Luận văn thạc sĩ về biến động cảnh quan huyện Tiền Hải, Thái Bình - Quản lý tài nguyên và môi trường

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu biến động cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ huyện tiền hải tỉnh thái, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thị Duyên
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Hoàng Hải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Biến Động Cảnh Quan Phục Vụ Định Hướng Sử Dụng Hợp Lý Lãnh Thổ Huyện Tiền Hải, Tỉnh Thái Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tài liệu trong và ngoài nước về vấn đề có liên quan
• 1.2. Tại Việt Nam
• 1.3. Huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình
• 1.4. Cơ sở lý luận nghiên cứu cảnh quan học
• 1.5. Các quan niệm cảnh quan
• 1.6. Nghiên cứu về biến đổi cảnh quan (biến động cảnh quan)
• 1.7. Hướng nghiên cứu cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường
• 1.8. Phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan
• 1.9. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 1.9.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.9.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI – NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN HUYỆN TIỀN HẢI TỈNH THÁI BÌNH
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên – nhân tố thành tạo cảnh quan huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa chất, địa mạo
• 2.1.3. Tài nguyên thiên nhiên
• 2.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội – nhân tố liên quan đến việc hình thành và phát triển cảnh quan
• 2.2.1. Dân số và lao động
• 2.2.2. Hiện trạng sử dụng đất
• 2.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 2.2.4. Phát triển kinh tế
• 2.3. Đánh giá tổng hợp vai trò thành tạo cảnh quan của các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Tiền Hải
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ HUYỆN TIỀN HẢI, TỈNH THÁI BÌNH
• 3.1. Nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải – tỉnh Thái Bình
• 3.2. Đặc điểm cảnh quan huyện Tiền Hải qua giai đoạn 2000 – 2014
• 3.3. Biến động cảnh quan huyện Tiền Hải qua giai đoạn 2000 - 2014
• 3.4. Phân tích nguyên nhân biến động cảnh quan huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình
• 3.5. Dự báo xu thế biến động cảnh quan huyện Tiền Hải đến năm 2020
• 3.6. Quy hoạch tổng thể phát triển KT- XH huyện Tiền Hải đến năm 2020
• 3.7. Định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình
• 3.7.1. Định hướng quy hoạch vùng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải

Nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực quản lý tài nguyên và môi trường. Huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, với vị trí địa lý đặc biệt và hệ sinh thái phong phú, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Việc nghiên cứu biến động cảnh quan không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự thay đổi của môi trường mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Tiền Hải

Huyện Tiền Hải có vị trí địa lý thuận lợi với 23 km đường biển, tài nguyên thiên nhiên phong phú. Đặc điểm tự nhiên như địa hình, khí hậu, và hệ sinh thái đa dạng đã tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với nhiều vấn đề môi trường cần được giải quyết.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu biến động cảnh quan

Nghiên cứu biến động cảnh quan giúp đánh giá tác động của các yếu tố tự nhiên và nhân sinh đến môi trường. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn hỗ trợ trong việc phát triển bền vững, đảm bảo an sinh xã hội cho người dân địa phương.

II. Vấn đề và thách thức trong biến động cảnh quan huyện Tiền Hải

Biến động cảnh quan huyện Tiền Hải đang diễn ra mạnh mẽ do nhiều nguyên nhân khác nhau. Các vấn đề như xâm nhập mặn, ngập úng, và xói lở bờ biển đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân và hệ sinh thái. Những thách thức này đòi hỏi các giải pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ môi trường.

2.1. Nguyên nhân gây biến động cảnh quan

Nguyên nhân chính gây biến động cảnh quan bao gồm sự phát triển công nghiệp, biến đổi khí hậu, và các hoạt động nông nghiệp không bền vững. Những yếu tố này đã làm thay đổi cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến cảnh quan

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều hiện tượng cực đoan như bão, lũ lụt, và nước biển dâng. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan tự nhiên mà còn đe dọa đến sinh kế của người dân địa phương, làm gia tăng tình trạng nghèo đói và bất ổn xã hội.

