Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu áp dụng tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường tại phường khương trung thanh xuân hà nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu áp dụng tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường tại phường khương trung thanh xuân hà, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Chu Hồi
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu áp dụng tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát về Quyền trong bảo vệ môi trường
• 1.2. Mối quan hệ giữa môi trường với quyền con người
• 1.3. Nội dung nguyên tắc và các quyền con người về môi trường
• 1.3.1. Các nguyên tắc quyền con người về môi trường
• 1.3.2. Nội dung các quyền con người đối với môi trường
• 1.3.3. Trách nhiệm và nghĩa vụ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thu thập và phân tích tài liệu thứ cấp
• 2.3.2. Phương pháp tham vấn ý kiến cộng đồng
• 2.3.3. Phương pháp tham kiến chuyên gia
• 2.3.4. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá thực trạng môi trường ở phường Khương Trung
• 3.2. Xác định các vấn đề môi trường ưu tiên ở phường Khương Trung
• 3.3. Vai trò của các tổ chức quần chúng - xã hội và cộng đồng dân cư trong bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung
• 3.4. Khả năng áp dụng tiếp cận Quyền trong bảo vệ môi trường ở phường Khương Trung
• 3.5. Đề xuất giải pháp phát huy Quyền trong bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quyền trong bảo vệ môi trường

Nghiên cứu về quyền trong bảo vệ môi trường tại Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội, là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Môi trường không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn liên quan mật thiết đến quyền con người. Việc áp dụng quyền trong bảo vệ môi trường giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường sống của chính mình.

1.1. Khái niệm quyền trong bảo vệ môi trường

Quyền trong bảo vệ môi trường được hiểu là quyền của mỗi cá nhân và cộng đồng trong việc sống trong một môi trường trong lành, an toàn. Điều này bao gồm quyền được thông tin, quyền tham gia vào các quyết định liên quan đến môi trường và quyền được bồi thường khi môi trường bị tổn hại.

1.2. Tình hình môi trường tại Khương Trung

Khương Trung là một phường có nhiều vấn đề môi trường như ô nhiễm không khí, nước và rác thải sinh hoạt. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân mà còn tác động đến quyền sống của họ.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo vệ môi trường tại Khương Trung

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo vệ môi trường, nhưng Khương Trung vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự thiếu hụt thông tin và sự tham gia của cộng đồng là những vấn đề chính. Điều này dẫn đến việc các chính sách bảo vệ môi trường chưa được thực hiện hiệu quả.

2.1. Ô nhiễm môi trường và sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm không khí và nước tại Khương Trung đã gây ra nhiều bệnh tật cho người dân. Các nghiên cứu cho thấy rằng, tỷ lệ bệnh hô hấp và các bệnh liên quan đến môi trường đang gia tăng.

2.2. Thiếu sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong các quyết định về môi trường còn hạn chế. Người dân chưa được thông tin đầy đủ về các vấn đề môi trường, dẫn đến việc họ không thể tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

III. Phương pháp áp dụng quyền trong bảo vệ môi trường

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường, cần áp dụng các phương pháp tiếp cận quyền. Điều này bao gồm việc tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các quyết định liên quan đến môi trường và cung cấp thông tin đầy đủ cho họ.

3.1. Tăng cường thông tin và giáo dục cộng đồng

Cung cấp thông tin về môi trường và quyền của người dân là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

3.2. Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng

Tạo ra các diễn đàn và hội thảo để người dân có thể bày tỏ ý kiến và tham gia vào các quyết định liên quan đến môi trường. Điều này sẽ giúp họ cảm thấy có trách nhiệm hơn trong việc bảo vệ môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Khương Trung

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng quyền trong bảo vệ môi trường tại Khương Trung đã mang lại những kết quả tích cực. Người dân đã bắt đầu nhận thức rõ hơn về quyền của mình và tham gia tích cực hơn vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

4.1. Kết quả từ các hoạt động cộng đồng

Các hoạt động cộng đồng như dọn dẹp môi trường và tuyên truyền về bảo vệ môi trường đã thu hút được sự tham gia của nhiều người dân. Điều này cho thấy sự thay đổi tích cực trong nhận thức của cộng đồng.

