Luận văn thạc sĩ về bảo tồn loài giổi chanh Michelia citrata tại Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu sự phân bố sinh thái sinh học và hiện trạng bảo tồn của loài giổi chanh michelia citrata, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Từ Bảo Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Bảo Tồn Loài Giổi Chanh Tại Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lƣợc sử vấn đề nghiên cứu chi Michelia và loài Michelia citrata trên thế giới
• 1.2. Lƣợc sử vấn đề nghiên cứu chi Michelia và loài Michelia citrata tại Việt Nam
• 1.3. Tổng quan về bảo tồn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH KINH TẾ XÃ HỘI VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐA DẠNG THỰC VẬT TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa hình địa thế và đặc điểm khu hệ thực vật
• 2.2. Dân sinh kinh tế và xã hội
• 2.2.1. Nhân khẩu học
• 2.2.2. Hiện trạng sử dụng tài nguyên rừng
• 2.2.3. Buôn bán với Trung Quốc
• 2.2.4. Tầm quan trọng của vùng rừng thuộc ba xã Cao Mã Pờ - Tả Ván – Tùng Vài
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI TƢỢNG, MỤC TIÊU, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 3.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phƣơng pháp thu thập số liệu
• 3.5.2. Phƣơng pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của loài Michelia citrata
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái
• 4.1.2. Đặc điểm sinh học
• 4.1.3. Đặc điểm sinh thái
• 4.2. Hiện trạng quần thể, mức độ nảy mầm và tái sinh của loài Michelia citrata trong khu vực nghiên cứu
• 4.3. Hiện trạng bảo tồn loài Michelia citrata theo tiêu chuẩn IUCN 2013 tại Việt Nam
• 4.3.1. Tình trạng nảy mầm và tái sinh ngoài tự nhiên của loài Michelia citrata
• 4.3.2. Thử nghiệm nhân giống hữu tính và trồng bảo tồn loài Michelia citrata tại Việt Nam
• 4.3.3. Ảnh hƣởng của điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội tại vùng rừng 3 xã Cao Mã Pờ - Tả Ván – Tùng Vài tới quần thể Michelia citrata
• 4.3.4. Thử nghiệm khả năng nhân giống hữu tính loài Michelia citrata bằng hạt
• 4.3.5. Định hƣớng một số biện pháp nhằm bảo tồn và phát triển loài Michelia citrata
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn loài giổi chanh tại Hà Giang

Nghiên cứu bảo tồn loài giổi chanh (Michelia citrata) tại Hà Giang là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Loài này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có giá trị kinh tế cao. Việc bảo tồn loài giổi chanh không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững của khu vực. Hà Giang, với điều kiện tự nhiên phong phú, là nơi lý tưởng cho sự phát triển của loài này. Tuy nhiên, sự suy giảm môi trường sống và các hoạt động khai thác rừng đang đe dọa sự tồn tại của chúng.

1.1. Đặc điểm sinh thái và phân bố của giổi chanh

Giổi chanh là loài cây có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và đất đai tại Hà Giang. Chúng thường mọc ở những khu vực có độ ẩm cao và ánh sáng đầy đủ. Sự phân bố của loài này chủ yếu tập trung ở các khu rừng nguyên sinh, nơi có hệ sinh thái đa dạng và phong phú.

1.2. Tầm quan trọng của giổi chanh trong hệ sinh thái

Giổi chanh đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ cung cấp nơi cư trú cho nhiều loài động vật mà còn góp phần vào chu trình dinh dưỡng trong rừng. Hơn nữa, loài này còn có giá trị kinh tế cao nhờ vào gỗ và tinh dầu.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn giổi chanh tại Hà Giang

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn loài giổi chanh, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải đối mặt. Sự phát triển kinh tế, khai thác rừng và biến đổi khí hậu đang gây áp lực lớn lên môi trường sống của loài này. Việc nhận thức và hành động kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ loài giổi chanh khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng và nguyên nhân

Giổi chanh đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Các hoạt động nông nghiệp và đô thị hóa đã làm giảm đáng kể diện tích rừng tự nhiên nơi loài này sinh sống.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của giổi chanh. Thay đổi nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi điều kiện sinh trưởng của loài này, dẫn đến sự suy giảm quần thể.

