Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết Chương 2. Những vấn đề lý luận về bảo hiểm tiền gửi và pháp luật về bảo hiểm tiền gửi Chương 3. Thực trạng thực hiện pháp luật bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam Chương 4.
Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm tiền và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 6 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến bảo hiểm tiền gửi 1. Các công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò, chức năng của bảo hiểm tiền gửi Hoạt động BHTG công khai được thực hiện từ rất sớm tại Mỹ vào năm 1829 với danh hiệu “chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng” nhằm phòng ngừa sự đổ vỡ mang tính chất định kỳ của các ngân hàng vào thế kỷ XIX.
Tuy nhiên, hoạt động này nằm trong chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng nói chung (bao gồm tiền gửi ngân hàng và chứng chỉ huy động tiền gửi). Trải qua quá trình thay đổi và phát triển, hình thức BHTG công khai xuất hiện gắn liền với việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, từ đó đảm bảo an toàn cho hoạt động của hệ thống ngân hàng, hệ thống tài chính tiền tệ trong nền kinh tế. Cho đến nay, BHTG được xác định không chỉ để bảo vệ người gửi tiền mà nó còn được khẳng định như một tiêu chí, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an toàn hoạt động của tổ chức tín dụng [76, tr15,18]. Năm 2002, Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi Quốc tế (IADI) được thành lập, điều này đánh dấu sự quan tâm chung của nhiều nước trên thế giới về BHTG và hứa hẹn một động lực mới thúc đẩy phát triển hoạt động này trên toàn thế giới [57, tr20].
Góp phần vào quá trình xây dựng và hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ của BHTG phải kể đến các công trình tiêu biểu như: “Deposite Insurance around the world - A date base” của nhóm tác giả Asli Demirguc-Kunt, Baybars Karacaovali and Luc A. Laeven, 2005 [86]; “Structuring a deposit insurance system from the Asian perspective” của tác giả Jang-Bong Choi, 2000 [93]; Deposit insurance and the appropriate institutions”, 2002 của tác giả Garcia G. Hupkes, 2005, The Role of Deposit Protection and Resolution Policy in Promoting Financial Stability [100]; Deposit Insurance around the World, 2005, A Comprehensive Database [94]; Marcroeconomics, Havard University, Worth Pubisher, 33 Irving Place, New York của tác giả Mankiw G.N, 1992 [98]; Deposite insuarance: A survey of actual and best pratices, 1999 của tác giả Garcia G.H; Structuring a deposite insuarance system from the Asian perspective, 2000, của tác giả Choi J. B [93]; The structure of the US banking system and banking suprervision, 1988 của tác giả Jusnior J.
Công trình nghiên cứu của các tác giả nêu trên đã có những phân tích sâu sắc về sự cần thiết của hoạt động BHTG, vai trò của BHTG đối với hoạt động của hệ thống tài chính, ngân hàng ở các quốc gia; vai trò và trách nhiệm của BHTG đối với người gửi 7 luan an tiền. Đồng thời khẳng định hệ thống BHTG cần phải là một phần của mạng lưới an toàn tài chính được thiết kế tốt, được hỗ trợ bởi các quy định về kế toán, giám sát cẩn trọng và pháp luật. Đặc biệt, đã chỉ ra những kinh nghiệm trong việc thiết lập hệ thống BHTG phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội ở các quốc gia. Cụ thể: Các công trình nghiên cứu nêu trên đã phân tích các vấn đề lý luận về BHTG, cơ sở của việc cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật về BHTG, phản ánh thực tiễn hoạt động BHTG tại các quốc gia trên thế giới.
Đồng thời cũng chỉ ra sự khác nhau về mô hình hoạt động của BHTG tại các quốc gia và nguyên nhân của sự khác nhau đó. Các nhà nghiên cứu đã tập trung phân tích một số vấn đề lý luận về BHTG; thực tiễn điều chỉnh pháp luật về BHTG tại các quốc gia trên thế giới; đồng thời đưa ra những đánh giá về thành tựu đã đạt được và cũng chỉ ra những hạn chế về cấu trúc hệ thống BHTG, mô hình hoạt động BHTG, một số nội dung hoạt động BHTG. Kết quả của những nghiên cứu này có ý nghĩa rất lớn trong việc quản lý, xây dựng chính sách về BHTG ở các quốc gia. Kết quả nghiên cứu của các công trình nêu trên đã chỉ ra những kinh nghiệm, bài học rút ra từ cuộc khủng hoảng tài chính trên thế giới, từ đó đưa ra cơ chế để bảo vệ người gửi tiền và các chế độ giải quyết cần kịp thời, hiệu quả và đưa ra những giải pháp để hạn chế bất ổn trong cuộc khủng hoảng tài chính trên thế giới.
