Luận văn thạc sĩ về biến động đường bờ biển Bà Rịa - Vũng Tàu của Bùi Quang Dũng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu biến động đường bờ biển phục vụ quản lý tai biến xói lở tỉnh bà rịa vũng tàu, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Bùi Quang Dũng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Văn Phái
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu biến động đường bờ biển phục vụ quản lý tai biến xói lở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG ĐƯỜNG BỜ
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN BIẾN ĐỘNG ĐƯỜNG BỜ TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG BIẾN ĐỘNG DỰA VÀO CHỈ SỐ TỔN THƯƠNG BỜ BIỂN PHỤC VỤ QUẢN LÝ TAI BIẾN XÓI LỞ TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa Vũng Tàu

Nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa - Vũng Tàu là một lĩnh vực quan trọng trong việc quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, với đường bờ biển dài và đa dạng, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu và hoạt động của con người. Việc hiểu rõ về biến động bờ biển sẽ giúp đưa ra các giải pháp hiệu quả nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của biến động bờ biển

Biến động bờ biển là hiện tượng tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến đường bờ biển. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động đến đời sống kinh tế - xã hội của người dân địa phương. Việc nghiên cứu biến động bờ biển giúp xác định các yếu tố tác động và đưa ra các biện pháp quản lý hiệu quả.

1.2. Tình hình nghiên cứu biến động bờ biển trên thế giới

Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng biến động bờ biển đang gia tăng do tác động của biến đổi khí hậu và hoạt động của con người. Các nghiên cứu này cung cấp thông tin quý giá cho việc quản lý và bảo vệ bờ biển, từ đó có thể áp dụng cho tình hình tại Bà Rịa - Vũng Tàu.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa Vũng Tàu

Bà Rịa - Vũng Tàu đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng liên quan đến biến động bờ biển. Xói lở bờ biển, mực nước biển dâng và các hoạt động phát triển không bền vững đang gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và đời sống người dân. Việc nhận diện và đánh giá các thách thức này là rất cần thiết để có những giải pháp kịp thời.

2.1. Nguyên nhân gây ra biến động bờ biển

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến biến động bờ biển tại Bà Rịa - Vũng Tàu, bao gồm cả yếu tố tự nhiên như sóng, gió, và mực nước biển dâng, cũng như các yếu tố nhân tạo như xây dựng công trình ven biển và khai thác tài nguyên. Việc phân tích các nguyên nhân này giúp xác định các biện pháp can thiệp hiệu quả.

2.2. Tác động của biến động bờ biển đến cộng đồng

Biến động bờ biển không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến đời sống của người dân địa phương. Các hiện tượng như xói lở bờ biển có thể làm mất đất canh tác, ảnh hưởng đến sinh kế của ngư dân và gây ra các vấn đề xã hội nghiêm trọng.

III. Phương pháp nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa Vũng Tàu

Để nghiên cứu biến động bờ biển, các phương pháp khoa học hiện đại được áp dụng, bao gồm phân tích dữ liệu vệ tinh, khảo sát thực địa và mô hình hóa. Những phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan và chi tiết về tình hình biến động bờ biển tại Bà Rịa - Vũng Tàu.

3.1. Phân tích dữ liệu vệ tinh

Sử dụng công nghệ vệ tinh để theo dõi và phân tích sự thay đổi của đường bờ biển theo thời gian. Dữ liệu này cung cấp thông tin chính xác về tốc độ xói lở và bồi tụ, từ đó giúp đưa ra các dự báo về biến động trong tương lai.

3.2. Khảo sát thực địa và mô hình hóa

Khảo sát thực địa giúp thu thập dữ liệu về hiện trạng bờ biển, trong khi mô hình hóa cho phép dự đoán các kịch bản biến động bờ biển trong tương lai. Sự kết hợp giữa hai phương pháp này mang lại cái nhìn toàn diện về tình hình biến động bờ biển.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa Vũng Tàu

Nghiên cứu biến động bờ biển không chỉ mang lại kiến thức lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc quản lý và bảo vệ môi trường. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để xây dựng các chính sách bảo vệ bờ biển và phát triển bền vững cho khu vực.

4.1. Đề xuất giải pháp bảo vệ bờ biển

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo vệ bờ biển như xây dựng kè chắn sóng, trồng rừng ngập mặn và quy hoạch sử dụng đất hợp lý được đề xuất. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ bờ biển mà còn tạo ra môi trường sống bền vững cho cộng đồng.

