MỞ ĐẦU Do có sự khác biệt về hoàn cảnh lịch sử, trình độ phát triển kinh tế, xã hội, chế độ chính trị, giá trị truyền thống, văn hóa dân tộc, nên cách tiếp cận quyền con ngƣời (Right-based Approach) có sự khác nhau giữa các quốc gia, dân tộc. Nhƣng quyền con ngƣời (QCN) có thể hiểu một cách đơn giản nhất, đó là những đặc quyền tự nhiên mà mỗi ngƣời khi sinh ra đều có, không phân biệt về độ tuổi, trình độ, nghề nghiệp, địa vị xã hội, ngôn ngữ, chính kiến, dân tộc, sắc tộc, giới tính. Các quyền và tự do của con ngƣời đƣợc ghi nhận và đảm bảo bằng hệ thống pháp luật quốc gia và quốc tế. Tuy nhiên, trong thực tế các hoạt động của con ngƣời đã làm suy kiệt tài nguyên và môi trƣờng bị ô nhiễm nghiêm trọng ở các cấp độ.
Điều này đã tác động mạnh và trực tiếp tới sức khỏe và đời sống của con ngƣời trên phạm vi toàn cầu và ở các quốc gia. Do đó quyền sống của con ngƣời bị ảnh hƣởng trực tiếp hàng ngày bởi sự xuống cấp của chất lƣợng môi trƣờng, nhƣ: ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nƣớc, ô nhiễm đất đai, rác thải sinh hoạt, các làng nghề và khu công nghiệp,… Môi trƣờng không đƣợc đảm bảo, các quyền con ngƣời không thể thực hiện tốt, vì môi trƣờng có liên quan và tác động trực tiếp tới quyền hƣởng thụ của mỗi cá nhân và cộng đồng. Vì vậy, bảo vệ và nâng cao chất lƣợng môi trƣờng của con ngƣời là yêu cầu thiết yếu để bảo vệ cuộc sống của chính họ, điều kiện tiên quyết bảo đảm nhân phẩm ở góc độ đạo đức môi trƣờng và giá trị của con ngƣời, phát triển và hoàn thiện nhân cách con ngƣời trong cách ứng xử với môi trƣờng. Nhƣ vậy, môi trƣờng có mối quan hệ chặt chẽ với sức khỏe và quyền con ngƣời, ít nhất là quyền đƣợc sống trong môi trƣờng lành mạnh và quyền thực hiện nghĩa vụ của họ trong bảo vệ môi trƣờng.
Đó là cơ sở, nền tảng thiết yếu để hiện thực hóa quyền con ngƣời trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, đặc biệt ở cấp cơ sở. Chính vì thế, Tiếp cận Quyền (Right-based Approach) trong bảo vệ môi trƣờng đã đƣợc các tổ chức quốc tế đề xuất và áp dụng trong những năm gần đây. Nhận thức rõ điều đó ở nƣớc ta, Nhà nƣớc đã ban hành Quy chế dân chủ ở cơ sở để thực hiện 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các nguyên tắc “Dân biết, Dân bàn, Dân làm và Dân kiểm tra”. Đặc biệt, từ năm 2012 Việt Nam đã bắt đầu xem xét và triển khai cách Tiếp cận Quyền trong bảo vệ môi trƣờng ở cấp cơ sở nhằm phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng - xã hội và cƣ dân địa phƣơng tham gia tích cực trong công tác bảo vệ môi trƣờng.
