suy DEM, cấu trúc ma trận tam giác tính trọng số thích nghi sinh thái, mẫu phiếu điều tra nông hộ chuẩn ($n=300$) đến quy trình chồng xếp bản đồ chuyên đề trên phần mềm ArcGIS và MapInfo, cho phép tái lập hoàn toàn trên bất kỳ địa bàn cấp huyện nào có cấu trúc địa hình tương tự.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án đã định hình lộ trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Mô hình hóa động lực cảnh quan dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu; (2) Cơ chế thanh toán dịch vụ môi trường rừng (PES) và cân bằng carbon lưu vực sông; (3) Hoàn thiện thể chế quản trị lưu vực sông Nhật Lệ đa cấp độ kết nối không gian đô thị Đồng Hới với vành đai sinh thái Quảng Ninh - Lệ Thủy.

Kết luận

1. Xác lập thành công cơ sở khoa học địa lý ứng dụng vững chắc cho huyện Quảng Ninh thông qua việc thành lập hệ thống bản đồ chuyên đề, bản đồ cảnh quan và bản đồ phân vùng cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 bao gồm cả phần đất liền và đới biển ven bờ đến độ sâu -6m.
2. Phân loại và mô tả chi tiết hệ thống cảnh quan đa dạng gồm 1 hệ, 1 phụ hệ, 2 kiểu, 3 lớp, 9 phụ lớp, 20 hạng và 37 loại cảnh quan, làm sáng tỏ quy luật phân hóa lãnh thổ tự nhiên từ tây sang đông theo lát cắt địa hình núi Trường Sơn $\rightarrow$ gò đồi chuyển tiếp $\rightarrow$ đồng bằng tích tụ sông - biển $\rightarrow$ cồn cát ven biển và biển nông.
3. Lượng hóa chính xác mức độ thích nghi sinh thái của các loại cảnh quan đối với sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, mức độ nguy cơ xói mòn đất và tiềm năng phát triển du lịch sinh thái.
4. Đề xuất mô hình liên kết và quản trị vùng cấp huyện đột phá, kết nối đồng bộ 3 trụ cột: Quản trị tài nguyên thiên nhiên, Quản trị môi trường và Quản trị nguồn vốn lãnh thổ nhằm hóa giải các xung đột lợi ích giữa thượng lưu và hạ lưu lưu vực sông Nhật Lệ.
5. Thiết lập và kiểm chứng thực nghiệm mô hình kinh tế sinh thái nông hộ bền vững trên dải cồn cát ven biển (mẫu nông trại sinh thái Cát Ngọc), chứng minh giải pháp kết hợp nông - lâm - thủy sản thích ứng có khả năng tăng thu nhập 35–45% và ngăn chặn triệt để tai biến cát bay, cát chảy.
6. Đặt nền tảng phương pháp luận chuẩn mực cho hướng nghiên cứu địa lý cảnh quan ứng dụng kết hợp quản trị lãnh thổ tại Việt Nam, mở ra hướng tiếp cận tích hợp lưu vực sông - đới bờ phục vụ phát triển bền vững nền kinh tế biển và dải duyên hải miền Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, cấu trúc luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luâ ̣n và phƣơng pháp nghiện cứu Chƣơng 2: Nghiên cƣ́u cảnh quan - cơ sở điạ lý tổ ng hơ ̣p cho tổ chƣ́c không gian sƣ̉ du ̣ng tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng huyê ̣n Quảng Ninh Chƣơng 3: Phân tích, đánh giá cảnh quan phục vụ định hƣớng sƣ̉ du ̣ng hơ ̣ p lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trƣờng Chƣơng 4: Đinh ̣ hƣớng tổ chƣ́c không gian phát triể n nông , lâm nghiệp, du lịch và sƣ̉ du ̣ng hợp lý tài nguyên thiên nhiên huyê ̣n Quảng Ninh. Các nội dung chính của các chƣơng đƣợc khái quát hoá trong bảng 1. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái quát nội dung nghiên cứu của các chƣơng STT Chƣơng Mục tiêu Nội dung nghiên Sản phẩm đạt đƣợc Phƣơng pháp cứu nghiên cứu 1 - Tìm hiểu về lí - Nghiên cứu lý - Xây dựng đƣợc cơ cở lý luận và luận nghiên cứu luận, đánh giá cảnh phƣơng pháp nghiên cứu của luận án cảnh quan, đánh quan, mô hình kinh Chƣơng giá cảnh quan, tế sinh thái và áp Phân tích và 1 mô hình hệ kinh dụng cho huyện tổng hợp tài tế sinh thái, liên Quảng Ninh liệu kết và quản trị - Cơ sở về liên kết vùng và quản trị vùng áp - Vận dụng vào dụng với Quảng nghiên cứu ở Ninh Quảng Ninh 2 Chƣơng - Xác định đƣợc - Đặc điểm và vai - Tác động tổng hợp các nhân tố (TN - Ứng dụng 2 đặc điểm và sự, trò của các nhân tố và hoạt động khai thác lãnh thổ của mô hình DEM phân hóa các thành tạo cảnh quan ngƣời dân) tạo nên sự phân hóa cảnh trong xây hợp phần và huyện Quảng Ninh quan.