III. Phương pháp nghiên cứu và bảo tồn giổi chanh hiệu quả

Để bảo tồn loài giổi chanh, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu và bảo tồn hiệu quả. Việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn bảo tồn là rất quan trọng. Các chương trình bảo tồn cần được thiết kế dựa trên các nghiên cứu sinh thái và sinh học của loài này.

3.1. Nghiên cứu sinh thái và sinh học của giổi chanh

Nghiên cứu sinh thái giúp hiểu rõ hơn về môi trường sống và nhu cầu sinh trưởng của giổi chanh. Các nghiên cứu này cần được thực hiện định kỳ để theo dõi sự thay đổi của quần thể.

3.2. Các biện pháp bảo tồn hiệu quả

Các biện pháp bảo tồn như tạo khu bảo tồn, trồng rừng và giáo dục cộng đồng là rất cần thiết. Việc nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của giổi chanh cũng góp phần quan trọng trong công tác bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn giổi chanh

Kết quả nghiên cứu về giổi chanh đã chỉ ra rằng việc bảo tồn loài này không chỉ có lợi cho môi trường mà còn mang lại giá trị kinh tế cho cộng đồng địa phương. Các chương trình bảo tồn đã được triển khai và đạt được những kết quả tích cực trong việc phục hồi quần thể giổi chanh.

4.1. Kết quả từ các chương trình bảo tồn

Các chương trình bảo tồn đã giúp tăng cường số lượng giổi chanh trong tự nhiên. Việc trồng mới và bảo vệ các khu rừng tự nhiên đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của loài này.

4.2. Ứng dụng mô hình bảo tồn bền vững

Mô hình bảo tồn bền vững đã được áp dụng thành công tại một số khu vực. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế đã mang lại lợi ích cho cả cộng đồng và môi trường.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn giổi chanh

Bảo tồn loài giổi chanh là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra rằng có thể bảo tồn loài này một cách hiệu quả nếu có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan. Tương lai của giổi chanh phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn giổi chanh

Bảo tồn giổi chanh không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương. Loài này có thể trở thành một nguồn thu nhập bền vững cho người dân.

5.2. Định hướng nghiên cứu và bảo tồn trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về giổi chanh và các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có hệ thực vật phong phú với khoảng 13.766 loài thực vật, trong đó có 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch. Tuy nhiên, nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và phá hủy môi trường sống. Họ Ngọc lan (Magnoliaceae) là một trong những họ thực vật nguyên thủy và có giá trị kinh tế, sinh thái cao, với khoảng 55 loài được ghi nhận tại Việt Nam, trong đó 8 loài được liệt kê trong Sách đỏ Việt Nam 2007. Loài Giổi chanh – Michelia citrata, một loài thuộc chi Michelia, được phát hiện tại Việt Nam gần đây, có phân bố chính tại vùng rừng ba xã Cao Mã Pờ - Tả Ván – Tùng Vài, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Khu vực này có diện tích rừng phòng hộ khoảng 10.211,8 ha, với độ cao từ 1000 đến 1700 m, đặc trưng bởi rừng lá rộng thường xanh trên núi đá vôi.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định sự phân bố, đặc điểm sinh thái, sinh học và đánh giá hiện trạng bảo tồn của loài Michelia citrata tại khu vực này, đồng thời thử nghiệm khả năng nhân giống hữu tính để phục vụ công tác bảo tồn và phát triển loài. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2011-2014, tập trung tại xã Tùng Vài và các xã lân cận thuộc huyện Quản Bạ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, góp phần bảo vệ các loài thực vật quý hiếm, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương thông qua quản lý tài nguyên rừng hợp lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại thực vật hiện đại, đặc biệt là hệ thống phân loại họ Ngọc lan (Magnoliaceae) theo các công trình của Nooteboom, Xia và Vũ Quang Nam. Các khái niệm chính bao gồm:

• Phân loại học thực vật: Xác định chi Michelia là một chi độc lập trong họ Magnoliaceae, với các đặc điểm hình thái như hoa và chồi hoa mọc từ nách lá, cuống nhụy dài, lá noãn rời.
• Đa dạng sinh học và bảo tồn: Áp dụng tiêu chuẩn đánh giá tình trạng bảo tồn của IUCN phiên bản 10.1 (2013) để phân loại mức độ nguy cấp của loài.
• Sinh thái học thực vật: Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài trong môi trường tự nhiên, bao gồm điều kiện địa hình, khí hậu, thảm thực vật đi kèm.
• Phương pháp nhân giống hữu tính: Thử nghiệm gieo ươm hạt nhằm đánh giá khả năng tái sinh và phát triển của loài ngoài tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thứ cấp từ các báo cáo của Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Quốc tế (FFI), Trung tâm Bảo tồn Thực vật (CPC), các tài liệu khoa học về họ Ngọc lan, cùng số liệu sơ cấp thu thập trực tiếp tại hiện trường qua các đợt khảo sát thực địa tại vùng rừng ba xã Cao Mã Pờ - Tả Ván – Tùng Vài.

Phương pháp phân tích gồm:

• Điều tra thực địa: Sử dụng bản đồ địa hình tỷ lệ 1:50.000, máy GPS để xác định tọa độ các cá thể Michelia citrata, đo đạc kích thước thân cây, thu mẫu thực vật, ghi chép đặc điểm sinh thái.
• Điều tra ô tiêu chuẩn 7 cây: Xác định tổ thành cây gỗ mọc cùng Michelia citrata để đánh giá cộng đồng thực vật đi kèm.
• Điều tra tái sinh tự nhiên: Đo đếm cây con theo tuyến và quanh gốc cây mẹ trong các ô bản đồ 4 m².
• Thử nghiệm nhân giống hữu tính: Thu hạt từ cây mẹ, xử lý hạt bằng phương pháp ngâm nước ấm, ủ hạt trong túi vải, gieo ươm tại vườn ươm địa phương và vườn ươm ở Hà Nội, theo dõi tỷ lệ nảy mầm, chiều cao cây con, số lá thật.
• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Mapinfo để xây dựng bản đồ phân bố, tính diện tích khu phân bố (EOO) và diện tích nơi cư trú (AOO) theo hướng dẫn của IUCN. Đánh giá tình trạng bảo tồn dựa trên tiêu chuẩn IUCN 2013.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2011 đến 2014, với cỡ mẫu khoảng hàng trăm cá thể Michelia citrata được khảo sát và thu thập dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố và đặc điểm sinh thái: Michelia citrata phân bố chủ yếu tại vùng rừng ba xã Cao Mã Pờ - Tả Ván – Tùng Vài, ở độ cao từ 1100 đến 1400 m. Diện tích khu phân bố (EOO) ước tính khoảng 15 km², diện tích nơi cư trú (AOO) khoảng 8 km². Loài mọc chủ yếu trong rừng lá rộng thường xanh trên núi đá vôi, thường được giữ lại trong rừng trồng Thảo quả làm cây che bóng.

2. Đặc điểm hình thái và sinh học: Cây gỗ thường xanh cao 20-30 m, đường kính thân 25-90 cm, có mùi tinh dầu citral đặc trưng. Lá bóng, màu lục sẫm, hoa đơn độc, màu vàng ngà, quả có kích thước 3,5-7 cm, chứa khoảng 8 hạt mỗi đại quả. Mùa ra lá non vào tháng 4, mùa hoa tháng 4-5, mùa quả tháng 8-10.

3. Hiện trạng quần thể và tái sinh tự nhiên: Quần thể Michelia citrata có mật độ thấp, với số lượng cá thể trưởng thành hạn chế. Tỷ lệ nảy mầm và tái sinh tự nhiên quanh gốc cây mẹ thấp, chỉ khoảng 15-20% số cây con sống sót sau 1 năm. Mức độ tái sinh theo tuyến cũng cho thấy sự phân bố không đồng đều, tập trung ở các khu vực ít bị tác động.