4.2. Đánh giá tác động của các chính sách

Các chính sách bảo vệ môi trường đã được áp dụng tại Khương Trung đã có tác động tích cực đến chất lượng môi trường. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và điều chỉnh để đạt được hiệu quả cao hơn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu quyền trong bảo vệ môi trường

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng quyền trong bảo vệ môi trường là cần thiết và có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Tương lai của bảo vệ môi trường tại Khương Trung phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của người dân và các chính sách hỗ trợ từ chính quyền.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân. Mỗi người dân cần nhận thức rõ về quyền và nghĩa vụ của mình trong việc bảo vệ môi trường.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Cần có các chính sách phát triển bền vững để bảo vệ môi trường và đảm bảo quyền lợi cho người dân. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự bùng nổ đô thị hóa tại thủ đô Hà Nội trong hai thập kỷ qua đã tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ thống hạ tầng và môi trường cơ sở. Tại phường Khương Trung, quận Thanh Xuân – một địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh với tổng diện tích tự nhiên 70,06 ha và dân số hơn 30.000 người phân bổ trên 35 cụm dân cư cùng 94 tổ dân phố – các thách thức ô nhiễm đang diễn biến hết sức phức tạp. Nằm dọc theo lưu vực sông Tô Lịch, nơi tiếp nhận khoảng 150.000 m³ nước thải chưa qua xử lý mỗi ngày của thành phố, phường Khương Trung phải đối mặt với tình trạng phát sinh chất thải sinh hoạt lên tới 13 tấn/ngày, đi kèm ô nhiễm bụi và mùi hôi nồng nặc. Thực tế khảo sát cho thấy có tới 59,2% người dân địa phương nhận định môi trường sống đang bị ô nhiễm nghiêm trọng.

Mặc dù chính quyền địa phương đã triển khai nhiều biện pháp hành chính và kỹ thuật, hiệu quả thực tế vẫn chưa đạt kỳ vọng do thiếu sự chủ động tham gia của các đoàn thể quần chúng và cộng đồng dân cư. Nhằm giải quyết triệt để vấn đề này, luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Khoa học môi trường (Mã số: 60440301) của tác giả Nguyễn Thị Hương Giang dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi đã thực hiện đề tài nghiên cứu áp dụng tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung. Nghiên cứu đặt mục tiêu làm sáng tỏ cơ sở lý luận về tiếp cận quyền môi trường, khảo sát thực trạng quản lý chất thải và ô nhiễm cục bộ trong giai đoạn 2011–2014, từ đó xây dựng khung giải pháp phát huy quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia quyết sách và quyền giám sát của cộng đồng nhằm thúc đẩy mô hình phát triển đô thị bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền (Right-based Approach - RBA) trong quản lý tài nguyên và môi trường. Về mặt pháp lý quốc tế, luận văn vận dụng Nguyên tắc 1 của Tuyên bố Stockholm năm 1972 xác lập mối liên hệ giữa nhân quyền và môi trường trong lành, kết hợp Nguyên tắc 10 của Tuyên bố Rio de Janeiro năm 1992 về ba trụ cột quyền thủ tục môi trường: quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia vào quá trình ra quyết định và quyền tiếp cận công lý, đền bù thiệt hại.