4.2. Tăng cường nhận thức cộng đồng

Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về biến động bờ biển và các tác động của nó là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và tham gia vào các hoạt động bảo vệ bờ biển.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa Vũng Tàu

Nghiên cứu biến động bờ biển Bà Rịa - Vũng Tàu là một lĩnh vực cần thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế. Tương lai của nghiên cứu này sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng trong việc bảo vệ và quản lý bờ biển một cách bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong quản lý bờ biển

Nghiên cứu biến động bờ biển cung cấp thông tin cần thiết cho việc xây dựng các chính sách quản lý bờ biển hiệu quả. Những thông tin này giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định đúng đắn trong việc bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu

Trong tương lai, nghiên cứu biến động bờ biển cần được mở rộng và cập nhật thường xuyên để phản ánh đúng tình hình thực tế. Việc áp dụng công nghệ mới và tăng cường hợp tác quốc tế sẽ giúp nâng cao hiệu quả nghiên cứu và quản lý bờ biển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến động đường bờ biển là một hiện tượng tự nhiên phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường và phát triển kinh tế - xã hội các vùng ven biển. Trên thế giới, khoảng trên 70% đường bờ cấu tạo bởi vật liệu bở rời đang bị xói lở nghiêm trọng, trong đó Hoa Kỳ có tỷ lệ lên đến 90%. Tại Việt Nam, bờ biển cũng chịu tác động mạnh mẽ của quá trình này, đặc biệt là tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, nơi có đường bờ biển dài 104 km với 70 km bờ cát và 12 km bờ đá. Tỉnh này là cửa ngõ kinh tế trọng điểm phía Nam, có nhiều dự án du lịch và khai thác dầu khí lớn, do đó biến động bờ biển gây ra những thiệt hại nghiêm trọng về đất đai, công trình và đời sống người dân.

Mục tiêu nghiên cứu là làm sáng tỏ hiện trạng và nguyên nhân biến đổi bờ biển tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu từ năm 1965 đến nay, phục vụ quản lý tai biến xói lở. Phạm vi nghiên cứu tập trung trên 82 km bờ Đông tỉnh, từ xã Bình Châu (huyện Xuyên Mộc) đến khu vực Núi Lớn (thành phố Vũng Tàu). Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá mức độ tổn thương bờ biển, dự báo xu hướng biến động và đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả nhằm bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững vùng ven biển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng cách tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu biến động bờ biển, xem bờ biển như một hệ mở tương tác phức tạp giữa các yếu tố tự nhiên và nhân sinh. Hai lý thuyết chính được sử dụng gồm:

• Lý thuyết hệ thống: Nhấn mạnh tính nhất thể, tính hướng đích, tính trồi và cấu trúc phân cấp của hệ thống bờ biển, giúp phân tích mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố địa chất, thủy văn, khí hậu và hoạt động con người.

• Chỉ số mức độ tổn thương bờ biển (Coastal Vulnerability Index - CVI): Được tính toán dựa trên 6 biến số gồm địa mạo, tốc độ biến động đường bờ, độ nghiêng bờ, thay đổi mực nước biển tương đối, độ cao sóng có ý nghĩa và độ lớn thủy triều. CVI cung cấp cơ sở toán học để đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của từng đoạn bờ, hỗ trợ quản lý rủi ro xói lở.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: đường bờ trong (coastline), đường bờ ngoài (shoreline), khu bờ biển (coastal area), đới bờ biển (coastal zone), xói lở bãi (beach erosion), xói lở đường bờ (shoreline erosion), và tính dễ bị tổn thương bờ biển (coastal vulnerability).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm bản đồ địa hình tỷ lệ 1:50.000 các năm 1965 và 2004, bản đồ địa chất tỷ lệ 1:200.000, ảnh vệ tinh Landsat 1990, ảnh Quickbird 2010, bản đồ địa mạo, bản đồ độ sâu đáy biển ven bờ, cùng số liệu thực địa năm 2012 tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Ngoài ra, các tài liệu nghiên cứu khoa học, báo cáo và công trình liên quan cũng được sử dụng để bổ sung.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Thiết lập các đường bờ lịch sử dựa trên bản đồ và ảnh viễn thám để xác định tốc độ biến động đường bờ.