4. Ảnh hưởng của hoạt động kinh tế xã hội: Việc canh tác Thảo quả và Hương thảo dưới tán rừng chiếm khoảng 80% diện tích rừng tại khu vực nghiên cứu, dẫn đến tỉa thưa tán rừng 30-70% và dọn sạch tầng thảm, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của Michelia citrata. Hoạt động khai thác gỗ và sử dụng củi để sấy sản phẩm cũng làm suy giảm nguồn gen và môi trường sống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân mật độ Michelia citrata thấp và khả năng tái sinh kém chủ yếu do sự phân mảnh sinh cảnh và tác động của hoạt động canh tác nông nghiệp dưới tán rừng. So với các nghiên cứu về loài cùng chi tại các vùng khác, tỷ lệ tái sinh của Michelia citrata thấp hơn khoảng 10-15%, phản ánh áp lực khai thác và biến đổi môi trường cao hơn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố mật độ cây trưởng thành và cây con theo tuyến, bảng so sánh tỷ lệ tái sinh tự nhiên giữa các khu vực.

Kết quả thử nghiệm nhân giống hữu tính cho thấy tỷ lệ nảy mầm đạt khoảng 65-70%, chiều cao cây con trung bình 15 cm sau 3 tháng, cho thấy khả năng phục hồi và nhân giống ngoài tự nhiên có thể thực hiện được nếu có biện pháp bảo vệ và quản lý phù hợp. Điều này phù hợp với các nghiên cứu về nhân giống loài Magnoliaceae khác, khẳng định tiềm năng bảo tồn bằng phương pháp nhân giống hữu tính.

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển loài, đồng thời cảnh báo về nguy cơ mất môi trường sống do canh tác không kiểm soát. Việc áp dụng các chính sách bảo tồn dựa vào cộng đồng và quản lý bền vững tài nguyên rừng là cần thiết để duy trì quần thể Michelia citrata.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ sinh cảnh tự nhiên: Hạn chế tỉa thưa và phá rừng để trồng Thảo quả, Hương thảo trong khu vực phân bố Michelia citrata. Thiết lập vùng bảo vệ nghiêm ngặt tại các khu vực có mật độ cây trưởng thành cao nhằm duy trì môi trường sống ổn định. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh Hà Giang, Hạt Kiểm lâm huyện Quản Bạ. Thời gian: 1-3 năm.

2. Phát triển chương trình nhân giống và trồng lại: Mở rộng quy mô nhân giống hữu tính bằng hạt tại các vườn ươm địa phương, phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Thực vật để cung cấp cây giống chất lượng cho các dự án trồng rừng bảo tồn. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Bảo tồn Thực vật, các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: 2-5 năm.

3. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn cho người dân về giá trị bảo tồn Michelia citrata và tác động tiêu cực của việc khai thác không bền vững. Khuyến khích cộng đồng tham gia quản lý và bảo vệ rừng. Chủ thể thực hiện: UBND xã, các tổ chức bảo tồn. Thời gian: liên tục.

4. Xây dựng chính sách hỗ trợ sinh kế bền vững: Khuyến khích phát triển các mô hình canh tác nông nghiệp thân thiện với môi trường, giảm áp lực lên rừng tự nhiên, như trồng xen canh, sử dụng kỹ thuật canh tác ít phá rừng. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các tổ chức phát triển nông thôn. Thời gian: 3-5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu thực vật học và sinh thái học: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về phân bố, đặc điểm sinh thái và sinh học của Michelia citrata, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về họ Magnoliaceae và bảo tồn thực vật quý hiếm.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn thiên nhiên: Thông tin về hiện trạng bảo tồn, tác động của hoạt động kinh tế xã hội và đề xuất giải pháp giúp xây dựng chính sách quản lý rừng bền vững, bảo vệ đa dạng sinh học.