Bên cạnh đó, đề tài áp dụng mô hình phân loại ba phương thức tiếp cận quyền của học giả Michael Anderson: huy động các quyền con người hiện có, diễn giải lại hệ thống quyền theo bối cảnh môi trường và kiến tạo các quyền môi trường độc lập. Luận văn chuẩn hóa bốn khái niệm nền tảng: quyền nội dung (substantive rights) về việc thụ hưởng không gian sống trong sạch; quyền thủ tục (procedural rights); quy chế dân chủ cơ sở theo phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra; và chính sách xã hội hóa bảo vệ môi trường theo tinh thần Nghị quyết 41-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tích hợp các phương pháp định lượng và định tính đa chiều nhằm thu thập bộ dữ liệu sơ cấp và thứ cấp hoàn chỉnh:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập và phân tích các báo cáo thống kê kinh tế - xã hội, dữ liệu môi trường lưu trữ tại UBND phường Khương Trung và UBND quận Thanh Xuân trong giai đoạn 2011–2014, cùng các văn bản pháp luật hiện hành như Luật Bảo vệ môi trường 2005 và 2014.
• Phương pháp tham vấn cộng đồng: Tiến hành điều tra xã hội học với cỡ mẫu n = 100 hộ gia đình thuộc 35 cụm dân cư và n = 20 cán bộ quản lý, lãnh đạo phường bằng phiếu khảo sát in sẵn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để bao quát các nhóm đối tượng: 10 hộ kinh doanh, 10 cửa hàng ăn, 10 quán giải khát, 20 hộ cho thuê trọ và 50 hộ dân cư thuần túy. Ngoài ra, tác giả mở rộng điều tra ý kiến của 200 cư dân về các vấn đề môi trường ưu tiên.
• Phương pháp đo đạc thực nghiệm: Chọn ngẫu nhiên 22 hộ gia đình đại diện để lấy mẫu cân đo chất thải rắn liên tục trong 20 ngày vào khung giờ 17h30 – 20h00, chia tách thành phần rác hữu cơ và vô cơ.
• Phương pháp tham vấn chuyên gia và xử lý dữ liệu: Phỏng vấn sâu các chuyên gia chính sách môi trường, xử lý số liệu bằng phần mềm Microsoft Excel để biểu diễn các tương quan thống kê dưới dạng biểu đồ và bảng so sánh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả đo đạc thực địa và phân tích định lượng mang lại những phát hiện quan trọng về dòng thải và thực trạng môi trường tại địa bàn:

Thứ nhất, lượng phát sinh chất thải rắn có sự phân hóa rất lớn giữa các nhóm nguồn thải. Cửa hàng ăn uống xả thải cao nhất với 5,2 kg/người/ngày (trong đó rác hữu cơ chiếm 4,5 kg/người/ngày và vô cơ chiếm 0,7 kg/người/ngày), tiếp đến là cửa hàng giải khát với 2,5 kg/người/ngày. Trong khi đó, hộ gia đình phi nông nghiệp chỉ phát sinh trung bình 0,6 kg/người/ngày (0,45 kg rác hữu cơ và 0,15 kg rác vô cơ). Toàn phường thải ra khoảng 17,79 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, trong đó 26.000 nhân khẩu hộ gia đình đóng góp khoảng 15,6 tấn.

Thứ hai, công tác thu gom và quản lý chất thải rắn bộc lộ nhiều bất cập. Xí nghiệp Môi trường đô thị số 4 chỉ bố trí 18 công nhân vệ sinh và 20 xe thu gom đẩy tay, dẫn đến áp lực quá tải cục bộ khiến 36% người dân đánh giá vệ sinh môi trường chưa tốt, 41% đánh giá trung bình và chỉ 23% hài lòng. Tỷ lệ thu phí vệ sinh đạt rất thấp, chỉ 58% ở khối hộ dân cư (mức 2.000 đồng/người/tháng) và 30% ở khối cơ sở kinh doanh dịch vụ.

Thứ ba, mức độ ô nhiễm các thành phần môi trường ở mức báo động. Khi khảo sát 120 đối tượng, 59,2% cho rằng môi trường sống bị ô nhiễm nghiêm trọng, 38,3% nhận định bị ô nhiễm và chỉ 2,5% đánh giá tốt. Cụ thể từng thành phần: 91% đánh giá môi trường nước chưa tốt, 90% phản ánh mùi hôi nồng nặc, 90% nhận định không khí chưa tốt, 74% than phiền về bụi và 73% cho rằng môi trường đất suy thoái. Khảo sát 200 cư dân về mức độ ưu tiên chỉ ra: 60% lo ngại ô nhiễm không khí và mùi hôi từ sông Tô Lịch, 21% ưu tiên giải quyết ô nhiễm nước mặt và 19% lo ngại ô nhiễm đất cùng rác thải cống rãnh. Đặc biệt, 86,6% người dân khẳng định ô nhiễm đang tác động tiêu cực đến sức khỏe, gây ra các bệnh lý hô hấp và da liễu.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát cho thấy một nghịch lý trong nhận thức môi trường: mặc dù 60% cư dân bức xúc nhất về ô nhiễm không khí và mùi hôi, nhưng bản chất nguồn gốc của mùi xú uế phát tán diện rộng lại bắt nguồn từ dòng sông Tô Lịch tiếp nhận nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý. Các biểu đồ so sánh dòng thải chỉ rõ rác thải hữu cơ chiếm tỷ trọng trên 75% ở mọi nguồn phát sinh nhưng hoàn toàn chưa được phân loại tại nguồn.