• Tính toán chỉ số CVI theo phương pháp chuyên gia, phân loại mức độ tổn thương bờ biển thành các cấp độ thấp, trung bình, cao và rất cao.

• Phân tích các nhân tố nội sinh (cấu trúc địa chất, thạch học, địa hình, thủy văn, hải văn, mực nước biển dâng) và nhân tố ngoại sinh (hoạt động nhân sinh) ảnh hưởng đến biến động bờ biển.

• Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 1965 đến 2010, với khảo sát thực địa bổ sung năm 2012.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ 82 km bờ biển phía Đông tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, được chọn do tính đa dạng địa chất và biến động bờ biển phức tạp trong khu vực này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng biến động bờ biển: Từ năm 1965 đến 2010, bờ biển tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu có xu hướng xói lở chiếm ưu thế, đặc biệt tại các đoạn Bình Châu, Hồ Tràm, Lộc An và Cửa Lấp. Tốc độ xói lở trung bình đạt khoảng 0,5 đến 1,2 m/năm, với một số đoạn có tốc độ lên đến 2 m/năm.

2. Mức độ tổn thương bờ biển theo CVI: Kết quả tính toán chỉ số CVI cho thấy khoảng 35% đoạn bờ có mức độ tổn thương cao và rất cao, tập trung chủ yếu ở các khu vực bờ cát. Khoảng 50% đoạn bờ còn lại có mức độ tổn thương trung bình, trong khi 15% đoạn bờ đá có mức độ tổn thương thấp.

3. Nguyên nhân biến động: Nguyên nhân trực tiếp là sự thay đổi mực nước biển dâng trung bình 3,3 mm/năm tại Vũng Tàu, kết hợp với tác động của sóng biển có độ cao trung bình 1,0-1,2 m và thủy triều biên độ 3-4 m. Nguyên nhân gián tiếp gồm cấu trúc địa chất yếu ở tầng trên, địa hình đồng bằng ven biển thấp, thiếu hụt trầm tích do hoạt động xây dựng đập hồ chứa trên lưu vực sông Đồng Nai (280 hồ chứa với tổng dung tích 10.326 triệu m3), và các hoạt động nhân sinh như san lấp, xây dựng công trình ven biển.

4. Ảnh hưởng của hoạt động nhân sinh: Việc xây dựng các công trình bảo vệ bờ biển như kè, tường biển tại Hồ Tràm và Phước Hải đã làm giảm bớt xói lở cục bộ nhưng chưa giải quyết triệt để vấn đề do thiếu hụt trầm tích và biến đổi khí hậu. Các dự án du lịch lớn với tổng vốn đầu tư hàng trăm triệu USD cũng làm gia tăng áp lực lên môi trường bờ biển.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân xói lở bờ biển tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu là sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố tự nhiên và nhân sinh. Mực nước biển dâng và sóng biển mạnh làm tăng cường quá trình xói lở, trong khi cấu trúc địa chất yếu và địa hình thấp tạo điều kiện thuận lợi cho biến động. Hoạt động xây dựng đập hồ chứa làm giảm lượng trầm tích bồi tụ, làm mất cân bằng trầm tích và gia tăng xói lở.

So sánh với các nghiên cứu trên thế giới, tỷ lệ xói lở bờ biển tại Bà Rịa – Vũng Tàu tương đương với các vùng bờ cát bị tổn thương nghiêm trọng như ở Hoa Kỳ và Trung Quốc. Việc áp dụng chỉ số CVI giúp phân vùng mức độ rủi ro, hỗ trợ quản lý hiệu quả hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tốc độ xói lở theo từng đoạn bờ, bản đồ phân bố CVI thể hiện mức độ tổn thương, và bảng so sánh các nhân tố ảnh hưởng theo từng khu vực. Các kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc lập quy hoạch và đề xuất giải pháp quản lý bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và cập nhật dữ liệu biến động bờ biển: Thiết lập hệ thống quan trắc định kỳ sử dụng công nghệ viễn thám và GIS để theo dõi biến động đường bờ, cập nhật chỉ số CVI hàng năm nhằm phát hiện sớm các khu vực có nguy cơ cao. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh; Thời gian: ngay trong 1-2 năm tới.

2. Phát triển các giải pháp phi công trình bảo vệ bờ biển: Khôi phục và bảo vệ hệ sinh thái rừng ngập mặn, cỏ biển và các vùng đất ngập nước ven biển nhằm tăng cường khả năng chống xói lở tự nhiên, đồng thời giảm thiểu tác động của sóng và thủy triều. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý các khu bảo tồn sinh thái, chính quyền địa phương; Thời gian: 3-5 năm.

