Luận án tiến sĩ về bảo hiểm tiền gửi: Thực tiễn và pháp luật tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu pháp luật về bảo hiểm tiền gửi từ thực tiễn bảo hiểm tiền gửi việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Ngô Quang Huy
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Bảo Hiểm Tiền Gửi Từ Thực Tiễn Bảo Hiểm Tiền Gửi Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến bảo hiểm tiền gửi
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò, chức năng của bảo hiểm tiền gửi
• 3. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI
• 4. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM
• 5. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO HIỂM TIỀN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu về bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và chuyên gia. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng bảo hiểm tiền gửi không chỉ là một công cụ bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính. Các nghiên cứu quốc tế như của Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi Quốc tế (IADI) đã cung cấp những khung lý thuyết và thực tiễn cho việc xây dựng hệ thống bảo hiểm tiền gửi tại các quốc gia khác nhau. Tại Việt Nam, việc thực hiện bảo hiểm tiền gửi đã được quy định rõ ràng trong Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012, tuy nhiên, thực tiễn cho thấy còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm tiền gửi là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và đảm bảo sự phát triển an toàn của hệ thống ngân hàng.

1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến bảo hiểm tiền gửi

Hoạt động bảo hiểm tiền gửi đã được thực hiện từ rất sớm tại nhiều quốc gia, với mục tiêu bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và đảm bảo an toàn cho hệ thống ngân hàng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng bảo hiểm tiền gửi không chỉ giúp bảo vệ người gửi tiền mà còn là một tiêu chí quan trọng trong việc đảm bảo an toàn hoạt động của các tổ chức tín dụng. Nghiên cứu của các tác giả như Asli Demirguc-Kunt và Baybars Karacaovali đã chỉ ra rằng việc xây dựng một hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả là rất cần thiết để duy trì sự ổn định tài chính. Tại Việt Nam, mặc dù đã có những bước tiến trong việc xây dựng hệ thống bảo hiểm tiền gửi, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

II. Những vấn đề lý luận về bảo hiểm tiền gửi và pháp luật về bảo hiểm tiền gửi

Các vấn đề lý luận về bảo hiểm tiền gửi bao gồm khái niệm, vai trò và chức năng của nó trong hệ thống tài chính. Bảo hiểm tiền gửi được định nghĩa là một cơ chế bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền khi tổ chức tín dụng gặp khó khăn. Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 đã quy định rõ ràng về các chủ thể tham gia, loại tiền gửi được bảo hiểm và mức phí bảo hiểm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy còn nhiều bất cập trong việc thực hiện các quy định này. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cần có sự điều chỉnh và hoàn thiện pháp luật để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu phát triển của nền kinh tế. Việc nâng cao nhận thức về bảo hiểm tiền gửi cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền.

2.1. Những vấn đề lý luận về bảo hiểm tiền gửi

Lý luận về bảo hiểm tiền gửi bao gồm các khái niệm cơ bản như bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, đảm bảo an toàn cho hệ thống ngân hàng và vai trò của bảo hiểm tiền gửi trong việc duy trì sự ổn định tài chính. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng bảo hiểm tiền gửi không chỉ là một công cụ tài chính mà còn là một phần quan trọng trong chính sách tài chính quốc gia. Việc hiểu rõ các vấn đề lý luận này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng và hoàn thiện hệ thống bảo hiểm tiền gửi một cách hiệu quả hơn.

III. Thực trạng thực hiện pháp luật bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam

Thực trạng thực hiện pháp luật về bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam đã thực hiện nhiều hoạt động nhằm bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, tuy nhiên, việc thực hiện các quy định pháp luật vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như mức phí bảo hiểm, loại tiền gửi được bảo hiểm và quy trình chi trả vẫn cần được cải thiện. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo hiểm tiền gửi.

3.1. Thực trạng thực hiện pháp luật về chủ thể tham gia quan hệ bảo hiểm tiền gửi

Thực trạng cho thấy rằng các chủ thể tham gia vào quan hệ bảo hiểm tiền gửi chưa được xác định rõ ràng, dẫn đến nhiều khó khăn trong việc thực hiện các quy định pháp luật. Các tổ chức tín dụng cần có sự hiểu biết sâu sắc về quyền và nghĩa vụ của mình trong quan hệ bảo hiểm tiền gửi. Việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các bên liên quan là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền và nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam.

IV. Giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo hiểm tiền gửi và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam

Để hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm tiền gửi, cần có các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực thi. Các nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp như cải cách quy trình chi trả, điều chỉnh mức phí bảo hiểm và tăng cường công tác tuyên truyền về bảo hiểm tiền gửi. Việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch sẽ giúp nâng cao niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống ngân hàng. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để đảm bảo việc thực hiện pháp luật về bảo hiểm tiền gửi được hiệu quả và đồng bộ.