3. Tổ chức phi chính phủ và các dự án bảo tồn: Cơ sở khoa học để triển khai các chương trình bảo tồn loài, phát triển sinh kế cộng đồng và nhân giống phục hồi quần thể Michelia citrata.

4. Cộng đồng địa phương và cán bộ quản lý xã, huyện: Hiểu rõ giá trị và nguy cơ của loài, từ đó tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng, đồng thời áp dụng các mô hình canh tác thân thiện với môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Michelia citrata có đặc điểm nhận dạng nào nổi bật?
   Michelia citrata là cây gỗ thường xanh cao 20-30 m, có mùi tinh dầu citral đặc trưng (mùi sả chanh), lá bóng màu lục sẫm, hoa đơn độc màu vàng ngà, quả có kích thước 3,5-7 cm chứa nhiều hạt. Đặc điểm này giúp phân biệt với các loài Michelia khác.

2. Tình trạng bảo tồn hiện nay của Michelia citrata ra sao?
   Quần thể Michelia citrata có mật độ thấp, phân bố bị chia cắt, khả năng tái sinh tự nhiên kém do tác động của canh tác nông nghiệp và khai thác gỗ. Loài chưa được đánh giá chính thức theo IUCN nhưng có nguy cơ bị đe dọa nghiêm trọng.

3. Phương pháp nhân giống Michelia citrata hiệu quả nhất là gì?
   Nhân giống hữu tính bằng hạt được đánh giá là phương pháp khả thi, với tỷ lệ nảy mầm khoảng 65-70% sau khi xử lý hạt bằng ngâm nước ấm và ủ trong túi vải. Cần chăm sóc kỹ trong giai đoạn gieo ươm để cây con phát triển tốt.

4. Hoạt động canh tác nào ảnh hưởng tiêu cực đến Michelia citrata?
   Canh tác Thảo quả và Hương thảo dưới tán rừng chiếm khoảng 80% diện tích rừng, gây tỉa thưa tán rừng 30-70% và dọn sạch tầng thảm, làm suy giảm môi trường sống và khả năng tái sinh của Michelia citrata.

5. Làm thế nào để cộng đồng địa phương tham gia bảo tồn Michelia citrata?
   Thông qua các chương trình tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức, hỗ trợ sinh kế bền vững và khuyến khích quản lý rừng dựa vào cộng đồng, người dân có thể tham gia bảo vệ và phát triển loài một cách hiệu quả.

Kết luận

• Michelia citrata là loài thực vật quý hiếm, có giá trị kinh tế và sinh thái, phân bố tại vùng rừng ba xã Cao Mã Pờ - Tả Ván – Tùng Vài, Hà Giang.
• Quần thể loài có mật độ thấp, khả năng tái sinh tự nhiên hạn chế do tác động của hoạt động canh tác và khai thác gỗ.
• Thử nghiệm nhân giống hữu tính bằng hạt cho kết quả khả quan, mở ra hướng bảo tồn và phục hồi quần thể ngoài tự nhiên.
• Cần tăng cường bảo vệ sinh cảnh, phát triển chương trình nhân giống, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng chính sách sinh kế bền vững.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu phân tích tinh dầu, đánh giá sâu hơn về đa dạng sinh học khu vực và triển khai các giải pháp bảo tồn thực tiễn.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ Michelia citrata – bảo tồn giá trị thiên nhiên quý báu của Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong quá trình phát triển kinh tế toàn cầu, rất nhiều loài thực vật đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng hoàn toàn bởi các hoạt động của con người. Con người không chỉ khai thác triệt để các loài có giá trị mà còn phá hủy sinh cảnh, môi trường sống tự nhiên, dẫn đến nguy cơ tuyệt diệt của các loài sinh vật. Việt Nam cũng không đứng ngoài tình trạng ấy. Chúng ta luôn được nghe đất nước ta có “rừng vàng, biển bạc”, quả thật Việt Nam là quốc gia có hệ thực vật vô cùng phong phú do những đặc trưng về vị trí, địa lý, địa hình và là nơi giao lưu của nhiều luồng thực vật khác nhau.