Ngoài ra, còn có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến BHTG như: Các tài liệu về hướng dẫn hoạt động của BHTG, trong đó nổi bật là: Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng, 2010, Các nguyên tắc tăng cường quản trị công ty đối với các tổ chức ngân hàng [85]; Hiệp hội bảo hiểm tiền gửi quốc tế (IADI) và Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS) đã ấn hành Các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả vào tháng 6/2009; Tài liệu hướng dẫn phương pháp đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả được hoàn thành vào tháng 12 năm 2010. Tài liệu này củng cố các yếu tố chính trong nguyên tắc quản trị công ty của OECD và hướng dẫn hoạt động của thành viên Hội đồng Quản trị, thành viên Ban giám đốc và cơ quan giám sát các loại hình ngân hàng khác nhau tại các quốc gia với hệ thống luật lệ và quy định khác nhau. Các nguyên tắc cơ bản và phương pháp đánh giá tuân thủ (gọi tắt là Bộ các nguyên tắc cơ bản) được nhiều quốc gia sử dụng như tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng hoạt động của hệ thống BHTG, phát hiện những điểm hạn chế trong quá trình hoạt động và cách thức khắc phục. Bộ các nguyên tắc cơ bản cũng được Ngân hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc tế sử dụng trong khuôn khổ Chương trình đánh giá lĩnh vực tài chính, để đánh giá hiệu quả của các hệ thống BHTG tại các quốc gia.
8 luan an Các nguyên tắc cơ bản được thiết kế để phản ánh và thích ứng với các điều kiện, bối cảnh và cơ cấu khác nhau của từng quốc gia. Các nguyên tắc cơ bản được thiết kế như một khung hướng dẫn để hỗ trợ thực hiện các thông lệ BHTG hiệu quả. Các quốc gia có thể tự áp dụng các biện pháp bổ sung khi thấy cần thiết để xây dựng hệ thống BHTG hiệu quả của quốc gia mình. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về BHTG từ trước khi có Luật BHTG để lựa chọn mô hình BHTG phù hợp với điều kiện của quốc gia mình.
Cụ thể: Vào những năm 1988 đến 1990 hàng loạt các hợp tác xã tín dụng đô thị bị đổ vỡ trên toàn quốc gây ra những bất ổn về kinh tế và chính trị. Đặc biệt, niềm tin của dân chúng đối với hệ thống tài chính ngân hàng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Lấy lại niềm tin của công chúng đối với hệ thống tài chính ngân hàng trong bối cảnh như vậy là yêu cầu quan trọng, cấp thiết được đặt ra. Ngoài ra, hoạt động BHTG do Bảo Việt tiến hành không đảm bảo các điều kiện cho sự thành công của một tổ chức BHTG, việc tham gia BHTG là tự nguyện… Vì vậy, hoạt động đó thiếu tính chuyên nghiệp, không theo thông lệ quốc tế và không đảm bảo các điều kiện hoạt động thành công của tổ chức BHTG.
Cuộc khủng hoảng tài chính khu vực Châu Á năm 1997 không ảnh hưởng nhiều đến nền kinh tế của Việt Nam nhưng cũng tác động đến hoạt động tài chính ngân hàng Việt Nam. Trong quá trình xử lý khủng hoảng tài chính ngân hàng thì BHTG là công cụ tài chính được một số Chính phủ ở Châu Á sử dụng hữu hiệu trong việc tái cấu trúc hệ thống ngân hàng cũng như lấy lại niềm tin của công chúng. Với bối cảnh trong nước và quốc tế như vậy, để bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo sự phát triển an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững cần có một tổ chức chuyên nghiệp thực hiện các nghiệp vụ BHTG thì sự ra đời của tổ chức BHTG là hết sức cần thiết, đáp ứng được yêu cầu khách quan của thị trường tài chính cũng như toàn bộ nền kinh tế [12]. Thời gian qua, đã có các công trình liên quan đến cơ chế, chính sách và vị trí, vai trò của BHTG ở Việt Nam như: Tài liệu của Ủy ban thường vụ Quốc hội, Viện nghiên cứu lập pháp, Trung tâm thông tin khoa học, 2009, Kinh nghiệm quốc tế về tổ chức bảo hiểm tiền gửi hiệu quả [84]; Tác giả Nguyễn Thị Kim Oanh với bài viết “Vấn đề lựa chọn đối tượng tham gia bảo hiểm tiền gửi”, Tạp chí Ngân hàng số 12/2002; “Bàn về hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi”, Tạp chí Ngân hàng số 8/2003; “Bàn về cách tính phí bảo hiểm tiền gửi”, Tạp chí Ngân hàng số 14/2003; “Rủi ro đạo đức trong hoạt động bảo hiểm tiền gửi, Tạp chí Ngân hàng số 8/2002 [57,59]; Tác giả TS Bùi Khắc Sơn, 2014, với bài viết “Giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách bảo hiểm tiền gửi tại Việt 9 luan an Nam” [63]; TS Nguyễn Văn Thạnh, 2014, về “Ổn định tài chính nhìn từ góc độ ngân hàng Trung ương và tổ chức bảo hiểm tiền gửi” [67].
Các công trình đã nghiên cứu về định hướng chính sách và pháp luật trong hoạt động BHTG ở Việt Nam, khẳng định BHTG là công cụ duy trì kỷ luật thị trường, phí BHTG là thước đo sự lành mạnh của mỗi tổ chức tham gia BHTG và cơ chế tiếp cận thông tin là yếu tố trọng yếu nâng cao hiệu quả hoạt động BHTG. Bên cạnh đó, khẳng định việc xây dựng cơ chế BHTG hiệu quả, phù hợp với đặc thù phát triển của quốc gia là cần thiết. BHTG như là của để dành trong trường hợp xẩy ra khó khăn trong hệ thống ngân hàng, nhà nước có thêm lựa chọn chính sách nhằm bảo vệ người gửi tiền. Đặc biệt, theo nguyên tắc hạn chế sử dụng ngân sách nhà nước trong việc xử lý đổ vỡ.