4.1. Định hướng hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật bảo hiểm tiền gửi

Định hướng hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm tiền gửi cần tập trung vào việc điều chỉnh các quy định hiện hành để phù hợp với thực tiễn. Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các mô hình bảo hiểm tiền gửi trên thế giới để áp dụng vào Việt Nam. Việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Pháp luật về bảo hiểm tiền gửi từ thực tiễn Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam" của tác giả Ngô Quang Huy (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9 38 01 07, Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 2020) là công trình khoa học chuyên khảo tiên phong tiếp cận toàn diện chế định bảo hiểm tiền gửi (BHTG) dưới lăng kính kép: lý luận luật học kinh tế và thực tiễn điều hành hệ thống an toàn tài chính tiền tệ tại Việt Nam. Bối cảnh nghiên cứu diễn ra trong giai đoạn hệ thống ngân hàng Việt Nam đẩy mạnh Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016 – 2020" theo Quyết định số 1058/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và triển khai Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng năm 2017 (Luật số 17/2017/QH14).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ ràng: Sự thiếu đồng bộ, mâu thuẫn và lạc hậu giữa Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 và Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi năm 2017. Trong khi Luật năm 2017 đã giao thêm nhiều trọng trách mang tính can thiệp sớm cho Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (BHTGVN) như cho vay đặc biệt, mua trái phiếu dài hạn của tổ chức tín dụng hỗ trợ, tham gia đánh giá phương án phục hồi và xây dựng phương án phá sản Quỹ tín dụng nhân dân (QTDND) bị kiểm soát đặc biệt (KSĐB), thì Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 vẫn giam BHTGVN trong khuôn khổ hạn hẹp của mô hình chi trả quyền hạn mở rộng thấp, cơ chế thu phí đồng hạng cào bằng 0,15%, hạn mức chi trả danh nghĩa 75 triệu đồng (theo Quyết định số 21/2017/QĐ-TTg) và quy trình chi trả phát sinh độ trễ nghiêm trọng.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses - H) được xác lập chặt chẽ:

• RQ1: Bản chất pháp lý, địa vị pháp trị và mô hình BHTG nào phù hợp nhất với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam?
• H1: Cơ chế điều chỉnh của pháp luật BHTG là quan hệ pháp luật tài chính phi hợp đồng đặc thù, mang bản chất dịch vụ công ích và việc chuyển dịch sang mô hình giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizer) là tất yếu khách quan.
• RQ2: Thực trạng thực thi pháp luật BHTG giai đoạn 2013 – 2019 bộc lộ những điểm nghẽn pháp lý nào về chủ thể, hạn mức chi trả, cơ chế phí và năng lực tham gia tái cơ cấu?
• H2: Cơ chế phí đồng hạng 0,15% triệt tiêu kỷ luật thị trường, hạn mức chi trả 75 triệu đồng chưa tương xứng với tăng trưởng GDP bình quân, và quy định thời điểm chi trả sau khi chấm dứt kiểm soát đặc biệt gây tổn hại quyền lợi người gửi tiền.
• RQ3: Các giải pháp lập pháp và thực thi nào cần được ban hành để nâng cao hiệu lực của BHTGVN trong mạng an toàn tài chính quốc gia?
• H3: Cần sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012, thiết lập cơ chế phí phân biệt dựa trên xếp hạng rủi ro CAMELS, nâng hạn mức chi trả linh hoạt và luật hóa thẩm quyền xử lý phá sản độc lập.

Khung lý thuyết tích hợp bốn trụ cột học thuật: Lý thuyết hàng hóa công không thuần túy (impure public goods), Lý thuyết thông tin bất cân xứng (asymmetric information), Lý thuyết rủi ro đạo đức (moral hazard), và Lý thuyết quản trị an toàn vĩ mô hệ thống tài chính theo chuẩn mực của Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi Quốc tế (IADI) và Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực chứng từ năm 2013 đến năm 2019 trên toàn bộ hệ thống hơn 1.200 tổ chức tham gia BHTG tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế ghi nhận sự tiến hóa sâu sắc của lý thuyết BHTG qua ba làn sóng nghiên cứu lớn. Làn sóng thứ nhất tập trung vào vai trò ngăn chặn hoảng loạn ngân hàng (bank runs) và xác lập cơ chế bảo vệ tiền gửi công khai thay thế cho bảo vệ ngầm (Garcia, 1999, 2002; Mankiw, 1992). Làn sóng thứ hai phân tích tác động hai mặt của BHTG đối với kỷ luật thị trường và rủi ro đạo đức thông qua cơ sở dữ liệu toàn cầu của Demirgüç-Kunt, Karacaovali, & Laeven (2005), cùng các nghiên cứu định hình cấu trúc BHTG khu vực châu Á của Choi (2000). Làn sóng thứ ba, bùng nổ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007 – 2008, khẳng định vị trí trung tâm của BHTG trong mạng an toàn tài chính quốc gia (financial safety net) thông qua "Bộ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả" do IADI và BCBS ban hành năm 2009 (cập nhật 2014).

Tại Việt Nam, các công trình của Đào Trí Úc, Nguyễn Thị Kim Oanh (2002, 2004), Đào Văn Tuấn (2005), Lê Thị Thu Thủy (2007, 2008), Đinh Dũng Sỹ (2008), Bùi Hữu Toàn (2012), và Nguyễn Đăng Quân (2018) đã đặt nền móng nghiên cứu về cơ chế BHTG. Tuy nhiên, các tranh luận học thuật chủ yếu vẫn tồn tại ở hai trường phái đối lập:

1. Trường phái tiếp cận tĩnh: Ủng hộ mô hình chuyên chi trả (Pay-box) hoặc chi trả mở rộng hạn chế với mức phí đồng hạng nhằm giữ ổn định chi phí hoạt động cho hệ thống ngân hàng thương mại non trẻ và hạn chế xung đột thẩm quyền với Ngân hàng Nhà nước.
2. Trường phái tiếp cận động và phòng ngừa rủi ro: Nhấn mạnh mô hình giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizer), áp dụng phí phân biệt theo mức độ rủi ro để trừng phạt các định chế chấp nhận rủi ro quá mức, đồng thời trao quyền tiếp cận thông tin giám sát từ xa và kiểm tra tại chỗ cho tổ chức BHTG.