III. Phương pháp nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải

Để nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc sử dụng công nghệ viễn thám và GIS sẽ giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả, từ đó đưa ra những đánh giá chính xác về tình trạng biến động cảnh quan.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm tài liệu nghiên cứu, số liệu thống kê, và hình ảnh vệ tinh. Việc kết hợp các nguồn dữ liệu này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về biến động cảnh quan trong khu vực.

3.2. Phân tích và đánh giá biến động cảnh quan

Phân tích dữ liệu sẽ giúp xác định các xu hướng biến động cảnh quan qua các giai đoạn khác nhau. Các chỉ số sinh thái và kinh tế sẽ được sử dụng để đánh giá tác động của biến động đến môi trường và đời sống người dân.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu biến động cảnh quan

Kết quả nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải có thể được ứng dụng trong việc lập kế hoạch và quản lý tài nguyên. Các giải pháp đề xuất sẽ giúp cải thiện tình trạng môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương.

4.1. Đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên

Các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên bao gồm quy hoạch sử dụng đất, phát triển nông nghiệp bền vững, và bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên. Những giải pháp này sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo phát triển bền vững.

4.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ môi trường

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Việc nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của người dân vào các hoạt động bảo vệ môi trường sẽ góp phần tạo ra những thay đổi tích cực trong quản lý tài nguyên.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho nghiên cứu biến động cảnh quan

Nghiên cứu biến động cảnh quan huyện Tiền Hải không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình trạng môi trường mà còn mở ra hướng đi mới cho việc quản lý tài nguyên. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

5.1. Tương lai của nghiên cứu biến động cảnh quan

Nghiên cứu biến động cảnh quan sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp mới và ứng dụng công nghệ hiện đại trong quản lý tài nguyên.

5.2. Khuyến nghị cho các nhà quản lý

Các nhà quản lý cần xem xét các kết quả nghiên cứu để đưa ra các chính sách và chiến lược phù hợp. Việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, với chiều dài bờ biển 23 km và hệ sinh thái ven biển đa dạng, đang trải qua những biến động cảnh quan mạnh mẽ trong giai đoạn 2000-2014. Sự phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng cùng với các tác động tự nhiên như ngập úng, xâm nhập mặn, xói lở bờ biển đã làm thay đổi cấu trúc và chức năng của cảnh quan, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân và sự phát triển bền vững của vùng. Mục tiêu nghiên cứu là tổng hợp đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Tiền Hải; đánh giá biến động cảnh quan qua hai thời điểm 2000 và 2014; xác định nguyên nhân biến động và đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý lãnh thổ nhằm khai thác hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ lãnh thổ huyện Tiền Hải, với dữ liệu chính được thu thập từ ảnh viễn thám, bản đồ chuyên đề và khảo sát thực địa. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội bền vững, đồng thời bảo tồn đa dạng sinh học và tài nguyên thiên nhiên trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực khai thác tài nguyên ngày càng gia tăng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết cảnh quan học (Landscape Ecology) và sinh thái cảnh quan, trong đó nhấn mạnh đến cấu trúc, chức năng và động lực của cảnh quan. Lý thuyết hệ thống và tổng hợp được vận dụng để phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa các yếu tố tự nhiên (địa chất, địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, sinh vật) và nhân sinh (hoạt động kinh tế - xã hội). Các khái niệm chính bao gồm:

• Cảnh quan (Landscape): Đơn vị phân loại và phân vùng lãnh thổ có cấu trúc đồng nhất tương đối về mặt tự nhiên và nhân sinh.
• Biến động cảnh quan (Landscape Change): Sự thay đổi về cấu trúc và chức năng cảnh quan theo thời gian do tác động của các yếu tố tự nhiên và con người.
• Sử dụng hợp lý tài nguyên (Rational Land Use): Phân bố và khai thác tài nguyên theo hướng bền vững, đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.
• Phát triển bền vững (Sustainable Development): Quản lý tài nguyên và môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng của các thế hệ tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm ảnh viễn thám, bản đồ chuyên đề (địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, sử dụng đất), số liệu thống kê kinh tế - xã hội và khảo sát thực địa tại các xã tiêu biểu. Cỡ mẫu khảo sát thực địa được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng, tập trung vào các vùng cảnh quan đặc trưng và có biến động lớn. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm GIS (MapInfo) để xây dựng bản đồ cảnh quan năm 2000 và 2014, đồng thời áp dụng phương pháp phân tích liên hợp các thành phần cảnh quan nhằm xác định ranh giới và phân loại cảnh quan. Phương pháp đánh giá thích nghi sinh thái được sử dụng để xác định mức độ phù hợp của các loại cảnh quan với các loại cây trồng chính. Ngoài ra, phương pháp điều tra xã hội học được áp dụng để thu thập ý kiến của người dân và nhà quản lý về tác động kinh tế - xã hội của biến động cảnh quan. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2016, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích, khảo sát thực địa và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến động cảnh quan rõ rệt trong giai đoạn 2000-2014: Diện tích các loại cảnh quan thay đổi đáng kể, trong đó đất nông nghiệp giảm khoảng 15%, đất nuôi trồng thủy sản tăng 20%, rừng ngập mặn và rừng phi lao ven biển được mở rộng khoảng 10%.
2. Nguyên nhân biến động chủ yếu do tác động nhân sinh: Hoạt động khai thác tài nguyên quá mức, phát triển nuôi trồng thủy sản và xây dựng hạ tầng đã làm thay đổi cấu trúc cảnh quan, chiếm tới 70% nguyên nhân biến động. Tác động tự nhiên như xói lở bờ biển, xâm nhập mặn chiếm khoảng 30%.
3. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu: Tần suất bão và triều cường tăng lên, gây thiệt hại cho các vùng đất thấp, làm gia tăng ngập úng và xói mòn đất, ảnh hưởng đến 25% diện tích đất canh tác.
4. Dự báo xu thế biến động đến năm 2020: Tiếp tục gia tăng diện tích đất nuôi trồng thủy sản và đất đô thị, giảm diện tích đất nông nghiệp truyền thống, đồng thời rừng ngập mặn có xu hướng được bảo vệ và phục hồi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân biến động cảnh quan huyện Tiền Hải phản ánh sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố tự nhiên và nhân sinh. Việc mở rộng nuôi trồng thủy sản và phát triển công nghiệp đã làm thay đổi cấu trúc cảnh quan, dẫn đến suy giảm đất nông nghiệp truyền thống. So sánh với các nghiên cứu trong khu vực duyên hải Bắc Bộ, biến động cảnh quan tại Tiền Hải có mức độ tương đồng về xu hướng chuyển đổi sử dụng đất nhưng có mức độ tác động nhân sinh cao hơn do tốc độ đô thị hóa nhanh. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thay đổi diện tích các loại cảnh quan theo năm và bản đồ phân bố cảnh quan năm 2000 và 2014 để minh họa rõ nét sự biến động. Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học cho việc quy hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững tại huyện Tiền Hải.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn ven biển: Thực hiện trồng mới và quản lý bền vững rừng ngập mặn nhằm giảm thiểu xói lở bờ biển và tăng cường phòng hộ thiên nhiên. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương và các tổ chức bảo vệ môi trường, thời gian 2017-2020.
2. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý: Ưu tiên bảo tồn đất nông nghiệp chất lượng cao, kiểm soát mở rộng đất nuôi trồng thủy sản và đô thị theo quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020. Chủ thể: Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND huyện Tiền Hải, thời gian 2017-2019.
3. Ứng phó biến đổi khí hậu và thiên tai: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, nâng cao năng lực phòng chống bão lũ, cải tạo hệ thống thủy lợi để giảm thiểu ngập úng và xâm nhập mặn. Chủ thể: Ban chỉ huy phòng chống thiên tai, các ngành liên quan, thời gian 2017-2020.
4. Phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường: Khuyến khích phát triển các ngành kinh tế xanh, du lịch sinh thái dựa trên tài nguyên cảnh quan tự nhiên, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Chủ thể: Sở Kế hoạch và Đầu tư, các doanh nghiệp, cộng đồng dân cư, thời gian 2017-2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý quy hoạch và phát triển đô thị: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các kế hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ tài nguyên và môi trường trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.
2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành quản lý tài nguyên và môi trường: Tham khảo phương pháp luận và kết quả nghiên cứu để phát triển các đề tài liên quan đến biến động cảnh quan và sử dụng hợp lý tài nguyên.
3. Cơ quan bảo vệ môi trường và phát triển bền vững: Áp dụng các giải pháp đề xuất nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi cảnh quan, bảo vệ hệ sinh thái ven biển.
4. Cộng đồng dân cư và doanh nghiệp địa phương: Nâng cao nhận thức về tác động của biến động cảnh quan, tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến động cảnh quan là gì và tại sao cần nghiên cứu?
   Biến động cảnh quan là sự thay đổi về cấu trúc và chức năng của cảnh quan theo thời gian do tác động của các yếu tố tự nhiên và con người. Nghiên cứu giúp hiểu rõ nguyên nhân, dự báo xu hướng và đề xuất giải pháp sử dụng tài nguyên hợp lý, bảo vệ môi trường.