Trên thực tế, các nhà thực vật đã thống kê được 13.766 loài thực vật, trong đó 2.393 loài thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch [6,13], và còn có thể nhiều hơn nữa. Mặc dù có được lợi thế trên, việc nghiên cứu các loài thực vật còn rất nhiều hạn chế, cả trong phân loại học và lĩnh vực bảo tồn, đặc biệt bên cạnh những loài mới được khám phá ra, rất nhiều loài thực vật có giá trị đã biến mất hoàn toàn, thậm chí có những loài mới vừa được phát hiện đã ở tình trạng nguy cấp. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 đã liệt kê tới 464 loài thực vật đang bị đe dọa nghiêm trọng [4]. Họ Ngọc lan cũng nằm trong tình trạng trên.

Họ Ngọc lan (Magnoliceae Juss.) thuộc bộ Ngọc lan (Magnoliales), liên bộ Ngọc lan (Magnolianae), phân lớp Ngọc lan (Magnoliidae), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida), là họ thực vật nguyên thủy nhất trong ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) [2,3,10,18,34,40,49,50]. Ngày nay trên thế giới, họ này có 17 chi khoảng 300 loài phân bố ở vùng nhiệt đới tới vùng ôn đới ấm đặc biệt là vùng Bắc bán cầu từ Đông Nam châu Á, Trung Mỹ, Đông Nam của Bắc Mỹ tới miền Nam của Nam Mỹ [50,51]. Ở Việt Nam các nhà thực vật ghi nhận có khoảng 55 loài thuộc 11 chi khác nhau [3,10] phân bố tại nhiều tỉnh miền núi từ Bắc xuống Nam, trong đó có 8 loài đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam năm 2007 [4]. Những năm gần đây, rất nhiều loài thuộc họ Ngọc lan được phát hiện mới cho Việt Nam, cũng như là loài mới trên thế giới.

Luận án tiến sĩ của Vũ Quang Nam đã mô tả 5 loài Ngọc lan mới cho khoa học, bổ sung 12 loài Ngọc lan cho hệ thực vật Việt Nam [50]. Từ Bảo Ngân 1 K20 Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ 2014 Hầu hết các loài Ngọc lan đều có tiềm năng lớn để khai thác và sử dụng vì chất lượng gỗ tốt, hoa thơm, đẹp, có chứa tinh dầu. Các loài này được dùng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như xây dựng, làm đồ gỗ, hàng mỹ nghệ, làm thuốc, gia vị, sử dụng trong ngành công nghiệp nước hoa và được trồng làm cảnh. Điều đó dẫn tới nhiều loài trong họ bị khai thác triệt để.

Theo Li và cộng sự (2000), khoảng 49- 66 loại hợp chất hóa học chính, chiếm tới 92,57%-98,79% trong tinh dầu một số loài Ngọc lan đã được xác định, khẳng định chất lượng tinh dầu làm nước hoa ngọt ngào, mạnh và giữ được mùi lâu. Chưa kể một số loài được sử dụng làm thuốc như lá và hoa Magnolia grandiflora để giảm huyết áp, Michelia alba làm thuốc giảm ho, lợi tiểu [50]. Hiện tại, với sự tài trợ của Quỹ cây xanh toàn cầu và Tổ chức Bảo tồn các Vườn thực vật Quốc tế, nhiều quốc gia trên thế giới đã tập trung bảo tồn khẩn cấp các loài thực vật có nguy cơ bị tuyệt chủng của đất nước mình trong đó có ưu tiên tiến hành bảo tồn các loài thuộc họ Ngọc lan - Magnoliaceae đang bị đe dọa tuyệt chủng trầm trọng tại Cu Ba, Columbia, Trung Quốc và Việt Nam. Để bảo tồn các loài Ngọc lan ở Việt Nam có hiệu quả thì việc nghiên cứu và bảo tồn chúng ở các khu phân bố tự nhiên rất cần thiết.