Luận án của Ngô Quang Huy định vị nghiên cứu của mình tại giao điểm của trường phái phòng ngừa rủi ro hiện đại với bối cảnh chuyển đổi thể chế kinh tế tại Việt Nam. Luận án tiến hành đối sánh sâu sắc với hai hệ thống quốc tế điển hình:

• Hoa Kỳ: Cơ quan Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang (FDIC) với mô hình Risk-minimizer toàn quyền, được củng cố quyền hạn qua Đạo luật Cải cách FDIC (FDICIA 1991), Đạo luật Ưu tiên Người gửi tiền 1993, và Đạo luật Dodd-Frank 2010. Minh chứng thực tiễn cho thấy FDIC đã xử lý độc lập, nhanh gọn 321 ngân hàng đổ vỡ trong giai đoạn khủng hoảng 2007 – 2010 mà không làm gián đoạn hệ thống thanh toán quốc gia.
• Hàn Quốc: Tổng công ty Bảo hiểm Tiền gửi Hàn Quốc (KDIC), cơ quan đóng vai trò trụ cột trong việc tái cơ cấu thành công 655 tổ chức tài chính đổ vỡ với nguồn vốn xử lý lên tới 126 tỷ USD trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1996 – 1998 nhờ quyền hạn giám sát và can thiệp kịp thời.

Qua việc so sánh này, luận án chứng minh rằng Việt Nam không thể duy trì mô hình thụ động mà phải tiến tới chuẩn hóa quyền hạn BHTGVN tương đương các định chế phát triển trong khu vực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết luật kinh tế và luật ngân hàng thông qua việc tái định nghĩa bản chất pháp lý của quan hệ BHTG. Luận án khẳng định quan hệ BHTG là một cam kết pháp lý công khai đơn phương mang tính bắt buộc và phi hợp đồng: "BHTG là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG và người gửi tiền về việc tổ chức BHTG sẽ chi trả tiền gửi được bảo hiểm cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG bị chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán."

Công trình mở rộng Lý thuyết Bất cân xứng thông tin (Akerlof, Stiglitz) và Lý thuyết Rủi ro đạo đức trong thị trường tài chính Việt Nam thông qua ba mệnh đề lý thuyết:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Dịch vụ BHTG là loại "hàng hóa công không thuần túy" (impure public goods), cung cấp tiện ích bảo vệ niềm tin vĩ mô gián tiếp cho toàn xã hội; do đó, sự can thiệp lập pháp mang tính bắt buộc là điều kiện tiên quyết để triệt tiêu hiện tượng "người đi xe không trả tiền" (free-rider problem).
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Cơ chế thu phí bảo hiểm đồng hạng tạo ra rủi ro đạo đức nghiêm trọng, khuyến khích các tổ chức tín dụng yếu kém đầu tư vào tài sản rủi ro cao vì chi phí bảo hiểm bị cào bằng với các ngân hàng an toàn.
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Hiệu quả bảo vệ người gửi tiền tỷ lệ nghịch với độ trễ can thiệp pháp lý; quyền hạn xử lý can thiệp sớm và hỗ trợ phục hồi là thuộc tính bắt buộc của một định chế an toàn tài chính hiện đại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa ngành giữa:

1. Lý thuyết Cạnh tranh của Adam Smith và John Stuart Mill: Đánh giá sự bình đẳng trong cạnh tranh huy động vốn giữa các NHTM nhà nước, NHTM cổ phần và hệ thống QTDND.
2. Lý thuyết Quản trị rủi ro & Thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN: Giải quyết hài hòa giữa yêu cầu an sinh xã hội, bảo vệ người gửi tiền nhỏ yếu thế với nguyên tắc kỷ luật thị trường tài chính.
3. Khung đánh giá tuân thủ 16 Nguyên tắc cốt lõi của IADI: Đóng vai trò là hệ quy chiếu chuẩn mực quốc tế để rà soát toàn bộ các quy định thực định của Việt Nam.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định trong phạm vi nền kinh tế có tỷ lệ sở hữu nhà nước chi phối trong hệ thống ngân hàng thương mại, mạng lưới QTDND nông thôn quy mô nhỏ nhưng tiềm ẩn rủi ro lây lan cao, và thị trường tài chính đang trong quá trình chuyển đổi số.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với lập trường hiện thực phê phán (Critical Realism) và chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism). Nghiên cứu sử dụng thiết kế đa phương pháp kết hợp liên ngành giữa khoa học pháp lý và kinh tế học thực nghiệm. Thiết kế đa tầng phân tích bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá sự tương thích của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật NHNN 2010, Luật Các TCTD 2010/2017, Luật BHTG 2012, Luật Phá sản 2014) với an toàn hệ thống tài chính.
• Cấp độ trung mô: Đánh giá địa vị pháp lý, cơ cấu tổ chức và năng lực vận hành thực tế của BHTGVN (Quyết định số 1394/QĐ-TTg, Quyết định số 1395/QĐ-TTg, Quyết định số 527/QĐ-TTg).
• Cấp độ vi mô: Phân tích hành vi tuân thủ nộp phí, kiểm tra an toàn và xử lý chi trả cho hơn 1.200 tổ chức tham gia BHTG.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ tính nghiêm ngặt học thuật cao:

• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law): Khảo sát, đối chiếu hệ thống pháp luật BHTG của 10 quốc gia tiêu biểu (Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Canada, Nga, Đức, Argentina, Australia, Brazil, Hà Lan, Malaysia) nhằm rút ra ma trận so sánh về quản trị, quyền hạn can thiệp, nguồn vốn và cơ chế xử lý phá sản.
• Phương pháp tổng hợp, chuẩn hóa văn bản thực định: Rà soát hơn 50 văn bản luật, nghị định, thông tư (như Thông tư số 24/2014/TT-NHNN, Thông tư số 34/2016/TT-NHNN, Thông tư số 01/2018/TT-NHNN).
• Kỹ thuật tam giác giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp chéo giữa dữ liệu báo cáo thống kê chính thống của BHTGVN, dữ liệu giám sát của NHNN và các khuyến nghị đánh giá đồng đẳng (Peer Review Report) của IADI/FSB.
• Độ tin cậy và giá trị pháp lý: Các nguồn tài liệu được xác thực thông qua các kỳ kiểm toán nhà nước, báo cáo tổng kết ngành ngân hàng và kỷ yếu hội thảo chuyên gia cấp quốc gia.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu thực nghiệm phân tích sâu sắc các chiều cạnh định lượng giai đoạn 2013 – 2019:

• Chủ thể tham gia: Tính đến giai đoạn 2018 – 2019, mạng lưới quản lý bao gồm gần 1.300 TCTD (trong đó có gần 100 NHTM, ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; hơn 1.180 QTDND và các tổ chức tài chính vi mô).
• Thu phí BHTG: Phân tích chuỗi số liệu thu phí 2013 – 2018 với tỷ lệ cố định 0,15% trên số dư tiền gửi bình quân; chỉ ra tốc độ tăng trưởng quy mô quỹ BHTG hàng năm nhưng chứng minh sự bất cập khi tỷ trọng đóng góp của các ngân hàng quy mô lớn chiếm trên 85% nhưng mức độ rủi ro lại thấp hơn hệ thống QTDND nhỏ lẻ.
• Hoạt động kiểm tra, giám sát: Phân tích dữ liệu kiểm tra chuyên sâu hàng trăm lượt TCTD mỗi năm (giai đoạn 2013 – 2018) về tính toán số dư tiền gửi và chấp hành an toàn vốn, làm nổi bật các vi phạm phổ biến trong việc phân loại tài khoản tiền gửi được bảo hiểm.
• Công cụ phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, ma trận phân tích SWOT thể chế, và bảng đối chiếu chuẩn hóa định tính (Qualitative Comparative Matrix) trên nền tảng xử lý dữ liệu văn bản pháp quy.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 4 phát hiện mang tính đột phá thực tiễn có đầy đủ minh chứng thực nghiệm:

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 BỐN ĐIỂM NGHẼN LẬP PHÁP VÀ THỰC TIỄN BHTG                          |
+==================================+=================================================================+
| 1. Cơ chế phí cào bằng 0,15%      | Triệt tiêu động lực kiểm soát rủi ro, gây bù chéo bất hợp lý    |
|                                  | giữa ngân hàng quản trị chuẩn mực và TCTD chấp nhận rủi ro cao  |
+----------------------------------+-----------------------------------------------------------------+
| 2. Hạn mức chi trả 75 triệu VND  | Quá thấp so với thu nhập và quy mô tiền gửi (chỉ tăng 50% sau   |
|    (Quyết định 21/2017/QĐ-TTg)   | 12 năm từ mức 50 triệu năm 2005), bảo vệ chưa đầy đủ niềm tin   |
+----------------------------------+-----------------------------------------------------------------+
| 3. Độ trễ kích hoạt chi trả      | Phải chờ văn bản chấm dứt KSĐB hoặc phương án phục hồi thất bại |
|                                  | (kéo dài nhiều năm), làm tê liệt thanh khoản của người gửi tiền |
+----------------------------------+-----------------------------------------------------------------+
| 4. Xung đột thẩm quyền can thiệp | Luật Các TCTD 2017 giao BHTGVN can thiệp sớm nhưng Luật BHTG    |
|                                  | 2012 chưa được sửa đổi đồng bộ, thiếu hành lang pháp lý an toàn |
+----------------------------------+-----------------------------------------------------------------+

Thứ nhất, Cơ chế phí bảo hiểm đồng hạng 0,15% bộc lộ sự bất công bằng và dung túng rủi ro đạo đức. Việc áp dụng chung một mức phí 0,15%/năm trên tổng số dư bình quân tiền gửi được bảo hiểm cho mọi loại hình định chế (từ ngân hàng thương mại nhà nước lớn có xếp hạng tín nhiệm cao đến các QTDND quy mô nhỏ có rủi ro thanh khoản cao) vi phạm nguyên tắc thị trường, dẫn đến hiện tượng "trợ cấp chéo ngược" và không tạo động lực kinh tế để các TCTD tự nâng cao chỉ số an toàn vốn CAR.