Việc thu gom thủ công bằng xe đẩy tay trong khung giờ cao điểm từ 17h30 đến 20h00 dọc theo các tuyến đường Nguyễn Trãi, Trường Chinh và Khương Trung gây ùn tắc giao thông nghiêm trọng và tồn đọng rác qua đêm trong các ngõ nhỏ hẹp. Về mặt thể chế, nguyên nhân sâu xa của tình trạng này là việc người dân chưa được thực thi quyền tiếp cận thông tin quan trắc môi trường, chưa được tham vấn trong quy hoạch điểm tập kết rác và thiếu cơ chế phản ánh - giám sát trực tiếp các hành vi gây ô nhiễm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên việc vận dụng cách tiếp cận quyền, tác giả đề xuất bốn nhóm giải pháp chiến lược nhằm cải thiện căn bản công tác bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung:

1. Thiết lập cơ chế công khai thông tin môi trường định kỳ: UBND phường Khương Trung và các tổ dân phố cần công khai 100% dữ liệu về lịch trình thu gom rác, kết quả quan trắc chất lượng nước sông Tô Lịch, chất lượng không khí và nguồn thu chi quỹ vệ sinh môi trường trên hệ thống loa truyền thanh, bảng tin khu dân cư và các nền tảng thông tin số. Mục tiêu nâng tỷ lệ người dân được tiếp cận thông tin môi trường lên trên 85% trong giai đoạn 2015–2017.
2. Đổi mới quy trình thu gom và tối ưu hóa hạ tầng kỹ thuật: UBND quận Thanh Xuân phối hợp cùng Xí nghiệp Môi trường đô thị số 4 tiến hành điều chỉnh khung giờ thu gom rác tránh các khung giờ cao điểm (chuyển sang sau 20h00), xóa bỏ các điểm tập kết rác tạm bợ trước cổng trường học như Trường Tiểu học Nguyễn Trãi; đồng thời tăng cường thêm 5–7 xe ép rác chuyên dụng nhằm giảm thiểu thời gian chờ của 18 công nhân thu gom.
3. Tăng cường thực thi quyền tham gia và giám sát của các tổ chức quần chúng: Phát huy vai trò nòng cốt của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và Hội Cựu chiến binh trong việc thành lập các tổ tự quản môi trường tại 94 tổ dân phố. Xây dựng quy chế tiếp nhận và xử lý khiếu nại môi trường trong vòng 48 giờ, tạo điều kiện cho người dân thực thi quyền giám sát, phấn đấu giảm 50% các điểm đen xả rác trộm trước năm 2018.
4. Hoàn thiện chính sách tài chính và thúc đẩy phân loại rác tại nguồn: Triển khai thí điểm mô hình phân loại rác hữu cơ và vô cơ tại 35 cụm dân cư, kết hợp điều chỉnh mức thu phí vệ sinh môi trường phù hợp với lượng phát sinh thực tế (đặc biệt đối với 300 cửa hàng ăn và 200 quán giải khát), nâng tỷ lệ thu phí dịch vụ từ mức 58% lên trên 90% nhằm đảm bảo kinh phí vận hành bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học và ứng dụng thực tiễn giá trị cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản lý nhà nước và chính quyền cơ sở: Cung cấp cho lãnh đạo UBND cấp phường, xã và các phòng Tài nguyên & Môi trường cấp quận, huyện một khung hướng dẫn chi tiết để triển khai quy chế dân chủ cơ sở và lồng ghép quyền con người vào quản lý đô thị.
• Cán bộ Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội: Giúp Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và các ban tự quản tại 94 tổ dân phố xây dựng các phong trào tự quản môi trường gắn kết lợi ích kinh tế với bảo vệ cảnh quan.
• Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu ngành Môi trường: Là tài liệu chuyên khảo phong phú về phương pháp điều tra dòng thải sinh hoạt, kỹ thuật thiết kế phiếu khảo sát xã hội học môi trường và phương pháp luận tiếp cận quyền trong khoa học môi trường (Mã ngành 60440301).
• Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia phát triển đô thị: Cung cấp dữ liệu thực chứng và bài học kinh nghiệm điển hình tại Hà Nội để thiết kế các dự án phát triển cộng đồng và nâng cao năng lực ứng phó biến đổi khí hậu khu vực đô thị.

