Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số vấn đề về sinh trƣởng và phát triển của trẻ em 1. Sơ lược về sinh trưởng và phát triển của trẻ em lứa tuổi học đường Sinh trưởng và phát triển là hai quá trình diễn ra liên tục trong tất cả các giai đoạn phát triển con người từ lúc trứng được thụ tinh cho đến lúc chết.
Sinh trưởng là sự tăng về kích thước và khối lượng làm biến đổi hình thái của cá thể đang ở giai đoạn lớn. Trong đó sự tăng trưởng về kích thước diễn ra có tính quy luật hơn còn khối lượng cơ thể có thể biến đổi tùy theo chế độ dinh dưỡng. Phát triển là sự tổng hợp những biến đổi liên tục về chất, nhưng biến đổi cả về hình thái và chức năng ở tất cả các cơ thể từ lúc sinh ra cho tới lúc chết [32,33,7]. Sự sinh trưởng và phát triển không đồng nhất với nhau vì có những cơ thể sinh trưởng chậm, phát triển nhanh (hiện tượng còi cọc của trẻ).
Hay ngược lại có cơ thể sinh trưởng nhanh nhưng phát triển chậm (hiện tượng trẻ lớn nhưng chưa suất hiện biểu hiện của lứa tuổi dạy thì). Nhìn chung, một trong những mốc quan trọng nhất để đánh giá sự phát triển rõ rệt nhất ở người chính là lứa tuổi dậy thì với nhóm học sinh trong độ tuổi THCS. Theo một số tác giả, quá trình phát triển cơ thể con người diễn ra không đồng đều [5,11,18,27,48,49,50]. Sự phát triển không đồng đều ở trẻ em thể hiện qua các thời kỳ khác nhau, có thời kỳ tốc độ tăng trưởng nhanh, còn thời kỳ khác lại tăng trưởng chậm [11].
Trong quá trình phát triển ở trẻ em từ khi sinh ra cho đến khi trưởng thành có hai giai đoạn tăng trưởng “nhảy vọt”: Đó là giai đoạn từ 5 đến 7 tuổi và giai đoạn dậy thì [18,50]. Trong quá trình phát triển ở trẻ em, sự hoàn chỉnh các cơ quan xảy ra không đồng thì và không đồng tốc [5,11,18,48,49,50]. Nhiều tác giả khác [39,48,49,50],. nhận thấy có sự khác nhau về tốc độ phát triển thể lực giữa nam và nữ.
Từ 7 đến 10 tuổi, tốc độ tăng chiều cao của nữ nhanh hơn của nam. Từ 11 tuổi trở đi, tốc độ tăng chiều cao của nam lại nhanh hơn của nữ. Đó là nguyên nhân tạo ra điểm giao chéo tăng trưởng chiều cao lần thứ nhất và lần thứ hai lúc 11 và 14 tuổi [39]. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 Thực tế cho thấy, sự phát triển thể lực ở trẻ em phụ thuộc vào nhiều yếu tố, là kết quả của sự tác động qua lại giữa cơ thể với môi trường [2,32,33].
Dưới tác động của yếu tố di truyền và điều kiện của môi trường sống, đã xảy ra quá trình cải tổ về mặt hình thái và chức năng, làm cho cơ thể trẻ em ngày một hoàn thiện hơn [13, 50]. Phân chia các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của trẻ em Năm 1965, Bunak V. V [39] dựa vào các dấu hiệu về hình thái và nhân chủng để phân chia các thời kỳ phát triển của con người, theo cách phân chia này thì lứa tuổi THCS được tác giả xếp vào 2 nhóm: 8÷13 tuổi (Nam) và 8÷12 tuổi (nữ) là thời kỳ thơ ấu thứ hai và 14 ÷17 tuổi (nam) và 13÷16 tuổi (nữ) là thời kỳ dậy thì. theo ông có chia các giai đoạn phát triển của trẻ em từ 6÷17tuổi thành 4 giai đoạn trong đó độ tuổi từ 12 ÷ 15 tuổi ở giai đoạn 3: thời kỳ học sinh trung học.