3. Xây dựng và cải tạo công trình bảo vệ bờ biển thích ứng với biến đổi khí hậu: Thiết kế các công trình kè, tường biển có tính linh hoạt, kết hợp với công nghệ stabilplage (túi địa kỹ thuật chứa cát) để giảm thiểu tác động xói lở, ưu tiên các đoạn bờ có mức độ tổn thương cao. Chủ thể thực hiện: Sở Xây dựng, các nhà đầu tư dự án; Thời gian: 5 năm.

4. Quản lý và điều tiết hoạt động khai thác tài nguyên và phát triển đô thị ven biển: Kiểm soát chặt chẽ các dự án san lấp, xây dựng ven biển, hạn chế khai thác cát và tài nguyên trầm tích, đồng thời quy hoạch phát triển bền vững nhằm giảm áp lực lên hệ thống bờ biển. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, các sở ngành liên quan; Thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Xây dựng, UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách quản lý bờ biển, quy hoạch phát triển và phòng chống xói lở hiệu quả.

2. Các nhà khoa học và nghiên cứu môi trường: Các viện nghiên cứu, trường đại học chuyên ngành địa chất, môi trường và biến đổi khí hậu có thể tham khảo phương pháp luận và dữ liệu để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về biến động bờ biển.

3. Nhà đầu tư và doanh nghiệp du lịch, khai thác tài nguyên: Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực du lịch ven biển, khai thác dầu khí, xây dựng hạ tầng có thể đánh giá rủi ro và điều chỉnh kế hoạch đầu tư phù hợp với biến động bờ biển.

4. Cộng đồng dân cư ven biển và tổ chức phi chính phủ: Người dân và các tổ chức bảo vệ môi trường có thể hiểu rõ hơn về tác động của biến động bờ biển, từ đó tham gia vào các hoạt động bảo vệ và ứng phó với xói lở.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến động đường bờ biển là gì và tại sao nó quan trọng?
   Biến động đường bờ biển là sự thay đổi vị trí đường bờ theo thời gian do các quá trình tự nhiên và nhân sinh gây ra. Nó quan trọng vì ảnh hưởng đến diện tích đất, hệ sinh thái và phát triển kinh tế xã hội vùng ven biển.

2. Chỉ số CVI được tính như thế nào và có ý nghĩa gì?
   CVI được tính dựa trên 6 biến số gồm địa mạo, tốc độ biến động đường bờ, độ nghiêng bờ, thay đổi mực nước biển, độ cao sóng và thủy triều. CVI giúp đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của từng đoạn bờ, hỗ trợ quản lý rủi ro xói lở.

3. Nguyên nhân chính gây xói lở bờ biển tại Bà Rịa – Vũng Tàu là gì?
   Nguyên nhân chính gồm mực nước biển dâng trung bình 3,3 mm/năm, sóng biển mạnh, cấu trúc địa chất yếu, thiếu hụt trầm tích do xây dựng đập hồ chứa và các hoạt động nhân sinh như san lấp, xây dựng công trình ven biển.

4. Các giải pháp phi công trình bảo vệ bờ biển gồm những gì?
   Bao gồm khôi phục rừng ngập mặn, bảo vệ cỏ biển và vùng đất ngập nước ven biển nhằm giảm tác động sóng và thủy triều, tăng cường khả năng chống xói lở tự nhiên.

5. Làm thế nào để theo dõi biến động bờ biển hiệu quả?
   Sử dụng công nghệ viễn thám, GIS để quan trắc định kỳ, kết hợp khảo sát thực địa và cập nhật chỉ số CVI thường xuyên giúp phát hiện sớm và quản lý biến động bờ biển hiệu quả.

Kết luận

• Biến động đường bờ biển tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu từ 1965 đến nay chủ yếu là xói lở với tốc độ trung bình 0,5-1,2 m/năm, gây thiệt hại kinh tế và môi trường nghiêm trọng.
• Chỉ số CVI cho thấy 35% đoạn bờ có mức độ tổn thương cao và rất cao, tập trung ở bờ cát.
• Nguyên nhân biến động là sự kết hợp của mực nước biển dâng, sóng biển, cấu trúc địa chất yếu, thiếu hụt trầm tích và hoạt động nhân sinh.
• Đề xuất các giải pháp giám sát, bảo vệ sinh thái, xây dựng công trình thích ứng và quản lý phát triển bền vững nhằm giảm thiểu tai biến xói lở.
• Tiếp tục nghiên cứu cập nhật dữ liệu và áp dụng kết quả vào quy hoạch, quản lý bờ biển trong 5-10 năm tới để bảo vệ tài nguyên và phát triển kinh tế xã hội vùng ven biển.