Xuất phát từ lý luận và yêu cầu thực tiễn trên, chúng tôi chọn loài Giổi chanh - Michelia citrata, một trong 12 loài bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu với đề tài luận văn cao học: ”Nghiên cứu sự phân bố, sinh thái, sinh học và hiện trạng bảo tồn của loài Giổi chanh – Michelia citrata (Noot. Xia tại xã Tùng Vài, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang”. Hy vọng kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ làm cơ sở khoa học để thực hiện bảo tồn bền vững và phát triển loài này tại Việt Nam. Từ Bảo Ngân 2 K20 Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ 2014 Chƣơng 1 – TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Lƣợc sử vấn đề nghiên cứu chi Michelia và loài Michelia citrata trên thế giới Họ Ngọc lan - Magnoliaceae là một trong những nhóm thực vật có hoa đầu tiên của ngành thực vật Hạt kín - Angiospermae. Họ Ngọc lan ngày nay gồm khoảng 300 loài thuộc 17 chi, phân bố tự nhiên ở Đông Nam châu Á, Trung Mỹ, Đông Nam Bắc Mỹ tới miền Nam của Bắc Mỹ [50,51]. Mặc dù Ngọc lan được coi là một trong những họ thực vật có hoa nguyên thủy nhất, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành khái niệm về hoa đầu tiên và nghiên cứu tiến hóa, hệ thống phân loại của họ lại có rất nhiều quan điểm khác nhau, đặc biệt là sự sắp xếp thứ bậc chi. Rất nhiều trường phái phân loại khác nhau đã được đưa ra từ khi Jussieus (1789) lần đầu tiên mô tả họ Magnoliaceae trong “Species Plantarum” cho đến các tác giả khác như Spach (1839); Baillon (1866); Dandy (1927, 1978); Law (1984, 1996, 2000); Nooteboom (1985, 2000); Chen & Nooteboom (1993); Azuma et al.

(1999, 2001); Kim et al. (2001); Figlar & Nooteboom (2004); Sun & Zhou (2004); Xia et al. Tên Magnolia sau đó được Carolus Linnaeus (1707-1788) sử du ̣ng trong tác phẩ m “Genera Plantarum I, 1937” để mô tả loài Magnolia glauca, sau này được chuẩ n hóa với tên Magnolia virginiana L. Đó là sự xuấ t hi ện và ra đời chính thức của tên Magnolia, sau này chính là tên của ho ̣ Ngo ̣c lan – Magnoliaceae [50].

Linnaeus (1753) là người đầu tiên công bố chi Michelia L. với loài chuẩn là Michelia champaca L. trong tác phẩ m “Species Plantarum” , đã đề cập tới 8 loài thuộc 3 chi, đó là: Liriodenron L.) và Từ Bảo Ngân 3 K20 Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ 2014 Michelia L. Joannis De Loureiro (1790) trong công trình “Flora Cochichinensis I” đã mô tả chi tiết 3 loài: Liriodendron liliifera Lour.

(đây là một trong những loài Ngọc lan đầu tiên được mô tả Việt Nam với tên địa phương là Hoa dạ hợp), và loài Michelia champaca L. Pyramo De Candolle (1824) trong “Prodromus Systematis Naturalis” mô tả chi Michelia L. với 7 loài là M. Blume (1825, tái bản lần ba của phiên bản 1823) với “Bijdragen tot de flora van Nederlandsch Indië” đã mô tả chi Michelia L.

Tiếp theo đó, Hooker & Thomson trong tác phẩm “Flora Indica 1. 1855” cũng nhắc đến chi Michelia với 2 loài M. Baillon (1866) trong “Recueil Périodique D‟observations botaniques: Ménoire sur la Famille des Magnolicées”: chỉ mô tả 1 chi Magnolia L. với 5 nhánh, trong tác phẩm này, Michelia chuyển thành một nhánh của chi Magnolia L.

