Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học Trải qua lịch sử phát triển lâu dài, cây trồng nói chung và bưởi nói riêng chịu sự tác động của quá trình chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo mà ngày càng trở nên phong phú hơn và có nhiều ưu việt hơn. Bưởi là cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng, ra hoa kết quả chịu ảnh hưởng của nhiều các yếu tố nội tại (di truyền) và các yếu tố ngoại cảnh như nhiệt độ, ánh sáng, đất đai và chế độ chăm sóc; hay sự biểu hiện của kiểu hình là kết quả của sự tương tác giữa kiểu gen và môi trường (Trần Như Ý và cộng sự, (2000) [25, 28]). Cũng như tất cả các loại cây trồng khác, bưởi cần được cung cấp đầy đủ các nguyên tố dinh dưỡng để sinh trưởng, phát triển và cho năng suất cao, ổn định.
Nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy, trong thành phần của cây trồng có mặt 92 nguyên tố hoá học, nhưng chỉ có 16 nguyên tố thiết yếu với cây trồng được Galston tìm ra vào năm 1980[36, 37]. Các nguyên tố này bao gồm các nguyên tố không thuộc nguyên tố khoáng là hydro (H2), oxy (O2) và cácbon (C) và các nguyên tố khoáng bao gồm nitơ (N), photpho (P), kali (K), canxi (Ca), magie (Mg), lưu huỳnh (S), boron (B), đồng (Cu), sắt (Fe), clo (Cl), mangan (Mn), molipden (Mo), kẽm (Zn) [12, 37]. Đến năm 1998, Lincoln Taiz đã bổ sung thêm 3 nguyên tố thiết yếu nữa là Na, Si, Ni. Tùy theo nhu cầu của cây mà các nguyên tố này được chia thành các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng, trung lượng hay vi lượng.
Theo tác giả Nguyễn Thế Đặng và cs [7], lượng chất dinh dưỡng cây hút thể hiện yêu cầu chất dinh dưỡng của cây. Cây yêu cầu chất dinh dưỡng theo một tỷ lệ cân đối nhất định. Lượng dinh dưỡng cây hút thay đổi theo loại cây trồng, năng suất thu hoạch, yêu cầu của người trồng trọt. Trong cùng một n 5 loại cây trồng thì lượng chất dinh dưỡng do cây hút phụ thuộc vào điều kiện sinh thái (đất đai, thời tiết khí hậu: nhiệt độ và lượng mưa).
Cũng theo tác giả, mỗi nguyên tố dinh dưỡng cây sử dụng đều có các giá trị tối ưu và tối đa. Tại lượng bón mà cây trồng cho năng suất cao nhất gọi là giá trị tối đa về mặt kỹ thuật. Tuy nhiên, Mục đích của người sản xuất không phải chỉ nhằm đạt năng suất cao nhất mà còn là tìm lợi nhuận cao nhất. Lượng bón đạt lợi nhuận cao nhất là lượng phân bón mà ở đó hiệu suất 1kg phân bón đủ bù đắp được chi phí sản xuất tăng lên [7].
Bưởi là cây trồng lâu năm, sinh trưởng của chúng được chia thành 2 giai đoạn chính là giai đoạn kiến thiết cơ bản và giai đoạn kinh doanh. Trong giai đoạn kiến thiết cơ bản, quá trình chăm sóc chủ yếu là tạo cho cây phát triển thân cành tốt, cắt tạo hình, tạo tán là chủ yếu. Đến giai đoạn kinh doanh, việc tạo ra sự cân đối hài hòa giữa thân lá và quả chiếm một vai trò hết sức quan trọng. Để thực hiện được điều này thì cắt tỉa là một yếu tố quyết định cần thiết.
Việc cắt tỉa có thể loại bỏ được cành tăm, cành chết, cành trong tán, cành vượt nhằm tập trung dinh dưỡng cho bộ khung tán chính và nuôi quả. Theo tác giả Trần Như Ý (Trích theo Nguyễn Đức Lương [13]), cành quả ở ngọn cành sẽ cho quả nhiều và phẩm chất tốt. Mặt khác, vì phải tập trung dinh dưỡng cho quả nên trong năm cành quả sẽ không nảy lộc. Sau khi thu quả, phải qua một thời gian nhất định tích lũy dinh dưỡng, nó mới có thể trở thành cành mẹ, điều này dẫn đến hiện tượng ra quả cách năm của bưởi.
Việc cắt tỉa cũng giúp hạn chế hiện tượng này. Tự không tương hợp là một dạng bất thụ xảy ra khi phấn hoa và tế bào trứng vẫn phát triển bình thường nhưng không thể thụ tinh do những rào cản về sinh lý. Tính trạng tự không tương hợp do gen S (Self - incompatibility gen) kiểm soát. Nếu S alleles của phấn n 6 hoa và S alleles của nhụy cái giống hệt nhau, ống phấn không phát triển được trong bầu nhụy và do vậy không xảy ra quá trình thụ tinh.