Thứ hai, Hạn mức trả tiền bảo hiểm 75 triệu đồng là điểm nghẽn nghiêm trọng. Mặc dù Quyết định số 21/2017/QĐ-TTg đã nâng hạn mức từ 50 triệu đồng lên 75 triệu đồng (tăng 50%), nhưng mức này vẫn thấp hơn rất nhiều so với thông lệ quốc tế (IADI khuyến nghị hạn mức nên bao phủ từ 1 đến 2 lần GDP bình quân đầu người và bảo vệ hoàn toàn 90 – 95% số lượng người gửi tiền nhỏ). Hạn mức này chưa tạo được tâm lý an tâm tuyệt đối khi xảy ra tin đồn rút tiền hàng loạt.

Thứ ba, Thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm có độ trễ lớn, xâm phạm quyền tiếp cận tài sản của người dân. Luật BHTG quy định nghĩa vụ chi trả chỉ phát sinh khi NHNN có văn bản chấm dứt KSĐB hoặc không áp dụng các biện pháp phục hồi thanh khoản mà TCTD vẫn phá sản. Trong thực tế, quá trình KSĐB thường kéo dài nhiều năm, dẫn đến việc người gửi tiền không được tiếp cận nguồn tài chính của mình trong thời gian dài, làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin vào chính sách an sinh xã hội của Nhà nước.

Thứ tư, Sự bất cập trong mô hình và thiếu hành lang pháp lý cho quyền hạn can thiệp sớm. Luật sửa đổi Luật Các TCTD năm 2017 đã mở rộng chức năng cho BHTGVN (cho vay đặc biệt, mua trái phiếu dài hạn, xây dựng phương án phá sản), nhưng các quy chế tài chính tại Thông tư số 312/2016/TT-BTC và cơ chế trích lập quỹ dự phòng của BHTGVN chưa được đồng bộ, khiến BHTGVN gặp nhiều rào cản pháp lý khi giải ngân nguồn lực tham gia cứu trợ hệ thống.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Chuyển biến nhận thức từ mô hình hành chính chi trả thụ động sang mô hình quản trị an toàn vĩ mô (Risk-minimizer), làm sâu sắc thêm lý thuyết pháp luật tài chính công và luật điều tiết ngân hàng.
• Về mặt lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012; kiến nghị bổ sung chương riêng về can thiệp sớm, cơ chế xử lý phá sản TCTD độc lập và quy định biểu phí phân biệt theo 5 nhóm rủi ro tín dụng.
• Về mặt thực tiễn điều hành: Đề xuất nâng hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi lên ngưỡng phù hợp theo từng thời kỳ (tiến tới 150 – 300 triệu đồng hoặc quy định mức chi trả theo tỷ lệ bậc thang linh hoạt); hoàn thiện Thông tư liên tịch giữa NHNN và BHTGVN về cơ chế chia sẻ thông tin giám sát thời gian thực (real-time data sharing).

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn dữ liệu định lượng vi mô: Do tính chất bảo mật của ngành ngân hàng, các dữ liệu kiểm tra chi tiết từng ca xử lý TCTD yếu kém và dữ liệu phân loại nhóm nợ của từng QTDND chưa thể công khai toàn diện trong văn bản luận án.
2. *Chưa áp dụng mô hình định lượng định giá quyền chọn (Option-pricing models/Merton Model) để lượng hóa mức phí rủi ro chính xác cho từng NHTM cụ thể tại Việt Nam.
3. Phạm vi thời gian thực chứng dừng lại ở mốc 2019, chưa bao quát toàn bộ tác động của đại dịch COVID-19 và sự bùng nổ của ngân hàng số (Digital Banking) cùng các loại hình tài sản tài chính mới.

Các hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra bao gồm:

• Xây dựng mô hình kinh tế lượng định lượng hóa phí BHTG dựa trên rủi ro tổng hợp (CAR, NPL, ROA, thanh khoản) phù hợp với chuẩn mực Basel II và Basel III tại Việt Nam.
• Nghiên cứu cơ chế bảo hiểm tiền gửi đối với tiền tệ kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC), ví điện tử và các nền tảng công nghệ tài chính (Fintech).
• Khung pháp lý xử lý đổ vỡ ngân hàng xuyên biên giới (Cross-border Bank Resolution) trong bối cảnh các ngân hàng thương mại Việt Nam mở rộng chi nhánh quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình mang lại tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính – Ngân hàng tại các cơ sở đào tạo sau đại học (Học viện Khoa học xã hội, Đại học Luật Hà Nội, Đại học Kinh tế Quốc dân, Học viện Ngân hàng).
• Tái định hình khu vực tài chính: Thiết lập kỷ luật thị trường cho hơn 1.200 TCTD, buộc các quỹ tín dụng nhân dân phải chấn chỉnh công tác thẩm định tín dụng và quản trị thanh khoản để tránh bị áp mức phí bảo hiểm cao.
• Tham vấn chính sách cho Quốc hội và Chính phủ: Cung cấp báo cáo khoa học trực tiếp cho Ban soạn thảo sửa đổi Luật BHTG của Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, thúc đẩy hoàn thiện mạng an toàn tài chính quốc gia.
• Nâng tầm hội nhập quốc tế: Thu hẹp khoảng cách tuân thủ giữa pháp luật BHTG Việt Nam và Bộ nguyên tắc cơ bản IADI-Basel, củng cố mức độ tín nhiệm quốc gia trên thị trường vốn quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp liên ngành Luật – Kinh tế hoàn chỉnh về thể chế BHTG và phương pháp luật học so sánh quốc tế chuẩn mực.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, NHNN): Tiếp nhận hệ thống giải pháp lập pháp khả thi, có lộ trình rõ ràng để sửa đổi Luật Bảo hiểm tiền gửi và các thông tư hướng dẫn thi hành.
• Tổ chức BHTGVN: Có cơ sở khoa học vững chắc để tái cơ cấu tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực giám sát từ xa, chuẩn bị các điều kiện nghiệp vụ để áp dụng biểu phí theo rủi ro.
• Người gửi tiền & Xã hội: Thụ hưởng cơ chế bảo vệ quyền lợi minh bạch, hạn mức chi trả bảo hiểm được nâng cao hợp lý, bảo đảm an toàn tài sản và gia tăng niềm tin tuyệt đối vào hệ thống tiền tệ quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc chứng minh và xác lập luận điểm: Quan hệ BHTG trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam là một quan hệ pháp luật tài chính công phi hợp đồng mang bản chất cung cấp hàng hóa công không thuần túy. Luận án mở rộng Lý thuyết Bất cân xứng thông tin của Akerlof và Stiglitz bằng cách chứng minh rằng nếu không chuyển dịch từ mô hình chi trả mở rộng sang mô hình giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizer), sự can thiệp của pháp luật sẽ tạo ra rủi ro đạo đức ngược, làm tổn hại kỷ luật thị trường.