dựng các bản cảnh quan huyện đồ hợp phần - Đặc điểm cảnh - Các bản đồ chuyên đề và bản đồ cảnh Quảng Ninh và bản đồ quan và các tiểu quan huyện Quảng Ninh (1/50 000) cảnh quan vùng cảnh quan - Hệ thống phân vị và sự phân hóa cảnh huyện Quảng Ninh - Hệ phƣơng quan theo đơn vị kiểu loại và tiểu vùng pháp nghiên - Chức năng tự nhiên và động lực các cứu cảnh quan tiểu vùng cảnh quan 3 Chƣơng Đánh giá cảnh - Xác định chức năng tự nhiên và kinh - Đánh giá 3 quan nhằm xác tế xã hội của các tiểu vùng cảnh quan, thích nghi - Đánh giá cảnh định mức độ các lớp, phụ lớp cảnh quan sinh thái các quan cho nông, lâm, thuận lợi của cảnh quan du lịch - Kết quả đánh giá cảnh quan cho: nông cảnh quan cho nghiệp, lâm nghiệp (phòng hộ và rừng phát triển nông, sản xuất), xói mòn, du lịch (bãi tắm và lâm nghiệp và du du lịch mạo hiểm) lịch - Các bản đồ đánh giá thích nghi 4 Chƣơng Hoạch định các - Cơ sở định hƣớng - Mô hình liên kết và quản trị vùng - Phân tích và 4 không gian phát tổ chức không gian trong sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi tổng hợp tài triển nông, lâm phát triển kinh tế xã trƣờng huyện Quảng Ninh liệu nghiệp, du lịch hội gắn với bảo vệ - Định hƣớng tổ chức không gian phát - Phƣơng pháp và sử dụng hợp môi trƣờng huyện triển kinh tế, sử dụng hợp lý nguồn tài điều tra nhanh lý tài nguyên Quảng Ninh nguyên và bảo vệ môi trƣờng Huyện nông thôn huyện Quảng - Định hƣớng tổ Quảng Ninh (theo các tiểu vùng) Ninh chức không gian - Đề xuất mô hình hệ kinh tế sinh thái phát triển nông, lâm bền vững trên đất cát ven biển huyện nghiệp, du lịch Quảng Ninh - Mô hình hệ kinh tế sinh thái nông hộ trên vùng cát ven biển 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CƢ́U 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu về cảnh quan Cảnh quan đƣợc nghiên cứu dƣới nhiều góc độ nhƣ kiến trúc, bảo tồn, du lịch và địa lý,.