Câu hỏi thường gặp

Tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường cấp cơ sở có điểm gì khác biệt so với cách quản lý truyền thống?

Phương thức truyền thống vận hành theo mệnh lệnh hành chính một chiều từ trên xuống, coi người dân là đối tượng bị quản lý. Tiếp cận quyền coi môi trường trong lành là quyền cơ bản của con người, trao quyền chủ động cho người dân thông qua tiếp cận thông tin, tham gia ban hành quyết định và giám sát trực tiếp, chuyển biến từ việc thực hiện thụ động sang tự giác bảo vệ quyền lợi sinh tồn của mình.

Tại sao môi trường không khí và mùi hôi lại là mối lo ngại hàng đầu của cư dân phường Khương Trung?

Kết quả khảo sát thực tế cho thấy 60% trong tổng số 200 người dân được hỏi chọn ô nhiễm không khí và mùi hôi là vấn đề ưu tiên nhất. Nguyên nhân do mật độ giao thông dày đặc trên các tuyến đường lớn tạo ra nồng độ bụi cao, kết hợp cùng mùi xút nồng nặc bốc lên liên tục từ sông Tô Lịch chảy qua địa bàn, trực tiếp làm 86,6% người dân lo ngại về các bệnh lý đường hô hấp.

Lượng rác thải rắn sinh hoạt tại phường Khương Trung phát sinh từ những nguồn chính nào?

Qua cân đo thực nghiệm, rác thải phát sinh từ 4 nguồn chính: 4.849 hộ gia đình phát sinh trung bình 0,6 kg/người/ngày; 15 cơ sở kinh doanh, văn phòng phát sinh 1,0 kg/ngày; 200 cửa hàng giải khát phát sinh 2,5 kg/ngày; và 300 cửa hàng ăn uống xả thải cao nhất với 5,2 kg/người/ngày. Tổng lượng rác toàn phường phát sinh ước tính gần 18 tấn/ngày.

Tỷ lệ thu phí vệ sinh môi trường tại phường Khương Trung thời điểm nghiên cứu đạt bao nhiêu?

Theo thống kê thực tế, tỷ lệ thu phí vệ sinh tại khối hộ dân cư chỉ đạt khoảng 58% với mức thu quy định 2.000 đồng/người/tháng, trong khi tại các cơ sở sản xuất kinh doanh dịch vụ chỉ đạt 30%. Mức thu này quá thấp và không đủ bù đắp chi phí vận hành thu gom, đòi hỏi phải tái cơ cấu giá dịch vụ thu gom rác.

Làm thế nào để áp dụng quyền tiếp cận thông tin môi trường tại cấp phường?