2. Phương pháp chính được sử dụng trong nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích liên hợp các thành phần cảnh quan, khảo sát thực địa, phân tích GIS và điều tra xã hội học để đánh giá biến động cảnh quan và tác động kinh tế - xã hội.

3. Nguyên nhân chính gây biến động cảnh quan tại huyện Tiền Hải?
   Nguyên nhân chủ yếu là hoạt động khai thác tài nguyên quá mức, phát triển nuôi trồng thủy sản và xây dựng hạ tầng, chiếm khoảng 70%, bên cạnh đó là tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai.

4. Làm thế nào để sử dụng hợp lý tài nguyên tại huyện Tiền Hải?
   Cần quy hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn, kiểm soát phát triển nuôi trồng thủy sản và đô thị, đồng thời nâng cao năng lực ứng phó biến đổi khí hậu.

5. Ai có thể áp dụng kết quả nghiên cứu này?
   Nhà quản lý quy hoạch, các nhà nghiên cứu, cơ quan bảo vệ môi trường và cộng đồng dân cư địa phương đều có thể sử dụng kết quả để phát triển bền vững và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Kết luận

• Đã xây dựng thành công bản đồ cảnh quan huyện Tiền Hải năm 2000 và 2014, phản ánh rõ sự biến động về diện tích và cấu trúc cảnh quan.
• Xác định nguyên nhân biến động chủ yếu do tác động nhân sinh và biến đổi khí hậu, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế và môi trường.
• Dự báo xu thế biến động cảnh quan đến năm 2020 với sự gia tăng diện tích đất nuôi trồng thủy sản và đô thị, đồng thời bảo vệ rừng ngập mặn.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ rừng ngập mặn, quy hoạch sử dụng đất hợp lý, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế xanh.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho quản lý tài nguyên, quy hoạch phát triển bền vững huyện Tiền Hải.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất, cập nhật dữ liệu biến động cảnh quan định kỳ và mở rộng nghiên cứu sang các huyện ven biển khác.

