CHƯƠNG 1 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU • CÁC LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN Liên quan đến các quyết định của nhà đầu tư chứng khoán có một số lý thuyết mà các nhà nghiên cứu đã thực hiện là lý thuyết tài chính hành vi bao gồm lý thuyết triển vọng, lý thuyết tiếc nuối, lý thuyết quá tự tin, lý thuyết mâu thuẫn nhận thức và lý thuyết tâm lý đám đông. • Lý thuyết triển vọng Theo lý thuyết triển vọng của Kahneman & Tversky’s (1979), nhà đầu tư có khuynh hướng xem khả năng bù đắp một khoản lỗ quan trọng hơn khả năng kiếm được nhiều lợi nhuận hơn. Khi khoản đầu tư có khuynh hướng mang lại lợi nhuận, nhà đầu tư thường thích việc nắm chắc ngay khoản lợi nhuận hiện tại hơn là cố gắng tiếp tục đầu tư cho lợi nhuận nhiều hơn trong tương lai. Nhưng ngược lại, khi khoản đầu tư có nguy cơ bị thua lỗ thì nhà đầu tư lại cố gắng duy trì với hy vọng sẽ nhận được khoản lời trong tương lai, mặc dù lúc này rủi ro lỗ nhiều hơn của họ là rất lớn.
Điều này cho thấy, khi đối mặt với khoản lợi nhuận thì nhà đầu tư muốn nắm chắc nó, nhưng với khoản lỗ, nhà đầu tư trở nên liều lĩnh hơn, chấp nhận rủi ro nhiều hơn. Lý thuyết này dùng để giải thích xu hướng mua bán cổ phiếu của các nhà đầu tư: bán quá nhanh cổ phiếu có lời và giữ cổ phiếu lỗ quá lâu, bởi vì nhà đầu tư kỳ vọng rằng cổ phiếu đang sụt giá sẽ tốt hơn cổ phiếu đang lời của họ trong tương lai. Một nhà đầu tư đã mua cổ phiếu vì những thông tin có triển vọng sẽ nhanh chóng bán cổ phiếu này khi giá cổ phiếu tăng bởi vì họ tin vào thông tin của họ và 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com họ cho rằng thông tin này bây giờ đã tương ứng với giá cổ phiếu (Brad M. Barker, 1999, The Courage of Misguided Conviction: The Trading Behavior of Individual Investors).
Như vậy, lý thuyết này tập trung vào tâm lý kỳ vọng vào lợi nhuận của nhà đầu tư và tâm lý thích an toàn, khi nhà đầu tư cảm thấy họ đạt được lợi nhuận mong muốn thì sẽ bán cổ phiếu đi để kiếm lời mà không phân tích khả năng tăng thêm lợi nhuận” • Lý thuyết tiếc nuối Kahneman, Paul Slovic và Tversky’s cũng đưa ra lý thuyết tiếc nuối vào năm 1982 là con người luôn có khuynh hướng cảm thấy khổ sở, đau buồn sau khi phạm phải một sai lầm trong phán đoán. Bên cạnh đó, lý giải cho xu hướng “bán cổ phiếu lời quá nhanh và giữ cổ phiếu lỗ quá lâu” lý thuyết tiếc nuối của Odean (1998) cho rằng nhà đầu tư luôn nghĩ rằng những cổ phiếu bị lỗ sẽ nhanh chóng tốt trở lại, họ sợ phải nuối tiếc khi bán lỗ cổ phiếu này. Lý thuyết này đã tập trung lý giải cho tâm lý của nhà đầu tư khi đối mặt với tình trạng thua lỗ, lúc này nhà đầu tư lại càng kỳ vọng vào lợi nhuận của họ trong tương lai, họ sợ nuối tiếc nếu như phải bán lỗ. Trong hoàn cảnh đối mặt với rủi ro, nhà đầu tư càng thể hiện sự liều lĩnh của mình.