Chính quyền phường cần công khai minh bạch lịch trình thu gom, số điện thoại đường dây nóng phản ánh vi phạm, kết quả kiểm tra xả thải của 15 cơ sở doanh nghiệp và dữ liệu chất lượng nước sông Tô Lịch thông qua hệ thống truyền thanh và các cuộc họp tổ dân phố định kỳ hàng tháng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa thành công khung lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền trong bảo vệ môi trường đô thị, chứng minh mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời giữa quyền con người và chất lượng môi trường sống tại cấp cơ sở.
• Dữ liệu thực nghiệm tại phường Khương Trung (diện tích 70,06 ha, dân số trên 30.000 người) chỉ ra thực trạng đáng báo động với 59,2% cư dân đánh giá môi trường ô nhiễm nghiêm trọng, chất thải rắn sinh hoạt phát sinh khoảng 18 tấn/ngày và 91% người dân bất an về ô nhiễm nguồn nước.
• Nghiên cứu khẳng định vai trò cầu nối chiến lược của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể trong việc khơi dậy sức mạnh cộng đồng tại 94 tổ dân phố để giải quyết các xung đột và bức xúc môi trường.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ cao, tập trung hoàn thiện cơ chế công khai thông tin, tối ưu hóa quy trình thu gom rác và nâng cao tỷ lệ thu phí dịch vụ vệ sinh môi trường lên trên 90%.
• Công trình là tài liệu học thuật giá trị, đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn để nhân rộng mô hình tiếp cận quyền ra các phường, quận đô thị hóa trên toàn thành phố Hà Nội, hướng tới xây dựng thủ đô xanh và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Do có sự khác biệt về hoàn cảnh lịch sử, trình độ phát triển kinh tế, xã hội, chế độ chính trị, giá trị truyền thống, văn hóa dân tộc, nên cách tiếp cận quyền con ngƣời (Right-based Approach) có sự khác nhau giữa các quốc gia, dân tộc. Nhƣng quyền con ngƣời (QCN) có thể hiểu một cách đơn giản nhất, đó là những đặc quyền tự nhiên mà mỗi ngƣời khi sinh ra đều có, không phân biệt về độ tuổi, trình độ, nghề nghiệp, địa vị xã hội, ngôn ngữ, chính kiến, dân tộc, sắc tộc, giới tính. Các quyền và tự do của con ngƣời đƣợc ghi nhận và đảm bảo bằng hệ thống pháp luật quốc gia và quốc tế. Tuy nhiên, trong thực tế các hoạt động của con ngƣời đã làm suy kiệt tài nguyên và môi trƣờng bị ô nhiễm nghiêm trọng ở các cấp độ.

Điều này đã tác động mạnh và trực tiếp tới sức khỏe và đời sống của con ngƣời trên phạm vi toàn cầu và ở các quốc gia. Do đó quyền sống của con ngƣời bị ảnh hƣởng trực tiếp hàng ngày bởi sự xuống cấp của chất lƣợng môi trƣờng, nhƣ: ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nƣớc, ô nhiễm đất đai, rác thải sinh hoạt, các làng nghề và khu công nghiệp,… Môi trƣờng không đƣợc đảm bảo, các quyền con ngƣời không thể thực hiện tốt, vì môi trƣờng có liên quan và tác động trực tiếp tới quyền hƣởng thụ của mỗi cá nhân và cộng đồng. Vì vậy, bảo vệ và nâng cao chất lƣợng môi trƣờng của con ngƣời là yêu cầu thiết yếu để bảo vệ cuộc sống của chính họ, điều kiện tiên quyết bảo đảm nhân phẩm ở góc độ đạo đức môi trƣờng và giá trị của con ngƣời, phát triển và hoàn thiện nhân cách con ngƣời trong cách ứng xử với môi trƣờng. Nhƣ vậy, môi trƣờng có mối quan hệ chặt chẽ với sức khỏe và quyền con ngƣời, ít nhất là quyền đƣợc sống trong môi trƣờng lành mạnh và quyền thực hiện nghĩa vụ của họ trong bảo vệ môi trƣờng.

Đó là cơ sở, nền tảng thiết yếu để hiện thực hóa quyền con ngƣời trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, đặc biệt ở cấp cơ sở. Chính vì thế, Tiếp cận Quyền (Right-based Approach) trong bảo vệ môi trƣờng đã đƣợc các tổ chức quốc tế đề xuất và áp dụng trong những năm gần đây. Nhận thức rõ điều đó ở nƣớc ta, Nhà nƣớc đã ban hành Quy chế dân chủ ở cơ sở để thực hiện 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các nguyên tắc “Dân biết, Dân bàn, Dân làm và Dân kiểm tra”. Đặc biệt, từ năm 2012 Việt Nam đã bắt đầu xem xét và triển khai cách Tiếp cận Quyền trong bảo vệ môi trƣờng ở cấp cơ sở nhằm phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng - xã hội và cƣ dân địa phƣơng tham gia tích cực trong công tác bảo vệ môi trƣờng.