Các nhà quản lý và nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn nhằm bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững vùng duyên hải Tiền Hải.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận, quan điểm và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội – nhân tố thành tạo cảnh quan huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình Chương 3: Nghiên cứu biến động cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình Kết luận và kiến nghị 4 GVHD: GS.TSKH Phạm Hoàng Hải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nguyễn Thị Duyên Ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường - Quy hoạch tổng thể phát triển KT-XH Nhu cầu thực tiễn Mục tiêu nhiệm vụ - Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020 1 2 Cơ sở lý luận nghiên cứu Phƣơng pháp nghiên biến động cảnh quan cứu 3 Cơ sở dữ liệu Tài liệu tham khảo 4 Đặc điểm các nhân tố thành tạo cảnh quan Bản đồ cảnh quan Phân tích, phân loại cảnh quan 5 Nguyên nhân biến động cảnh Biến quan động cảnh quan Thực trạng biến động cảnh quan 6 7 Đề xuất định hướng, giải pháp sử dụng hợp lý cảnh quan kiến nghị Hình 1: Sơ đồ các bước thực hiện luận văn 5 GVHD: GS.TSKH Phạm Hoàng Hải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nguyễn Thị Duyên Ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, QUAN ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tài liệu trong và ngoài nƣớc về vấn đề có liên quan 1.

Thế giới Các giai đoạn ra đời và phát triển của cảnh quan trên thế giới như sau: a. Giai đoạn từ năm 1939 đến 1980 Năm 1939 nhà địa lý sinh vật người Đức Carl Troll là người đầu tiên đề xuất thuật ngữ “sinh thái cảnh quan” (landscape ecology). Trên quan điểm hệ sinh thái (ecosystem) của Tansley (1935), những công trình nghiên cứu địa lý vùng và địa thực vật bằng ảnh hàng không, Troll nhìn nhận STCQ là một hướng tiếp cận tổng hợp và liên ngành khi nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên phức tạp. Năm 1963, định nghĩa STCQ được Troll đưa ra trong một báo cáo tại hội thảo “Quần xã thực vật và STCQ” tại Stolzenau-Weser (Đức).

Năm 1968, ông đã thay thế thuật ngữ sinh thái cảnh quan bằng thuật ngữ địa sinh thái (eco-geography). Trong giai đoạn này sinh thái cảnh quan ứng dụng được phát triển mạnh trong cộng đồng các nước nói tiếng Đức và Hà Lan, phục vụ quy hoạch cảnh quan tại Tây Đức (năm 1968), Hà Lan (1972), Áo và Ba Lan (1974). Đến năm 1975, Woebse công bố sổ tay hướng dẫn về STCQ dành cho kiến trúc sư với các tiêu chuẩn đánh giá khả năng duy trì chức năng, cấu trúc tự nhiên và cân bằng sinh thái của cảnh quan ở bản đồ tỷ lệ nhỏ (1:200.000) cho quy mô cấp vùng và tỷ lệ lớn (1:25.000) cho quy mô cấp địa phương b. Giai đoạn từ 1980 đến 1990 Hiệp hội Sinh thái Cảnh quan Quốc tế (IALE) ra đời và sự hình thành trường phái nghiên cứu STCQ Bắc Mỹ.

Tháng 10/1982, Hiệp hội STCQ Quốc tế (IALE -The International Association of Landscape Ecology) được thành lập tại Hội thảo quốc tế lần thứ VI ở Piestany (Tiệp Khắc cũ), là điểm mốc quan trọng minh chứng STCQ phát triển với tư cách là một khoa học liên ngành và có tầm ảnh hưởng quốc tế.TSKH Phạm Hoàng Hải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nguyễn Thị Duyên Ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường Trong giai đoạn này những công trình công bố đặt nền móng cho STCQ lý thuyết ở Bắc Mỹ và Tây Âu: - Năm 1981 Forman và Godron đề xuất các khái niệm hình thái cảnh quan về mảnh (patch), hành lang (corridor), nền (matrix). - Năm 1982 Naveh công bố những luận điểm về lý thuyết STCQ, cách tiếp cận hệ thống và lần đầu tiên làm rõ vai trò của con người trong cảnh quan. - Năm 1983 Forman cho rằng STCQ thích hợp trong các ứng dụng tiên phong của thời đại.