Tuy nhiên, nghiên cứu cảnh quan phục vụ cho tổ chức lãnh thổ và sử dụng hợp lý tài nguyên, luận án đề cập chủ yếu tới các công trình nghiên cứu cảnh quan theo tiếp cận địa lý học. 1) Các công trình nghiên cứu về cảnh quan trên thế giới a) Nhận thức về cảnh quan và địa hệ thống * Cảnh quan đƣợc hiểu là phong cảnh Vào đầu thế kỷ XIX, tại hầu hết các nƣớc phƣơng Tây “cảnh quan” đƣợc sử dụng với nghĩa là “phong cảnh”. Quan niệm này hiện đang đƣợc sử dụng trong một số lĩnh vực nhƣ quy hoạch đô thị và du lịch. * Cảnh quan đƣợc hiểu nhƣ một địa hệ thống Vào thế kỷ XX, ở Nga, các nƣớc thuộc Liên Xô cũ và một số nƣớc khác nhƣ Ba Lan, Tiệp, Đức, cảnh quan đƣợc xem nhƣ các tổng thể địa lý (Địa hệ thống).

Cuối thế kỷ XX, cảnh quan học thực sự hình thành, phát triển tại hai nƣớc Nga, Đức và dần trở thành một ngành khoa học độc lập. Sau chiến tranh thế giới thứ II, ngành khoa học này trở nên khá phổ biến trên thế giới nhất là các nƣớc Tây Âu nhƣ: Tây Đức (cũ), Áo, Thụy Điển và một số nƣớc nói tiếng Anh nhƣ Mỹ, Anh, Úc, Canada, nhƣng chủ yếu mang tính ứng dụng. Học thuyết về cảnh quan là lý luận về tổng thể địa lý và các đới tự nhiên của Trái Đất. Năm 1889, khái niệm “cảnh quan” lần đầu tiên đƣợc định nghĩa một cách khoa học bởi Hulmbold [4].

Dƣới góc độ địa lý học của trƣờng phái Xô Viết (gồm các nhà địa lý Xô Viết), “cảnh quan” đƣợc hiểu theo 3 quan niệm khác nhau: - Quan niệm xem cảnh quan là khái niệm chung: Cảnh quan biểu thị tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên của một cấp bất kỳ. Minkov là ngƣời đề xuất quan điểm này và đã đƣợc D. Prokaev,… ủng hộ tích cực. Tổng hợp thể tự nhiên (hay địa tổng thể tự nhiên) đƣợc coi là một hệ thống không gian và thời gian của các hợp phần địa lý có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau trong sự phân bố và phát triển nhƣ một thể thống nhất (Ixatrenko,1991, tr.

- Quan niệm xem cảnh quan là đơn vị mang tính kiểu loại: Cảnh quan không phải là một lãnh thổ riêng biệt, mà là tập hợp một số tính chất chung điển hình cho khu vực này hay khác, không phụ thộc vào đặc điểm phân bố của chúng. Quan điểm này đƣợc thấy trong các công trình của B.Gvozdexky,… - Quan niệm xem “cảnh quan” là những cá thể địa lý không lặp lại trong không gian, là đơn vị cơ bản của phân vùng địa lý tự nhiên, thể hiện sự tác động tƣơng hỗ giữa các hợp phần tự nhiên trong lãnh thổ xác định. Nhà địa lý đề xuất 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quan điểm này là L. Berg, sau đó là A.