Phƣờng Khƣơng Trung thuộc quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội là một phƣờng có cƣ dân thuộc nhiều thành phần kinh tế khác nhau và nằm ven sông Tô Lịch. Trong phƣờng này nhiều vấn đề môi trƣờng nảy sinh nhƣ chất thải sinh hoạt, chất thải rắn, chất thải làng nghề, ô nhiễm bụi, xả thải ra sông Tô Lịch,… Mặc dù đã có những nỗ lực bƣớc đầu trong quản lý các vấn đề môi trƣờng nói trên, nhƣng chƣa lôi cuốn đƣợc sự tham gia tích cực và chủ động của các đoàn thể quần chúng - xã hội, của cộng đồng dân cƣ. Để cải thiện tình hình, phát huy hơn nữa vai trò của các đoàn thể quần chúng - xã hội, và cộng đồng địa phƣơng trong bảo vệ môi trƣờng ở phƣờng này rất cần cách tiếp cận mới. Chính vì thế, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Nghiên cứu áp dụng tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ khoa học môi trƣờng.

2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về Quyền trong bảo vệ môi trƣờng Môi trƣờng có mối quan hệ mật thiết với sức khỏe và quyền con ngƣời. Vì vậy, bên cạnh việc áp dụng các biện pháp khoa học, kỹ thuật, hành chính, pháp luật… trong bảo vệ môi trƣờng. Hƣớng tiếp cận quyền con ngƣời trong bảo vệ môi trƣờng hiện đang đƣợc xem là có hiệu quả, đã đƣợc nhiều nƣớc áp dụng, nhất là những nƣớc phát triển.

Tuy nhiên, ở nƣớc ta, hƣớng tiếp cận này khá mới mẻ, vì vậy, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa môi trƣờng với quyền con ngƣời và kinh nghiệm quốc tế trong vận dụng cách tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trƣờng rất có ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay. Mối quan hệ giữa môi trường với quyền con người Từ phƣơng diện lý luận và thực tiễn bảo vệ môi trƣờng và quyền con ngƣời, các học giả, các nhà hoạt động thực tiễn trên lĩnh vực môi trƣờng và quyền con ngƣời ở nhiều nƣớc trên thế giới đã chỉ ra sự tƣơng tác qua lại giữa môi trƣờng với sức khỏe và quyền con ngƣời. Có thể khái quát mối quan hệ này, trên ba khía cạnh chính sau: Thứ nhất, môi trường là vấn đề của quyền con người. Hiến chƣơng Liên hiệp quốc (LHQ) năm 1945 thiết lập những nguyên tắc cơ bản về tôn trọng nhân phẩm, giá trị vốn có, bảo vệ quyền và các tự do cơ bản của con ngƣời.

Tiếp sau đó, Đại hội đồng LHQ đã ban hành một loạt các tuyên bố và công ƣớc quốc tế về quyền con ngƣời, chính thức đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển ngành luật quốc tế về quyền con ngƣời. Tuyên bố Stockholm năm 1972 đƣợc xác định là cột mốc đầu tiên cho sự gắn kết hai vấn đề tƣởng chừng là hai lĩnh vực riêng biệt trong hoạch định chính sách công, nhƣng lại có mối quan hệ chặt chẽ với nhau [18]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong Tuyên bố Stockholm [17], Nguyên tắc 1 đã thiết lập nền tảng mối quan hệ giữa quyền con ngƣời với bảo vệ môi trƣờng, rằng: “Con ngƣời có các quyền cơ bản về tự do, bình đẳng và điều kiện sống tối thiểu trong môi trƣờng trong lành, bình đẳng cho phép con ngƣời có cuộc sống trong nhân phẩm và hạnh phúc”. Tiếp đó, Hội nghị Thƣợng đỉnh thế giới về Môi trƣờng và Phát triển bền vững năm 1992 đƣợc tổ chức tại thành phố Rio de Janeiro, Brazil đã đƣa ra công thức liên kết giữa quyền con ngƣời và bảo vệ môi trƣờng trong một số thuật ngữ có tính thủ tục.

Nguyên tắc 10 tuyên bố: “Vấn đề môi trƣờng phải đƣợc giải quyết một cách tốt nhất với sự tham gia của tất cả các cá nhân liên quan, ở cấp độ thích hợp. Cấp độ quốc gia, mỗi cá nhân sẽ đƣợc tiếp cận thông tin thích hợp liên quan đến môi trƣờng, do các cơ quan công quyền lƣu giữ, bao gồm cả thông tin về các chất và hoạt động nguy hiểm trong cộng đồng của họ, và có cơ hội đƣợc tham gia trong quá trình ban hành các quyết định. Các quốc gia sẽ phải tạo điều kiện, tăng cƣờng nhận thức và kêu gọi sự tham gia của cộng đồng trong việc phổ biến thông tin rộng rãi. Cơ hội tiếp cận một cách hiệu quả với tƣ pháp và các thủ tục hành chính, bao gồm cả việc bồi thƣờng và đền bù thiệt hại phải đƣợc bảo đảm” [19].