- Về sau những tư tưởng này tiếp tục được phát triển thành những ấn phẩm tiêu biểu về STCQ lý thuyết và ứng dụng (Naveh và Lieberman, 1984, 1986, 1994; Forman và Godron, 1986; Turner, Gardner và O'Neill, 2002; Bastian và Steinhardt, 2002). Giai đoạn từ 1990 đến những năm đầu thế kỷ XXI - Là giai đoạn mà STCQ phát triển mạnh mẽ trên thế giới, được đánh dấu bằng sự kiện tái thành lập các chi hội IALE có truyền thống lâu đời của Châu Âu là Đức, Cộng hòa Séc và Slovakia; sự phát triển nổi bật của các trung tâm STCQ Đông Á, Châu Mỹ La tinh và Châu Phi. Năm 1992 Chi hội IALE của Việt Nam được thành lập. Trung tâm STCQ lâu đời nhất trên thế giới chính là Tây Âu.

+ Tại Đức - đầu năm 1998, chi hội IALE của Đức mới chính thức được tái thiết lập. + Tại Pháp, nghiên cứu STCQ có định hướng sinh thái nhân văn, trong đó cảnh quan được coi là hệ thống sinh thái hình thành do tương tác tự nhiên - xã hội (Bertrand, 1975), là tổng hợp thể tự nhiên - kỹ thuật (Burel và Baudry, 1999). + Tại Anh, chương trình đào tạo STCQ đầu tiên do Trường Wye (Đại học London) soạn thảo được công nhận trong các nước nói tiếng Anh. + Tại Nga và Đông Âu, Tiệp Khắc (cũ) là trung tâm nghiên cứu STCQ truyền thống và có nhiều đóng góp tích cực nhất về hướng Tích hợp Quy hoạch STCQ (LANDEP) phục vụ ra quyết định sử dụng đất đai quy mô quốc gia (Ruzicka và Miklos, 1988).TSKH Phạm Hoàng Hải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Nguyễn Thị Duyên Ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường + Hiện nay, dựa trên cơ sở thừa kế nền khoa học Tiệp Khắc, STCQ của Cộng hòa Séc phát triển hướng nghiên cứu các khía cạnh kinh tế, xã hội, kỹ thuật và môi trường của cảnh quan. Trong khi đó, STCQ của Cộng hòa Slovakia quan tâm đến các ứng dụng đánh giá tác động môi trường (Ruzicka, 1996; Miklos, 1997; Kozovo, 2001), tiếp tục phát triển phương pháp LANDEP trong quản lý tài nguyên và quy hoạch lãnh thổ (Ruzicka, 2000, trong Chương trình nghị sự Agenda 21). + Ở Nga, STCQ nghiên cứu theo định hướng địa lý: nghiên cứu cấu trúc và chức năng của cảnh quan, quan hệ định lượng giữa các yếu tố trong cảnh quan (A. Khoroshev), sự phát triển của cảnh quan (Ixatrenko, Nikolaiev, Zhuchkova).

- Giai đoạn này cũng được đánh dấu bởi sự kiện STCQ phát triển từ Tây Âu về phía bắc tới Bắc Âu và về phía nam tới Đồng bằng Địa Trung Hải. Nghiên cứu STCQ ở Đan Mạch định hướng quy hoạch lãnh thổ ở quy mô lớn, đánh giá tác động môi trường, viễn thám ứng dụng. Hướng nghiên cứu kết hợp STCQ với khảo cổ học trong quản lý cảnh quan di sản khảo cổ rất phát triển ở Na Uy và Phần Lan, với việc xây dựng bản đồ lịch sử cho đánh giá cảnh quan di sản văn hóa bảo tồn (Domaas, Norderhaug, Timberlid, 2003). Trong khi đó, nghiên cứu xu thế phát triển và đánh giá sinh thái các cảnh quan Địa Trung Hải là hướng nghiên cứu STCQ chủ đạo ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italia (Farina, 1993, 2005).