Phƣờng Khƣơng Trung thuộc quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội là một phƣờng có cƣ dân thuộc nhiều thành phần kinh tế khác nhau và nằm ven sông Tô Lịch. Trong phƣờng này nhiều vấn đề môi trƣờng nảy sinh nhƣ chất thải sinh hoạt, chất thải rắn, chất thải làng nghề, ô nhiễm bụi, xả thải ra sông Tô Lịch,… Mặc dù đã có những nỗ lực bƣớc đầu trong quản lý các vấn đề môi trƣờng nói trên, nhƣng chƣa lôi cuốn đƣợc sự tham gia tích cực và chủ động của các đoàn thể quần chúng - xã hội, của cộng đồng dân cƣ. Để cải thiện tình hình, phát huy hơn nữa vai trò của các đoàn thể quần chúng - xã hội, và cộng đồng địa phƣơng trong bảo vệ môi trƣờng ở phƣờng này rất cần cách tiếp cận mới. Chính vì thế, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Nghiên cứu áp dụng tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường tại phường Khương Trung, Thanh Xuân, Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ khoa học môi trƣờng.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về Quyền trong bảo vệ môi trƣờng Môi trƣờng có mối quan hệ mật thiết với sức khỏe và quyền con ngƣời. Vì vậy, bên cạnh việc áp dụng các biện pháp khoa học, kỹ thuật, hành chính, pháp luật… trong bảo vệ môi trƣờng. Hƣớng tiếp cận quyền con ngƣời trong bảo vệ môi trƣờng hiện đang đƣợc xem là có hiệu quả, đã đƣợc nhiều nƣớc áp dụng, nhất là những nƣớc phát triển.
Tuy nhiên, ở nƣớc ta, hƣớng tiếp cận này khá mới mẻ, vì vậy, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa môi trƣờng với quyền con ngƣời và kinh nghiệm quốc tế trong vận dụng cách tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trƣờng rất có ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay. Mối quan hệ giữa môi trường với quyền con người Từ phƣơng diện lý luận và thực tiễn bảo vệ môi trƣờng và quyền con ngƣời, các học giả, các nhà hoạt động thực tiễn trên lĩnh vực môi trƣờng và quyền con ngƣời ở nhiều nƣớc trên thế giới đã chỉ ra sự tƣơng tác qua lại giữa môi trƣờng với sức khỏe và quyền con ngƣời. Có thể khái quát mối quan hệ này, trên ba khía cạnh chính sau: Thứ nhất, môi trường là vấn đề của quyền con người. Hiến chƣơng Liên hiệp quốc (LHQ) năm 1945 thiết lập những nguyên tắc cơ bản về tôn trọng nhân phẩm, giá trị vốn có, bảo vệ quyền và các tự do cơ bản của con ngƣời.
Tiếp sau đó, Đại hội đồng LHQ đã ban hành một loạt các tuyên bố và công ƣớc quốc tế về quyền con ngƣời, chính thức đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển ngành luật quốc tế về quyền con ngƣời. Tuyên bố Stockholm năm 1972 đƣợc xác định là cột mốc đầu tiên cho sự gắn kết hai vấn đề tƣởng chừng là hai lĩnh vực riêng biệt trong hoạch định chính sách công, nhƣng lại có mối quan hệ chặt chẽ với nhau [18]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Tuyên bố Stockholm [17], Nguyên tắc 1 đã thiết lập nền tảng mối quan hệ giữa quyền con ngƣời với bảo vệ môi trƣờng, rằng: “Con ngƣời có các quyền cơ bản về tự do, bình đẳng và điều kiện sống tối thiểu trong môi trƣờng trong lành, bình đẳng cho phép con ngƣời có cuộc sống trong nhân phẩm và hạnh phúc”. Tiếp đó, Hội nghị Thƣợng đỉnh thế giới về Môi trƣờng và Phát triển bền vững năm 1992 đƣợc tổ chức tại thành phố Rio de Janeiro, Brazil đã đƣa ra công thức liên kết giữa quyền con ngƣời và bảo vệ môi trƣờng trong một số thuật ngữ có tính thủ tục.
Nguyên tắc 10 tuyên bố: “Vấn đề môi trƣờng phải đƣợc giải quyết một cách tốt nhất với sự tham gia của tất cả các cá nhân liên quan, ở cấp độ thích hợp. Cấp độ quốc gia, mỗi cá nhân sẽ đƣợc tiếp cận thông tin thích hợp liên quan đến môi trƣờng, do các cơ quan công quyền lƣu giữ, bao gồm cả thông tin về các chất và hoạt động nguy hiểm trong cộng đồng của họ, và có cơ hội đƣợc tham gia trong quá trình ban hành các quyết định. Các quốc gia sẽ phải tạo điều kiện, tăng cƣờng nhận thức và kêu gọi sự tham gia của cộng đồng trong việc phổ biến thông tin rộng rãi. Cơ hội tiếp cận một cách hiệu quả với tƣ pháp và các thủ tục hành chính, bao gồm cả việc bồi thƣờng và đền bù thiệt hại phải đƣợc bảo đảm” [19].