Luận văn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng trong việc ứng phó với biến động bờ biển, góp phần phát triển bền vững tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Đề nghị các cơ quan liên quan phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên bờ biển trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, sẽ đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về nghiên cứu biến động đƣờng bờ Chƣơng 2: Nhân tố ảnh hƣởng đến biến động đƣờng bờ tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu Chƣơng 3: Đánh giá khả năng biến động dựa vào chỉ số tổn thƣơng bờ biển phục vụ quản lý tai biến xói lở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG ĐƢỜNG BỜ 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM Nghiên cứu bờ biển đòi hỏi một hệ thống các thuật ngữ chuyên ngành, hiện nay vẫn còn đƣợc hiểu rất khác nhau, tuy nhiên tác giả Vũ Văn Phái trong báo cáo tổng kết Đề tài ”Nghiên cứu biến động bờ biển trong mối quan hệ với mực nước biển dâng phục vụ quy hoạch và quản lý môi trường đới bờ biển các tính Cực Nam Trung Bộ-Đông Nam Bộ”[19] đã đƣa ra một hệ thống các khái niệm rất đầy đủ và chi tiết, học viên sử dụng các khái niệm này trong luận văn của mình: Bờ biển (Coast) là một dải đất có chiều rộng không xác định mở rộng từ đƣờng bờ vào sâu trong đất liền tới sự thay đổi đầu tiên về địa hình. Các vách, các cồn cát tiền tiêu, hoặc đƣờng thực vật có mặt thƣờng xuyên.

Trên các bờ có các đảo/cồn chắn (barrier), một tổ hợp đầm phá sau barrier, bãi lầy, lạch triều cũng đƣợc xem là một phần của bờ. Trên các vùng đồng bằng châu thổ (delta), ranh giới về phía đất liền khó xác định hơn. Còn ranh giới về phía biển vƣơn tới vị trí mức sóng bão-đó chính là đường bờ trong (coastline). Trên các đoạn bờ dốc đứng, thì đƣờng bờ trong và đƣờng bờ ngoài (shoreline) có thể trùng nhau.

Theo Bách khoa toàn thƣ về địa lý Xô Viết, thì bờ biển là một dải hẹp gồm có cả bãi biển chạy dọc theo đƣờng bờ có giới hạn về phía biển là đƣờng mực triều thấp nhất. Bãi có thể đƣợc chia thành 2 đới: bãi sau (backshore) và bãi trƣớc (foreshore). Bãi trƣớc thƣờng xuyên chịu tác động của các nhân tố động lực biển tính từ đƣờng mực nƣớc thấp tới giới hạn sóng vƣơn tới vào lúc thủy triều cao. Bãi sau gần nhƣ nằm ngang, trong khi đó bãi trƣớc lại nghiêng về phía biển.

4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Đường bờ biển. Theo quan niệm chung, đƣờng bờ biển là ranh giới tiếp xúc giữa biển và đất liền. Đƣờng này luôn dịch chuyển theo sự dao động của mực nƣớc biển theo chu kỳ ngắn (thủy triều), chu kỳ dài (chu kỳ thiên văn) hoặc không theo chu kỳ. Trong thực tế, ngƣời ta thƣờng lấy đƣờng bờ biển là mực nƣớc triều trung bình nhiều năm.

Tuy nhiên để nghiên cứu biến động đƣờng bờ biển cần phải xác định rõ 2 đƣờng bờ: đƣờng bờ trong và đƣờng bờ ngoài (hình 1. Đường bờ trong (coastline) là ranh giới tác động cao nhất của sóng trong năm (thƣờng là sóng bão) với đất liền; Đường bờ ngoài (shoreline) là ranh giới tác động của sóng vào lúc thủy triều cao trung bình. Sơ đồ biểu diễn các thuật ngữ về bờ biển được sử dụng[19] 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khu bờ biển (Coastal area) là đới tƣơng tác giữa 4 quyển trên bề mặt Trái đất là: thủy quyển, thạch quyển, khí quyển và sinh quyển, trong đó sóng biển đƣợc xem là nhân tố động lực chủ yếu trong sự hình thành và biến đổi địa hình của nó. Trong thời đại ngày nay, các hoạt động kinh tế-xã hội của con ngƣời cũng có những tác động to lớn đến khu bờ biển, thậm chí còn mạnh hơn cả các nhân tố tự nhiên.