- Bắc Mỹ cùng với Tây Âu là hai trung tâm nghiên cứu STCQ lớn nhất trên thế giới với bốn hướng nghiên cứu chính: (i) ảnh hưởng của cấu trúc không gian tới quá trình sinh thái; (ii) động lực học cảnh quan; (iii) ngưỡng và yếu tố phi tuyến; (iv) quy hoạch, quản lý và phục hồi cảnh quan. Nghiên cứu STCQ ở Canada có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà quy hoạch và quản lý đất đai với các nhà sinh thái học và các nhà địa lý. Tại Hoa Kỳ, phát triển theo hướng định lượng hóa không gian, nghiên cứu cảnh quan văn hóa, mở rộng các khái niệm và phương pháp luận của sinh học - sinh thái học. Turner (2005) sử dụng mô hình thống kê các công trình công bố ở Bắc Mỹ 8 GVHD: GS.TSKH Phạm Hoàng Hải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Nguyễn Thị Duyên Ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường từ 1982-2003, đã định lượng xu thế phát triển ngày càng mạnh mẽ hơn của STCQ so với sinh thái học và cảnh quan học thuần túy. - Ở Nam Mỹ STCQ phát triển tương đối muộn và tập trung vào lĩnh vực bảo tồn các hệ sinh thái nông nghiệp, lâm nghiệp và đô thị; ứng dụng STCQ trong quy hoạch, bảo tồn cấp loài và hệ sinh thái, nghiên cứu cấu trúc cảnh quan. Hội nghị STCQ Quốc tế ở Nam Mỹ được tổ chức lần đầu tiên tại Buenos Aires (Argentina, tháng 11/2005) với sự hợp tác của Brazil, Colombia, Venezuela, Chile, Bolivia. Hoạt động của Hội STCQ Châu Phi (Africa-IALE) góp phần tạo nên một trung tâm STCQ Châu Phi thống nhất và cộng tác giữa nhà nghiên cứu với nhà quản lý quan tâm nhiều nhất đến việc giảm thiểu suy thoái tài nguyên hiện đang xảy ra phổ biến ở lục địa này.

Các hướng nghiên cứu cấu trúc cảnh quan, chức năng sinh thái và động lực cảnh quan ngày càng có ý nghĩa quan trọng trong việc phân tích những cảnh quan nhiệt đới phức tạp, những hệ quả sinh thái xuất hiện do các hoạt động khai thác tài nguyên. Hầu hết các nghiên cứu STCQ đều nằm trong dự án hợp tác giữa các nhà quản lý Châu Phi với đối tác nghiên cứu ở các nước phát triển. Tại Đông Á có những hoạt động tích cực của Hội STCQ Trung Quốc (CALE) và Hội Sinh thái Nhật Bản ngay từ giai đoạn thành lập IALE (1982). Tại Việt Nam - Trước năm 1992, lý luận CQH nước ta về cơ bản theo trường phái Nga (Xô Viết cũ).

Các nhà CQH Việt Nam đã vận dụng sáng tạo vào điều kiện thực tiễn Việt Nam. Mỗi giai đoạn phát triển, các công trình có tên gọi khác nhau: phân vùng ĐLTN, phân vùng CQ, CQ địa lý, đặc điểm CQ, CQ sinh thái, nghiên cứu đa dạng CQ, ĐGCQ, phân tích CQ, phân vùng CQ, nghiên cứu, đánh giá tổng hợp ĐKTN, TNTN…. + Năm 1976 Vũ Tự Lập nghiên cứu cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam theo quan điểm cá thể. + Quan điểm kiểu loại cũng được các nhà địa lý thuộc Viện Địa lý và Đại học Quốc gia Hà Nội áp dụng xây dựng bản đồ cảnh quan ở nhiều tỷ lệ (Nguyễn 9 GVHD: GS.TSKH Phạm Hoàng Hải TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Nguyễn Thị Duyên Ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường Thành Long, 1993; Nguyễn Cao Huần, 1991, 2002, 2003; Phạm Quang Anh, 1985, 1996, 2001; Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Ngọc Khánh, 1993, 1997, 2002). + Đến năm 1992 những nghiên cứu cảnh quan đã tạo cho các nhà cảnh quan học Việt Nam kinh nghiệm nghiên cứu tổng hợp và liên ngành tại nhiều vùng lãnh thổ.