Sự gắn kết giữa môi trƣờng và quyền con ngƣời đƣợc thể hiện khá rõ đối với việc bảo đảm thực hiện các quyền nhƣ: quyền đƣợc sống; sự toàn vẹn thân thể của mỗi cá nhân, của đời sống mỗi gia đình; quyền đối với sức khỏe, thịnh vƣợng và phát triển của mỗi cá nhân, cũng nhƣ nhóm và cộng đồng xã hội… Tất cả các quyền này đều phụ thuộc vào môi trƣờng sống, môi trƣờng tự nhiên xung quanh con ngƣời. Và đây đƣợc xác định là cơ sở quan trọng cho cuộc sống của tất cả mọi cá nhân và cộng đồng xã hội. Hiện nay, sức khỏe của con ngƣời đang bị ảnh hƣởng ngày càng lớn và hệ quả ngày càng trầm trọng do sự xuống cấp nghiêm trọng của môi trƣờng và hệ sinh thái. Và chính sự ô nhiễm môi trƣờng, sự hủy hoại môi trƣờng tự nhiên đều trực tiếp tác động đến việc hƣởng thụ quyền con ngƣời của tất cả mọi ngƣời.

Vì thế, nhu cầu đòi hỏi ngày càng cao của con ngƣời là phải nâng cao chất lƣợng cuộc sống, bảo 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đảm quyền đƣợc sống trong môi trƣờng trong lành, bảo đảm sức khỏe môi trƣờng. Do vậy, cộng đồng thế giới thừa nhận môi trƣờng chính là vấn đề của quyền con ngƣời. Thứ hai, bảo vệ môi trường là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa quyền con người. Một sự thật hiển nhiên là, các quyền con ngƣời không thể thực hiện đƣợc nếu môi trƣờng không đƣợc bảo đảm, vì môi trƣờng có liên quan và tác động trực tiếp tới hƣởng thụ nhân quyền của mỗi cá nhân và cộng đồng.

Vì vậy, bảo vệ và nâng cao chất lƣợng môi trƣờng của con ngƣời là nhu cầu thiết yếu để bảo vệ cuộc sống con ngƣời, điều kiện tiên quyết bảo đảm nhân phẩm và giá trị của con ngƣời, phát triển và hoàn thiện nhân cách con ngƣời và tạo ra đặc tính thúc đẩy phúc lợi cho mỗi cá nhân, tập thể và cả cộng đồng xã hội. Các hoạt động của con ngƣời đã làm cho môi trƣờng bị ô nhiễm nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu và chính sự ô nhiễm này đã gây hại cho sức khỏe con ngƣời. Do vậy quyền sống của con ngƣời đang bị ảnh hƣởng trực tiếp hàng ngày do sự ô nhiễm về không khí, ô nhiễm nguồn nƣớc, ô nhiễm nguồn đất,… Theo pháp luật về môi trƣờng và luật nhân quyền quốc tế, trách nhiệm bảo vệ môi trƣờng và quyền con ngƣời trƣớc hết thuộc về Nhà nƣớc. Nhà nƣớc có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và thực hiện các quyền con ngƣời về môi trƣờng.

Thứ ba, bảo vệ và thực hiện tốt quyền con người là điều kiện thiết yếu để có chính sách tốt về môi trường. Để có chính sách tốt về bảo vệ môi trƣờng, đòi hỏi các quyền con ngƣời phải đƣợc bảo đảm thực hiện. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực môi trƣờng cho rằng, để có đƣợc chính sách tốt về môi trƣờng chỉ có thể thông qua việc bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận thông tin, sự tham gia của dân chúng trong việc ban hành các quyết định về môi trƣờng và tiếp cận tƣ pháp liên quan tới môi trƣờng. Các quyền này đƣợc gọi là các quyền có tính chất thủ tục (procedural rights).

5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.