Theo quan niệm này: “Cảnh quan là một phần riêng biệt về mặt phát sinh của một hợp phần cảnh quan, một cảnh quan hay nói chung là một đơn vị phân vùng lớn bất kỳ, đặc trƣng bằng sự thống nhất cả tƣơng quan địa đới lẫn phi địa đới, có một cấu trúc riêng và một cấu tạo hình thái riêng” (A. Nhƣ vậy, cảnh quan đƣợc xem xét đồng thời cả 3 khía cạnh: chung, kiểu loại và cá thể (Shishenko P. Mặc dù, còn tồn tại các quan niệm khác nhau về cảnh quan, nhƣng các nhà địa lý theo trƣờng phái Xô Viết đều thống nhất coi “cảnh quan” là một thực thể tự nhiên, là các“tổng hợp thể tự nhiên” ở các cấp khác nhau. Cảnh quan đƣợc nghiên cứu không chỉ theo đặc điểm hình thái mà cả cấu trúc, chức năng (chức năng tự nhiên, chức năng kinh tế - xã hội) và động lực cảnh quan.

Cách tiếp cận và nhận thức về cảnh quan sẽ là nguồn tri thức để lựa chọn và sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu hợp lý cho lãnh thổ cụ thể. b) Hệ thống phân vị trong phân loại cảnh quan Cùng với sự ra đời của các học thuyết cảnh quan, các hệ thống phân vị cảnh quan cũng đƣợc đi sâu nghiên cứu. Tùy theo quan niệm của mỗi ngƣời và lãnh thổ nghiên cứu mà hình thành các hệ thống phân vị khác nhau. Một số hệ thống phân vị đƣợc kể đến nhƣ: hệ thống phân vị của các đơn vị đồng phụ thuộc (A.

Ixatxenko, 1976) với 8 đơn vị phân loại (nhóm kiểu, kiểu, phụ kiểu, lớp, phụ lớp, loại, phụ loại và thể loại); hệ thống phân loại của N. Ngoài ra, có nhiều hệ thống phân loại khác nhƣ: hệ thống phân loại cảnh quan của Nhicolaev, B. Sự khác biệt giữa các hệ thống phân loại cảnh quan của các tác giả là vị trí cấp phân vị và dấu hiệu phân loại. Tuy nhiên, một số cấp phân vị và dấu hiệu nhận chúng có quan niệm gần giống nhau, cụ thể là: lớp, phụ lớp, loại cảnh quan, dƣới loại cảnh quan là các đơn vị hình thái (dạng và diện cảnh quan).

c) Hệ thống phân vị trong phân vùng cảnh quan Phân vùng địa lý tự nhiên đƣợc chia thành 2 loại: Phân vùng địa lý tự nhiên bộ phận (ví dụ: phân vùng địa mạo, phân vùng thổ nhƣỡng, phân vùng khí hậu,.) và phân vùng địa lý tự nhiên tổng hợp hay còn gọi là phân vùng cảnh quan (Prokaep, 1971)[50]. Trong đó, phân vùng cảnh quan giúp nghiên cứu một cách đầy đủ và tổng hợp nhất các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, đồng thời là cơ sở khoa học quan trọng giúp các nhà quy hoạch đƣa ra các phƣơng án, kế hoạch sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên. Do tính phức tạp và khác biệt của từng lãnh thổ nghiên cứu nên trƣớc khi phân vùng cảnh quan các nhà địa lý cần xây dựng các hệ thống phân vị phù hợp với lãnh thổ đó. Hiện nay, hệ thống phân vị trong phân vùng cảnh quan đƣợc chia thành các nhóm sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Hệ thống phân vị sắp xếp theo tính địa đới và phi địa đới ở cấp cao (A.

Ví dụ, hệ thống phân vị của Parmuzin (1958): Vòng đai - Xứ - Đới - Khu - Á đới - Miền - Đai - Vùng - Cảnh quan địa lý - Hệ thống phân vị dựa vào tính đới và tính phi địa đới (T.G Ixatrenko, 1953, 1961, 1991): Đới - Xứ - Miền - Vùng (cảnh quan). Hệ thống phân vị này không có sự luân phiên giữa các đơn vị mang tính địa đới, phi địa đới. - Hệ thống phân vị dựa vào tính phi địa đới tự nhiên: hoàn toàn loại bỏ các quy luật địa đới trong phân hóa cảnh quan: Lục địa - Xứ - Miền – Vùng (I.