Sự gắn kết giữa môi trƣờng và quyền con ngƣời đƣợc thể hiện khá rõ đối với việc bảo đảm thực hiện các quyền nhƣ: quyền đƣợc sống; sự toàn vẹn thân thể của mỗi cá nhân, của đời sống mỗi gia đình; quyền đối với sức khỏe, thịnh vƣợng và phát triển của mỗi cá nhân, cũng nhƣ nhóm và cộng đồng xã hội… Tất cả các quyền này đều phụ thuộc vào môi trƣờng sống, môi trƣờng tự nhiên xung quanh con ngƣời. Và đây đƣợc xác định là cơ sở quan trọng cho cuộc sống của tất cả mọi cá nhân và cộng đồng xã hội. Hiện nay, sức khỏe của con ngƣời đang bị ảnh hƣởng ngày càng lớn và hệ quả ngày càng trầm trọng do sự xuống cấp nghiêm trọng của môi trƣờng và hệ sinh thái. Và chính sự ô nhiễm môi trƣờng, sự hủy hoại môi trƣờng tự nhiên đều trực tiếp tác động đến việc hƣởng thụ quyền con ngƣời của tất cả mọi ngƣời.
Vì thế, nhu cầu đòi hỏi ngày càng cao của con ngƣời là phải nâng cao chất lƣợng cuộc sống, bảo 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đảm quyền đƣợc sống trong môi trƣờng trong lành, bảo đảm sức khỏe môi trƣờng. Do vậy, cộng đồng thế giới thừa nhận môi trƣờng chính là vấn đề của quyền con ngƣời. Thứ hai, bảo vệ môi trường là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa quyền con người. Một sự thật hiển nhiên là, các quyền con ngƣời không thể thực hiện đƣợc nếu môi trƣờng không đƣợc bảo đảm, vì môi trƣờng có liên quan và tác động trực tiếp tới hƣởng thụ nhân quyền của mỗi cá nhân và cộng đồng.
Vì vậy, bảo vệ và nâng cao chất lƣợng môi trƣờng của con ngƣời là nhu cầu thiết yếu để bảo vệ cuộc sống con ngƣời, điều kiện tiên quyết bảo đảm nhân phẩm và giá trị của con ngƣời, phát triển và hoàn thiện nhân cách con ngƣời và tạo ra đặc tính thúc đẩy phúc lợi cho mỗi cá nhân, tập thể và cả cộng đồng xã hội. Các hoạt động của con ngƣời đã làm cho môi trƣờng bị ô nhiễm nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu và chính sự ô nhiễm này đã gây hại cho sức khỏe con ngƣời. Do vậy quyền sống của con ngƣời đang bị ảnh hƣởng trực tiếp hàng ngày do sự ô nhiễm về không khí, ô nhiễm nguồn nƣớc, ô nhiễm nguồn đất,… Theo pháp luật về môi trƣờng và luật nhân quyền quốc tế, trách nhiệm bảo vệ môi trƣờng và quyền con ngƣời trƣớc hết thuộc về Nhà nƣớc. Nhà nƣớc có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và thực hiện các quyền con ngƣời về môi trƣờng.
Thứ ba, bảo vệ và thực hiện tốt quyền con người là điều kiện thiết yếu để có chính sách tốt về môi trường. Để có chính sách tốt về bảo vệ môi trƣờng, đòi hỏi các quyền con ngƣời phải đƣợc bảo đảm thực hiện. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực môi trƣờng cho rằng, để có đƣợc chính sách tốt về môi trƣờng chỉ có thể thông qua việc bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận thông tin, sự tham gia của dân chúng trong việc ban hành các quyết định về môi trƣờng và tiếp cận tƣ pháp liên quan tới môi trƣờng. Các quyền này đƣợc gọi là các quyền có tính chất thủ tục (procedural rights).
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.