Sau đấy, với Miquel (1868) trong “Annales Musei Botanici: Lugduno-Batavi VI” tiếp tục mô tả chi Michelia L. là chi độc lập với 5 loài, Paul Parmentier (1895) trong “Histoire des Magnoliacées” đã mô tả chi Michelia với 15 loài [47]. Từ năm 1927, Dandy Jame Edgar, trong công trình “The Genera of Magnolieae” (Kew Bull. 7: 257-264), đã dựa trên đặc điểm khác biệt về hình thái, công nhận và công bố các chi thuộc họ là Talauma, Magnolia, Manglietia, Michelia, Alcimandra, Pachylarnax, Elmerrillia, Kmeria [28].

Sau này, Dandy (1964, 1974) đã chấp nhận thêm một số chi khác của các tác giả khác như Aromadendron Blume (1825), Paramichelia H. Hu (1940) và Tsoongiodendron W. Chun (1963) để cho ra h ệ thố ng mới với 12 chi. Đây cũng là hệ thống được nhiều nhà thực vật chấp nhận và sử dụng trong thời gian khá dài.

Sau thời gian đó có mô tả thêm một số chi mới như Paramanglietia của Hu et W. Cheng (1951), Từ Bảo Ngân 4 K20 Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ 2014 Dugandiodendron Lozano của G. Lozano-Contreras (1975), với Manglietiastrum Law của Yu Hu Liu (Yuh Wu Law) (1979) và Woonyoungia La (1997) hay Sinomanglietia của Z. Đến đây chi Michelia L.

vẫn được công nhận là chi độc lập với đặc điểm cụm hoa mọc ở nách lá. Hệ thống này với chi Michelia L. độc lập vẫn được tiếp tục chấp nhận trong các tác phẩm của Law (1984, 2000) [50]. Sau này, Hans P.

Nooteboom (1985) trong “Notes on Magnoliaceae” đã rút gọn lại h ệ thố ng của Dandy (1927, 1964, 1974), theo đó ông gộp 4 chi: Talauma Juss., Aromadendron Blume, Dugandiodendron Lozano, Manglietiastrum Law vào chi Magnolia L.; gộp các chi Paramichelia Hu, Tsoongiodendron Chun và Alcimandra Dandy vào chi Michelia L. Theo cách này phân họ Magnolioideae chỉ còn 6 chi [44]. Đến năm 2000, Noteboom công nhận họ Ngọc lan có 3 chi Pachylanax, Magnolia thuộc phân họ Magnolioideae và chi Liriodendrons thuộc phân họ Liriodendroideae. Chi Magnolia được phân thành nhiều phân chi (subgenus) và tổ (section), trong đó có phân chi Michelia.

Phân chi này lại được phân thành 7 section là: Sect. Figlar và Nooteboom (2004) trong công trình “Notes on Magnoliaceae IV” đề xuất một hệ thống mới cho Magnoliaceae, trong đó hai người đã gộp tất cả các chi trong phân họ Magnolioideae vào một chi duy nhấ t Magnolia , với 3 phân chi (subgenus): 1) Magnolia; 2) Yulania; và 3) Gynopodium, trong đó Subsect. Michelia thuộc Sect. Michelia của phân chi Yulania [33].

Năm 2012, Xia Nian-He đã đề xuất một hệ thống mới Magnoliaceae dựa vào nhiề u dẫn liệu phân tử và hình thái khác nhau. Trong hệ thống này, tác giả đã phân chia thành 16 chi trong phân ho ̣ Magnolio ideae, giữ chi Michelia L. là một chi độc lập trong hệ thống. Hệ thống này được Vũ Quang Nam sử dụng trong luận án tiến sĩ để phân loại các loài Ngọc lan ở Việt Nam [50].

Từ Bảo Ngân 5 K20 Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ 2014 Qua các hệ thống này có thể thấy các tác giả của các hệ thố ng khác nhau đề u đồ ng ý về sự phân tách giữa 2 phân ho ̣ rõ ràng trong Magnoliaceae , đó là: (1) Liriodendroideae và (2) Magnolioideae nhưng có sự khác biệt về phân chia, sắp xếp các chi. Tuy nhiên sau thời gian phân tách hay nhập lại các chi, các bằng chứng về phân loại truyền thống cũng như các nghiên cứu hiện đại về nhiễm sắc thể và phân tử đều cho rằng nên xem chi Michelia L.