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các luận án trước đây (như Bùi Hữu Toàn 2012 chỉ thuần túy phân tích luật thực định, hay Nguyễn Thị Kim Oanh 2004 thiên về quản trị nghiệp vụ ngân hàng), luận án của Ngô Quang Huy kết hợp phương pháp luật học so sánh đa chiều (đối chiếu 10 hệ thống pháp luật quốc tế với ma trận phân tích quyền hạn) gắn chặt với chuẩn mực 16 nguyên tắc cốt lõi của IADI-BCBS, đồng thời khảo sát dữ liệu thực chứng 6 năm liên tục (2013 – 2019) về toàn bộ nghiệp vụ thu phí, kiểm tra và cơ chế can thiệp sau kiểm soát đặc biệt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là: Mặc dù các TCTD quy mô lớn (các NHTM lớn) đóng góp tới hơn 85% tổng nguồn thu quỹ BHTG hàng năm (với mức phí 0,15%), nhưng đối tượng có nguy cơ đổ vỡ cao nhất và tiêu tốn nguồn lực can thiệp, giám sát, phục hồi của BHTGVN lại là các QTDND cơ sở (vốn chỉ đóng góp một tỷ lệ phí vô cùng nhỏ). Điều này chứng minh cơ chế phí đồng hạng hiện nay đang tạo ra sự bất hợp lý nghiêm trọng về mặt kinh tế học pháp luật.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng/kiểm chứng (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng hệ thống ma trận so sánh pháp lý quốc tế chuẩn hóa, khung tiêu chí 5 nhóm rủi ro để tính phí phân biệt theo mô hình định lượng CAMELS, và quy trình 4 bước xử lý can thiệp sớm đối với TCTD bị KSĐB. Quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để đánh giá mức độ hoàn thiện thể chế tài chính ở các thị trường mới nổi tương đồng.

5. Lộ trình nghiên cứu và ứng dụng 10 năm được phác thảo như thế nào? Lộ trình 10 năm chia làm 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (2020 – 2022): Hoàn thiện sửa đổi Luật BHTG 2012, nâng hạn mức chi trả lên mức 150 – 200 triệu đồng, thí điểm phân loại rủi ro TCTD.
• Giai đoạn 2 (2023 – 2026): Áp dụng biểu phí phân biệt theo rủi ro toàn diện, hoàn thiện quyền hạn cho vay đặc biệt và mua trái phiếu dài hạn trong tái cơ cấu TCTD.
• Giai đoạn 3 (2027 – 2030): Chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình Risk-minimizer, trao quyền xử lý phá sản ngân hàng độc lập cho BHTGVN và thiết lập cơ chế bảo hiểm tiền gửi cho tài sản tài chính số.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Ngô Quang Huy đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học với các đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Định danh chính xác quan hệ BHTG là quan hệ pháp luật tài chính phi hợp đồng, mang bản chất dịch vụ công ích và bảo vệ mạng an toàn tài chính quốc gia.
2. Chỉ rõ xung đột thể chế: Vạch trần sự lệch pha giữa Luật BHTG 2012 và Luật Các TCTD sửa đổi 2017, làm sáng tỏ các điểm nghẽn về phí đồng hạng 0,15%, hạn mức chi trả 75 triệu đồng và độ trễ can thiệp chi trả.
3. Định hình mô hình phát triển: Khẳng định việc chuyển dịch sang mô hình BHTG giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizer) là con đường tất yếu để nâng cao hiệu lực thể chế kinh tế Việt Nam.
4. Hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ: Đề xuất dự thảo khung sửa đổi Luật BHTG với các điều khoản cụ thể về can thiệp sớm, cơ chế tính phí dựa trên rủi ro, và nâng hạn mức chi trả linh hoạt.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại: Đặt nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về giám sát an toàn vĩ mô, xử lý ngân hàng số và hội nhập chuẩn mực an toàn tài chính quốc tế IADI-Basel.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết Chương 2. Những vấn đề lý luận về bảo hiểm tiền gửi và pháp luật về bảo hiểm tiền gửi Chương 3. Thực trạng thực hiện pháp luật bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam Chương 4.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm tiền và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 6 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến bảo hiểm tiền gửi 1. Các công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò, chức năng của bảo hiểm tiền gửi Hoạt động BHTG công khai được thực hiện từ rất sớm tại Mỹ vào năm 1829 với danh hiệu “chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng” nhằm phòng ngừa sự đổ vỡ mang tính chất định kỳ của các ngân hàng vào thế kỷ XIX.