Giới hạn của khu bờ biển đƣợc xác định nhƣ sau. Ranh giới phía lục địa đƣợc xác định là đƣờng sóng sóng leo cao nhất (thƣờng là sóng khi có bão) trong năm; còn ranh gới về phía biển đƣợc xác định tại độ sâu sóng bắt đầu tác động đến đáy và ngƣợc lại đáy biển cũng ảnh hƣởng đến sự truyền sóng. Thông thƣờng, độ sâu này đƣợc lấy bằng một nửa chiều dài (bƣớc) sóng, hoặc đƣợc xác định bằng biểu thức h/H = 0,14, trong đó h là độ cao của sóng, còn H là độ sâu đáy biển. Khái niệm trên đây đƣợc hiểu là khu bờ biển hiện đại để phân biệt với khái niệm khu bờ cổ được nâng lên (hiện nay là phần lục địa ven biển) và khu bờ cổ bị hạ xuống (phần đáy biển nằm phía ngoài khu bờ biển hiện đại).

Những điều trình bày trên đây cho thấy, khu bờ biển là một nơi động nhất và việc phạm vi không gian của nó thƣờng xuyên thay đổi hàng ngày (theo thủy triều), hàng năm (theo mùa) và nhiều năm. Do đó, việc đƣa ra ranh giới nhƣ vậy cũng chỉ là tƣơng đối để thuận lợi trong quá trình nghiên cứu. Đới bờ biển (Coastal zone) là đới chuyển tiếp từ đất liền ra biển chịu ảnh hƣởng trực tiếp của các quá trình thủy động lực của biển. Đới bờ đƣợc mở rộng ra ngoài khơi đến mép thềm lục địa và về phía đất liền tới sự thay đổi đầu tiên về địa hình bên trên tầm với của sóng bão.

Hầu hết các nƣớc Phƣơng Tây, khái niệm đới bờ chỉ đƣợc sử dụng trong quản lý. Cũng cần nhấn mạnh rằng, hiện nay, hai khái niệm khu bờ và đới bờ biển đƣợc nhiều nƣớc đang phát triển sử dụng gần nhƣ giống nhau. Tuy nhiên, Kay và Elder đã phân tích sự khác nhau giữa 2 khái niệm này. Các tác giả này đã sử dụng thuật ngữ: vùng bờ hay khu bờ (coastal area) theo quan niệm của Ketchum B., cho rằng, đó là 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “một dải lục địa khô và khoảng không gian đại dƣơng lân cận (cả nƣớc và vùng đất bị ngập), mà trong đó các quá trình trên lục địa và sử dụng đất liền có ảnh hƣởng trực tiếp đến các quá trình và việc sử dụng đại dƣơng, và ngƣợc lại”.

Mặc dù có đề cập đến không gian, nhƣng khái niệm này thiên về sử dụng cả phần lục địa ven biển lẫn vùng biển ven bờ. Muốn sử dụng không gian này có hiệu quả, thì cần phải có các giải pháp quản lý đúng đắn. Nhƣ vậy, khái niệm của Ketchum cũng mang hàm ý quản lý rất rõ ràng. Vì vậy, giới hạn của nó cũng không giống nhau đối với mỗi quốc gia khác nhau.

Thông thƣờng, trong nghiên cứu bờ biển, ngƣời ta còn sử dụng các thuật ngữ khác, nhƣ bãi trên triều, bãi triều và bãi dƣới triều. Bãi trên triều tƣơng ứng với bờ/bãi sau (backshore), bãi triều ứng với mặt bãi (shoreface), còn bãi dƣới triều là phần đáy biển ven bờ thƣờng xuyên ngập nƣớc (đƣợc xác định đến độ sâu khoảng 5 mét). Xói lở bãi (beach erosion) là hiện tƣợng mất vật liệu trên bãi một cách thƣờng xuyên dƣới tác động của các nhân tố cả tự nhiên lẫn con ngƣời dẫn đến thu hẹp và hạ thấp bãi biển. Xói lở đường bờ (shoreline erosion) là hiện tƣợng dịch chuyển đƣờng bờ biển một cách liên tục về phía đất liền trong một khoảng thời gian nào đó.