Viện Hàn lâm Sư phạm Liên Sô cũ [36,42] trẻ ở độ tuổi 12÷15 tuổi được xếp vào thời kỳ dậy thì. Ở Việt Nam, Nguyên Bát Can [7] cho rằng sự phát triển cá thể của con người có những thời kỳ khác nhau và lứa tuổi 12÷15 nằm trong thời kỳ nhi đồng III. Còn với các tác giả bộ môn nhi khoa, Trường đại học Y Dược Hà Nội thì giai đoạn 12÷ 15 tuổi là giai đoạn dậy thì. …Tóm lại có rất nhiều cách phân chia các giai đoạn phát triển của trẻ, mỗi cách phân chia đều có những đặc điểm riêng; lứa tuổi THCS 12÷15 tuổi thuộc vào thời kỳ dậy thì – thời kỳ trẻ em có sự tăng trưởng nhảy vọt, là thời kỳ quan trọng để đánh giá được sự phát triển rõ rệt nhất ở người.
Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của trẻ em lứa tuổi học sinh THCS Lứa tuổi THCS được xếp vào nhóm tuổi dậy thì, là mốc đánh dấu sự trưởng thành về mặt sinh học của cơ thể. Dậy thì là một quá trình, thường kéo dài khoảng 3-4 năm và được chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn tiền dậy thì và giai đoạn dậy thì hoàn toàn. Đối với trẻ ở lứa tuổi dậy thì, dưới tác động của tuyến yên và tuyến sinh dục ở cơ thể trẻ diễn ra hàng loạt các biến đổi hình thể, sinh lý và tâm lý [33,34,35,41,54] - Nhưng thay đổi về thể chất Thời kỳ dậy thì diễn ra sự thay đổi mạnh mẽ về thể chất như: sự thay đổi của cơ thể, phát triển và hoàn thiện về chiều cao, cân nặng…Ở nước ta, theo một số TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 chương trình nghiên cứu khoa học, tuổi dậy thì của các em chậm hơn từ 1÷3 năm so với thế giới. Các em gái Việt Nam có tuổi dậy thì khoảng 12 tuổi, chậm vào khoảng 18 tuổi.
Các em gái ở đô thị thường bước vào tuổi dậy thì sớm hơn các em gái ở nông thôn. Ở tuổi dậy thì kích thước cơ thể tăng nhanh, trung bình mỗi năm chiều cao tăng thêm 5 ÷ 8 cm và cân nặng tăng thêm 4- 8 kg [34,35]. Do ảnh hưởng của một số nội tiết như tuyến giáp trạng ( bao quanh bên ngoài phía trên cổ họng ) và tuyến yên ( như một cái mấu nằm phía dưới bộ óc) tiết ra những chất kích thích làm xương phát triển nhanh. Tuyến mồ hôi và tuyến nhờn phát triển mạnh làm cho da, lông và tóc trở nên mượt mà hơn.
Mặt khác, do tuyến yên hoạt động mạnh cho nên các tuyến sinh dục cũng phát triển mạnh dần lên trong cơ thể trẻ diễn ra hàng loạt các biến đổi về hình thái và chức năng [32,34,56]. Như sự hoàn thiện về cấu tạo và chức năng của cơ quan sinh dục và xuất hiện các đặc điểm sinh dục phụ. Vì vậy thời kỳ này về mặt chuyên môn người ta gọi sự biến đổi trong cơ thể các em là sự phát dục. Các dấu hiệu giới tính ở nữ gồm: + Phát triển nhanh cơ quan sinh dục ngoài, tuyến vú, lông mọc ở mu và nách.
+ Khung sương chậu phát triển theo chiều ngang. + Mỡ dưới da phát triển dày hơn tạo dáng vẻ mềm mại. + Thanh quản phát triển kiểu nữ giới tạo nên giọng nói thanh và cao. Các dấu hiệu giới tính ở nam gồm: + Phát triển cơ quan sinh dục ngoài.