Tuy nhiên, hoạt động này nằm trong chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng nói chung (bao gồm tiền gửi ngân hàng và chứng chỉ huy động tiền gửi). Trải qua quá trình thay đổi và phát triển, hình thức BHTG công khai xuất hiện gắn liền với việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, từ đó đảm bảo an toàn cho hoạt động của hệ thống ngân hàng, hệ thống tài chính tiền tệ trong nền kinh tế. Cho đến nay, BHTG được xác định không chỉ để bảo vệ người gửi tiền mà nó còn được khẳng định như một tiêu chí, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an toàn hoạt động của tổ chức tín dụng [76, tr15,18]. Năm 2002, Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi Quốc tế (IADI) được thành lập, điều này đánh dấu sự quan tâm chung của nhiều nước trên thế giới về BHTG và hứa hẹn một động lực mới thúc đẩy phát triển hoạt động này trên toàn thế giới [57, tr20].

Góp phần vào quá trình xây dựng và hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ của BHTG phải kể đến các công trình tiêu biểu như: “Deposite Insurance around the world - A date base” của nhóm tác giả Asli Demirguc-Kunt, Baybars Karacaovali and Luc A. Laeven, 2005 [86]; “Structuring a deposit insurance system from the Asian perspective” của tác giả Jang-Bong Choi, 2000 [93]; Deposit insurance and the appropriate institutions”, 2002 của tác giả Garcia G. Hupkes, 2005, The Role of Deposit Protection and Resolution Policy in Promoting Financial Stability [100]; Deposit Insurance around the World, 2005, A Comprehensive Database [94]; Marcroeconomics, Havard University, Worth Pubisher, 33 Irving Place, New York của tác giả Mankiw G.N, 1992 [98]; Deposite insuarance: A survey of actual and best pratices, 1999 của tác giả Garcia G.H; Structuring a deposite insuarance system from the Asian perspective, 2000, của tác giả Choi J. B [93]; The structure of the US banking system and banking suprervision, 1988 của tác giả Jusnior J.

Công trình nghiên cứu của các tác giả nêu trên đã có những phân tích sâu sắc về sự cần thiết của hoạt động BHTG, vai trò của BHTG đối với hoạt động của hệ thống tài chính, ngân hàng ở các quốc gia; vai trò và trách nhiệm của BHTG đối với người gửi 7 luan an tiền. Đồng thời khẳng định hệ thống BHTG cần phải là một phần của mạng lưới an toàn tài chính được thiết kế tốt, được hỗ trợ bởi các quy định về kế toán, giám sát cẩn trọng và pháp luật. Đặc biệt, đã chỉ ra những kinh nghiệm trong việc thiết lập hệ thống BHTG phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội ở các quốc gia. Cụ thể: Các công trình nghiên cứu nêu trên đã phân tích các vấn đề lý luận về BHTG, cơ sở của việc cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật về BHTG, phản ánh thực tiễn hoạt động BHTG tại các quốc gia trên thế giới.

Đồng thời cũng chỉ ra sự khác nhau về mô hình hoạt động của BHTG tại các quốc gia và nguyên nhân của sự khác nhau đó. Các nhà nghiên cứu đã tập trung phân tích một số vấn đề lý luận về BHTG; thực tiễn điều chỉnh pháp luật về BHTG tại các quốc gia trên thế giới; đồng thời đưa ra những đánh giá về thành tựu đã đạt được và cũng chỉ ra những hạn chế về cấu trúc hệ thống BHTG, mô hình hoạt động BHTG, một số nội dung hoạt động BHTG. Kết quả của những nghiên cứu này có ý nghĩa rất lớn trong việc quản lý, xây dựng chính sách về BHTG ở các quốc gia. Kết quả nghiên cứu của các công trình nêu trên đã chỉ ra những kinh nghiệm, bài học rút ra từ cuộc khủng hoảng tài chính trên thế giới, từ đó đưa ra cơ chế để bảo vệ người gửi tiền và các chế độ giải quyết cần kịp thời, hiệu quả và đưa ra những giải pháp để hạn chế bất ổn trong cuộc khủng hoảng tài chính trên thế giới.