• Lý thuyết quá tự tin Sự tự tin của con người thể hiện ở con người có xu hướng đánh giá sự chính xác về hiểu biết của họ (Fischhoff, Slovic & Lichtentein, 1977) và khả năng phán đoán của họ (Lichtentein, Fischhoff & Phillips, 1982). Hầu hết các nhà đầu tư xem bản thân họ tốt hơn những nhà đầu tư khác và 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đánh giá cao bản thân hơn những gì người khác đánh giá (Taylor & Brown, 1988). Và họ thường phóng đại những gì họ hiểu biết (Fischhoff, 1982). Odean (1998) đã chứng minh được lý thuyết này liên quan đến hành vi đầu tư như sau: những nhà đầu tư quá tự tin giao dịch nhiều hơn những nhà đầu tư khác.
Sự quá tự tin làm tăng các hoạt động giao dịch bởi vì nó là lý do khiến nhà đầu tư sẵn sàng về quan điểm của họ, họ không cần tham khảo thêm những quan điểm thích đáng của những nhà đầu tư khác. Sự quá tự tin cũng làm tăng tính không đồng nhất trong niềm tin của nhà đầu tư. Nhà đầu tư quá tự tin cũng cho rằng hành động của họ ít rủi ro hơn các nhà đầu tư khác cảm nhận. Tuy nhiên những nhà đầu tư quá tự tin lại thường hiểu sai giá trị thông tin họ nhận được, không những tính chính xác của thông tin mà còn hiểu sai cả ý nghĩa của thông tin.
• Lý thuyết mâu thuẫn nhận thức Lý thuyết này không những bao gồm cả những rủi ro được xem xét và thông tin mong đợi mà còn có cả nhu cầu của nhà đầu tư để tự biện hộ cho họ khi bị thua lỗ. Khi nhà đầu tư thua lỗ, thay vì họ thừa nhận “tôi đầu tư bị lỗ” thì họ lại nghĩ “việc đầu tư của tôi sẽ tốt trở lại” (Zuchel, 2001). Zuchel cho rằng mâu thuẫn về nhận thức chỉ phát sinh khi thua lỗ. Bởi vì con người thường khó chấp nhận mình bị lỗ hơn, còn khi lời họ thích nói nhiều về điều đó hơn.
21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lý thuyết này cho thấy sự tự tin quá mức của nhà đầu tư, họ không chấp nhận sai lầm của họ mà vẫn tìm lý lẽ để biện hộ và níu kéo hy vọng. Chính lý thuyết này giải thích nguyên nhân các nhà đầu tư càng lún sâu vào các khoản đầu tư lỗ, thay vì thừa nhận và đầu tư vào những loại cổ phiếu mới. • Lý thuyết tâm lý đám đông Theo lý thuyết này, làm theo đám đông không chỉ giới hạn với những nhà đầu tư chưa có kinh nghiệm mà việc làm theo đám đông xuất hiện trực tiếp đến những tình huống không chắc chắn và mơ hồ (Olsen & Robert A. Khi 1 tình huống ra quyết định trở nên không chắc chắn thì ảnh hưởng hành vi và quan điểm của đám đông sẽ làm cho các cá nhân trở nên chắc chắn hơn (Blake & Helson, 1957; Crutchfield, 1955; Ghosh & Ray, 1997).
Những nhà nhân chủng học đã ghi chép trong khoảng thời gian rất lâu rằng một trong những mơ ước cơ bản xã hội của loài người và những động vật khác là sự thôi thúc giao tiếp xã hội. Hầu như trong lịch sử nhân loại, sự giao tiếp xã hội được đáp ứng bởi những thành viên của một nhóm người. Khi xuất hiện những hành vi của một nhóm người sẽ gây sự chú ý đến bộ não của con người (Brothers, 1997). Như vậy lý thuyết này đã khẳng định, tâm lý đám đông luôn tồn tại trong quá trình ra quyết định của con người cũng như nhà đầu tư không phân biệt việc có kinh nghiệm hay không.