+ Xuất hiện lông ở mu và nách…. + Cơ phát triển mạnh, vai rộng, sương hông hẹp và cao, tầm vóc to lớn. + Thanh quản mở rộng theo kiểu nam giới làm cho giọng nói vang và trầm. - Những thay đổi về sinh lý Do sự phát triển nhanh không cân xứng của hệ vận động nên ở lứa tuổi dậy thì sự phối hợp cử động chưa tốt lắm nên động tác của các em thường vụng về, lóng ngóng và thiếu chính xác.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Đối với hệ tim mạch cũng có ảnh hưởng: Kích thước của tim tăng nhanh nhưng hệ mạch máu phát triển chậm, nên huyết áp tăng cao hơn bình thường. Nhịp tim không đều, có lúc không đáp ứng đủ nhu cầu về máu cho cơ quan đang phát triển nên trẻ thường nhanh mệt mỏi khi làm việc nhất là khi lao động nặng nhọc hay ở chỗ đông người. Sự không cân xứng trong quá trình phát triển của hệ tim mạch đã ảnh hưởng đến tuần hoàn não, có thể gây thiểu năng tuần hoàn não nhất thời làm cho các tế bào thần kinh bị thiếu oxy. Trẻ ở độ tuổi dậy thì thường kém tập trung tư tưởng, kém nhạy cảm và ảnh hưởng đến trí nhớ.
Các quá trình thần kinh thiếu cân bằng, quá trình hưng phấn mạnh hơn quá trình ức chế nên trẻ trong lứa tuổi này thường nóng tính, khả năng kìm chế kém, phản ứng bộp chộp, thiếu chính xác, cảm xúc hay thay đổi. Đối với các em nam, da bìu bắt đầu thâm màu và nhăn lại, tinh hoàn to lên các ống sinh tinh tăng kích thước và bắt đầu sản sinh ra tinh trùng. Lần xuất tinh đầu tiên thường rất đột ngột và nhiều em không nhận thức được. Ở giai đoạn đầu, chất lượng tinh trùng còn kém nên khả năng thụ tinh không cao, nếu có thụ thai thì chất lượng thai nhi chưa tốt, kém phát triển.
Đối với nữ ở giai đoạn này phát triển căn bản là sự phát triển của buồng trứng và tử cung. Ngoài ra các bộ phận khác cũng phát triển như vú và mông to lên. Các nang trứng phát triển mạnh, trưởng thành có thể chín và rụng gây nên hiện tượng kinh nguyệt. Trong thời gian đầu, kinh nguyệt thường không đều, biểu hiện ở sự ổn định độ dài của chu kỳ kinh nguyệt, ngày hành kinh và lượng máu hành kinh… -Những thay đổi về tâm lý Ngoài sự biến đổi thể chất, ở thời kỳ này cũng có những thay đổi tâm lý.
Cùng với sự phát triển về sinh lý, thể chất của tuổi dậy thì, sự biến đổi về tâm lý cũng diễn ra hết sức đa dạng và phức tạp. Xuất hiện nhiều cảm xúc về giới tính được bộc lộ ra mà trước đây chỉ ở dạng tiềm năng. Xuất hiện nhiều những thắc mắc, băn khoăn lo lắng trước sự biến đổi của cơ thể. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Trong thời kỳ này, do hệ thống tuần hoàn máu nảy sinh hiện tượng mâu thuẫn tạm thời, cụ thể là tim của các em phát triển mạnh có nhiều khả năng hoạt động nhưng mạch phát triển chậm hơn gây trở ngại, khiến cho tim hoạt động không đều.
Hậu quả của tình trạng này là máu của óc khi tăng khi giảm. Điều này đã ảnh hưởng đến tâm trạng của các em, nhất là các em gái "đa cảm", các em thường có cảm giác "căng thẳng, mệt mỏi, đôi lúc hoa mắt chóng mặt. Hệ thần kinh đối với hoạt động của hệ tim mạch chưa hoàn thiện, do đó nhiều khi nhịp tim của các em bị kích thích nhưng thần kinh không kiểm soát được, nhịp tăng lên đột ngột dễ gây những cảm xúc tiêu cực bột phát: giận dỗi. Một số chỉ số hình thái Các chỉ số thể lực của con người phản ánh mức độ phát triển tổng hợp của các hệ cơ quan trong cơ thể hoàn chỉnh, thống nhất.