Ngoài ra, còn có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến BHTG như: Các tài liệu về hướng dẫn hoạt động của BHTG, trong đó nổi bật là: Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng, 2010, Các nguyên tắc tăng cường quản trị công ty đối với các tổ chức ngân hàng [85]; Hiệp hội bảo hiểm tiền gửi quốc tế (IADI) và Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS) đã ấn hành Các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả vào tháng 6/2009; Tài liệu hướng dẫn phương pháp đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả được hoàn thành vào tháng 12 năm 2010. Tài liệu này củng cố các yếu tố chính trong nguyên tắc quản trị công ty của OECD và hướng dẫn hoạt động của thành viên Hội đồng Quản trị, thành viên Ban giám đốc và cơ quan giám sát các loại hình ngân hàng khác nhau tại các quốc gia với hệ thống luật lệ và quy định khác nhau. Các nguyên tắc cơ bản và phương pháp đánh giá tuân thủ (gọi tắt là Bộ các nguyên tắc cơ bản) được nhiều quốc gia sử dụng như tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng hoạt động của hệ thống BHTG, phát hiện những điểm hạn chế trong quá trình hoạt động và cách thức khắc phục. Bộ các nguyên tắc cơ bản cũng được Ngân hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc tế sử dụng trong khuôn khổ Chương trình đánh giá lĩnh vực tài chính, để đánh giá hiệu quả của các hệ thống BHTG tại các quốc gia.

8 luan an Các nguyên tắc cơ bản được thiết kế để phản ánh và thích ứng với các điều kiện, bối cảnh và cơ cấu khác nhau của từng quốc gia. Các nguyên tắc cơ bản được thiết kế như một khung hướng dẫn để hỗ trợ thực hiện các thông lệ BHTG hiệu quả. Các quốc gia có thể tự áp dụng các biện pháp bổ sung khi thấy cần thiết để xây dựng hệ thống BHTG hiệu quả của quốc gia mình. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về BHTG từ trước khi có Luật BHTG để lựa chọn mô hình BHTG phù hợp với điều kiện của quốc gia mình.

Cụ thể: Vào những năm 1988 đến 1990 hàng loạt các hợp tác xã tín dụng đô thị bị đổ vỡ trên toàn quốc gây ra những bất ổn về kinh tế và chính trị. Đặc biệt, niềm tin của dân chúng đối với hệ thống tài chính ngân hàng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Lấy lại niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính ngân hàng trong bối cảnh như vậy là yêu cầu quan trọng, cấp thiết được đặt ra. Ngoài ra, hoạt động BHTG do Bảo Việt tiến hành không đảm bảo các điều kiện cho sự thành công của một tổ chức BHTG, việc tham gia BHTG là tự nguyện… Vì vậy, hoạt động đó thiếu tính chuyên nghiệp, không theo thông lệ quốc tế và không đảm bảo các điều kiện hoạt động thành công của tổ chức BHTG.

Cuộc khủng hoảng tài chính khu vực Châu Á năm 1997 không ảnh hưởng nhiều đến nền kinh tế của Việt Nam nhưng cũng tác động đến hoạt động tài chính ngân hàng Việt Nam. Trong quá trình xử lý khủng hoảng tài chính ngân hàng thì BHTG là công cụ tài chính được một số Chính phủ ở Châu Á sử dụng hữu hiệu trong việc tái cấu trúc hệ thống ngân hàng cũng như lấy lại niềm tin của công chúng. Với bối cảnh trong nước và quốc tế như vậy, để bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo sự phát triển an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững cần có một tổ chức chuyên nghiệp thực hiện các nghiệp vụ BHTG thì sự ra đời của tổ chức BHTG là hết sức cần thiết, đáp ứng được yêu cầu khách quan của thị trường tài chính cũng như toàn bộ nền kinh tế [12]. Thời gian qua, đã có các công trình liên quan đến cơ chế, chính sách và vị trí, vai trò của BHTG ở Việt Nam như: Tài liệu của Ủy ban thường vụ Quốc hội, Viện nghiên cứu lập pháp, Trung tâm thông tin khoa học, 2009, Kinh nghiệm quốc tế về tổ chức bảo hiểm tiền gửi hiệu quả [84]; Tác giả Nguyễn Thị Kim Oanh với bài viết “Vấn đề lựa chọn đối tượng tham gia bảo hiểm tiền gửi”, Tạp chí Ngân hàng số 12/2002; “Bàn về hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi”, Tạp chí Ngân hàng số 8/2003; “Bàn về cách tính phí bảo hiểm tiền gửi”, Tạp chí Ngân hàng số 14/2003; “Rủi ro đạo đức trong hoạt động bảo hiểm tiền gửi, Tạp chí Ngân hàng số 8/2002 [57,59]; Tác giả TS Bùi Khắc Sơn, 2014, với bài viết “Giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách bảo hiểm tiền gửi tại Việt 9 luan an Nam” [63]; TS Nguyễn Văn Thạnh, 2014, về “Ổn định tài chính nhìn từ góc độ ngân hàng Trung ương và tổ chức bảo hiểm tiền gửi” [67].

Các công trình đã nghiên cứu về định hướng chính sách và pháp luật trong hoạt động BHTG ở Việt Nam, khẳng định BHTG là công cụ duy trì kỷ luật thị trường, phí BHTG là thước đo sự lành mạnh của mỗi tổ chức tham gia BHTG và cơ chế tiếp cận thông tin là yếu tố trọng yếu nâng cao hiệu quả hoạt động BHTG. Bên cạnh đó, khẳng định việc xây dựng cơ chế BHTG hiệu quả, phù hợp với đặc thù phát triển của quốc gia là cần thiết. BHTG như là của để dành trong trường hợp xẩy ra khó khăn trong hệ thống ngân hàng, nhà nước có thêm lựa chọn chính sách nhằm bảo vệ người gửi tiền. Đặc biệt, theo nguyên tắc hạn chế sử dụng ngân sách nhà nước trong việc xử lý đổ vỡ.