Trong hầu hết các trƣờng hợp, xói lở bãi đều kèm theo xói lở đƣờng bờ dẫn đến hạ thấp bãi và giật lùi đƣờng bờ. Chỉ có một số ít trƣờng hợp xói lở bãi xảy ra nhƣng không có sự giật lùi đƣờng bờ. Chẳng hạn, tại các vị trí có công trình bảo vệ (nhƣ tƣờng biển), thì mặc dù có sự hạ thấp của bãi theo thời gian, nhƣng đƣờng bờ tại đây vẫn giữ nguyên vị trí. Tuy nhiên, cuối cùng, nếu xói lở bãi xảy ra liên tục, thì công trình bảo vệ sẽ bị sập đổ và đƣờng bờ sẽ bị giật lùi.

Trong nghiên cứu xói lở bờ hoặc bãi biển, ngƣời ta còn phân biệt xói lở thường xuyên (trong thời gian lâu dài) và xói lở tạm thời (xảy ra trong khoảng thời gian ngắn). Xói lở thƣờng xuyên muốn nói đến xu thế mở rộng trong khoảng thời gian vài năm (hoặc dài hơn) đƣợc gây ra bởi thiếu hụt cán cân trầm tích hàng năm hay tốc độ di chuyển dọc bờ tăng lên. Còn xói lở tạm thời 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] xảy ra trong khoảng thời gian ngắn (vài ngày) do các hiện tƣợng cực đoan, nhƣ bão, triều cƣờng. Tính dễ bị tổn thương của bờ biển (coastal vulnerability).

Tính dễ bị tổn thƣơng, nói chung, là một thuật ngữ đƣợc sử dụng khi đánh giá tai biến hoặc rủi ro. Khi có tai biến hoặc rủi ro xảy ra, thì một hay nhiều hợp phần nào đó của tự nhiên hay xã hội sẽ có những phản ứng lại đối với chúng. Do đó, tính dễ bị tổn thương được hiểu là khả năng phản ứng lại của một hệ thống nói chung (tự nhiên hay xã hội, từ đơn giản đến phức tạp, có quy mô không gian và thời gian rất khác nhau) đối với những tác động không có lợi từ bên ngoài hoặc ngay bên trong nó. Khi sử dụng khái niệm này, bao giờ cũng kèm theo một mệnh đề để xác định rõ: dễ bị tổn thƣơng đối với cái gì.

Chẳng hạn, tính dễ bị tổn thƣơng chất lƣợng thổ nhƣỡng đối với xói mòn, hay tính dễ bị tổn thƣơng sức khỏe của con ngƣời đối với lƣợng bụi ngày càng gia tăng, v. Nhƣ vậy, khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng đƣợc sử dụng cho nhiều đối tƣợng khác nhau bao gồm cả các hợp phần tự nhiên (địa hình, nguồn nƣớc, sinh vật, hệ sinh thái, v.), cũng nhƣ các hợp phần kinh tế-xã hội (hạ tầng cơ sở, di sản văn hóa, v.) trong hệ thống tự nhiên-xã hội. Trên cơ sở nghiên cứu tính dễ bị tổn thƣơng từng yếu tố, sẽ tiến hành đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng tổng thể. Để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng, Kaiser [27] đã đƣa ra 3 nhóm chỉ thị (indicator) bao gồm: xã hội, kinh tế và sinh thái.

Để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng tổng thể cần có sự phối hợp nghiên cứu của nhiều lĩnh vực cả tự nhiên lẫn xã hội. Còn tính dễ bị tổn thƣơng của bờ biển đối với mực nƣớc biển dâng chính là sự phản ứng của địa hình bờ biển đối với những thay đổi các nhân tố hình thành và phát triển nó. Khi địa hình bờ biển-một trong những điều kiện tự nhiên không thể thiếu cho chính sự phát triển của các điều kiện tự nhiên khác (hoặc nhƣ sẽ đƣợc trình bày ở phần sau là một trong những loại tài nguyên thiên nhiên) phục vụ cho quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội của con ngƣời. Trong khoảng vài chục năm trở lại đây, vấn đề nghiên 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.