Và lý thuyết ảnh hưởng đám đông này càng thấy rõ khi nhà đầu tư buộc phải đưa ra các quyết định nhanh chóng, chưa có đầy đủ thông tin cần thiết. • CÁC MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ YẾU TỐ TÂM LÝ CỦA NHÀ ĐẦU 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TƯ CÁ NHÂN Có khá nhiều nghiên cứu về tâm lý của nhà đầu tư cá nhân, tuy nhiên sau khi đã xem xét kỹ về đặc điểm nhà đầu tư cá nhân tại thành phố Hồ Chí Minh có 2 nghiên cứu phù hợp với nghiên cứu này là nghiên cứu của Pi-Chuan Sun & Shu Chun Hsiao và nghiên cứu của H. Kent Baker & John R. Trước hết, xem xét nghiên cứu của Pi-Chuan Sun & Shu Chun Hsiao.
• Mô hình nghiên cứu của Pi – Chuan Sun & Shu Chun Hsiao Theo Pi-Chuan Sun & Shu Chun Hsiao tâm lý nhà đầu tư được dựa trên 4 yếu tố: Sự quá tự tin (Overconfidence), Chống lại sự nuối tiếc (Regret aversion), Sự tính toán bất hợp lý (Mental Account) và Sự tự kiểm soát (Self-Control).1 Mô hình nghiên cứu của Pi-Chuan Sun & Shu Chun Hsiao 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Sự quá tự tin Về sự quá tự tin, Fischhoff & Phillips (1982) cho rằng con người thường phán đoán sai về khả năng những gì có thể xảy ra và liên tưởng đến những lần xảy ra trong thực tế giống với những điều mình phán đoán để làm cơ sở đánh giá cao sự phán đoán của mình trong tình huống này. Điều này có nghĩa là con người đã quá tự tin bởi vì họ tin là mình đúng và tìm những dẫn chứng để ủng hộ cho nhận định của mình, biểu hiện cách nhìn vấn đề thiếu chủ quan. Odean (1998) thì lại nhấn mạnh rằng sự quá tự tin có thể là kết quả của việc đánh giá quá cao những điều nổi bật trước đây và kiến thức về cổ phiếu. Con người thường nhớ những thành công và dễ dàng quên đi những thất bại.
Quá tự tin thường là lý do dẫn đến quyết định sai bởi vì đánh mất cơ hội hiệu chỉnh và nâng cao khả năng ra quyết định đúng.2 Chống lại sự nuối tiếc Shefrin & Statement (1985) cho rằng nuối tiếc là 1 cảm xúc liên quan sự lựa chọn tốt hơn trong quá khứ mà nhà đầu tư đã bỏ qua. Barber & Odean (1999) thì lại đưa ra giả thuyết là nhà đầu tư muốn né tránh sự nuối tiếc. Do đó, khi nhà đầu tư thấy giá cổ phiếu đi xuống, họ vẫn mong giá sẽ lên trở lại và họ tiếp tục giữ cổ phiếu. Còn theo Siller (2000) lý thuyết sự nuối tiếc có thể giúp giải thích những yếu tố mà nhà đầu tư trì hoãn viêc bán cổ phiếu đã giảm giá và sẵn sàng bán cổ phiếu 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đang tăng giá.
Bởi vì nhà đầu tư nghĩ giá cổ phiếu sẽ tuân theo chu kỳ, sau khi giảm thì sẽ lại tăng cho nên nhà đầu tư chấp nhận chờ đợi cổ phiếu tăng giá trở lại hơn là phải bán lỗ ngay mà không phân tích nhiều về nguyên nhân thật sự làm cho giá cổ phiếu giảm. Trong trường hợp này cũng thể hiện sự tự tin quá mức vào khả năng tự kiểm soát tình huống của nhà đầu tư. Họ cho những gì mình nghĩ về chu kỳ giá là đúng nên dựa vào đó mà quyết định.