Trái lại, nếu alleles ở phấn hoa và alleles ở nhụy cái khác nhau, ống phấn phát triển bình thường, giao tử đực sẽ thụ tinh với tế bào trứng. Bưởi sau khi được thụ phấn, thụ tinh sẽ hình thành quả, trong quá trình sinh trưởng trải qua 2 lần rụng quả sinh lý. Tuy nhiên, có một nhân tố bên ngoài gây ra các tác động làm rụng quả, biến dạng quả…, làm giảm mạnh năng suất chính là sâu bệnh hại (12 loài nhện và 352 loài côn trùng) mà đặc biệt là sâu bệnh hại quả. Sâu bệnh hại trực tiếp đến quả cần có sự tiếp xúc và gây hại.
Sử dụng biện pháp bao quả ngăn chặn sự tiếp xúc và gây hại của yếu tố sâu bệnh, nhờ đó làm tăng năng suất, tăng hiệu quả kinh tế [28]. Một số giống bưởi đặc sản ở Việt Nam và các nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Một số giống bưởi đặc sản ở Việt Nam Công tác nghiên cứu về cây ăn quả ngày càng được Đảng và Nhà nước quan tâm. Các nhà khoa học thuộc các Viện nghiên cứu chuyên ngành cũng đã thu được những kết quả không nhỏ trong công tác nghiên cứu, góp phần đáng kể vào việc phát triển nghề trồng cây ăn quả của nước ta, trong đó cây có múi có một vị trí quan trọng và được đông đảo bà con nông dân các vùng miền quan tâm, hưởng ứng.
Cho đến nay, tập đoàn bưởi ở nước ta rất đa dạng, được trồng ở hầu khắp các tỉnh, đặc biệt đã hình thành những vùng bưởi lớn với những giống đặc trưng mang tính đặc sản địa phương. Một số giống bưởi nổi tiếng ở các địa phương nước ta được trồng với mục đích sản xuất hàng hóa có các đặc điểm như sau: - Bưởi Năm Roi: Trồng nhiều trên đất phù sa ven sông Hậu ở huyện Bình Minh tỉnh Vĩnh Long và các tỉnh Hậu Giang, Bến Tre…. Theo Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp, Bộ Nông Nghiệp và Phát triển Nông n 7 thôn, đến năm 2010 diện tích trồng bưởi Năm Roi ở đồng bằng sông Cửu Long là 13.000 ha, sản lượng 150. Không những tiêu thụ trong nước bưởi Năm Roi còn được xuất khẩu đi một số nước.
Doanh nghiệp Hoàng Gia đã đăng ký độc quyền kinh doanh thương hiệu bưởi Năm Roi Hoàng Gia và lập trang Web riêng nhằm quảng bá cho loại quả đặc sản này [25]. Bưởi Năm Roi có quả hình quả lê đẹp, trọng lượng trung bình khoảng 1 - 1,4kg. Khi chín, vỏ có màu vàng xanh, thịt quả màu xanh vàng, mịn, đồng nhất. Múi và vách múi dễ tách, ăn dòn, ngọt hơi dôn dốt chua.
Con tép tách khỏi vách múi và bó chặt nhau, nước quả khá, hương vị thơm, không the đắng và đặc biệt là không có hạt mẩy, chỉ có hạt lép nhỏ li ti. Tỷ lệ phần ăn được khoảng 55%, độ Brix từ 9 - 12. Thời vụ thu hoạch từ tháng 9 dương lịch [27]. - Bưởi Diễn: Có nguồn gốc từ Đoan Hùng - Phú Thọ, trước đây được trồng nhiều ở xã Phú Diễn, xã Phú Minh huyện Từ Liêm Hà Nội, hiện nay đã được trồng và phát triển tốt tại một số địa phương như: Hà Nội (Đan Phượng, Phúc Thọ, Hoài Đức, Phần Mỹ, Quốc Oai,.); Bắc Giang (Hiệp Hoà, Tân Yên, Yên Thế,.); Hưng Yên (Văn Giang, Tiên Lữ,.) với diện tích ước khoảng 1.000 ha và đang tiếp tục được mở rộng.
Quả bưởi Diễn tròn, võ nhẵn, khi chín vỏ có màu vàng cam. Trọng lượng trung bình từ 0,8 - 1 kg/quả. Múi và vách múi dễ tách rời nhau. Thịt quả màu vàng xanh, ăn giòn, ngọt.
Thời gian thu hoạch muộn hơn bưởi Đoan Hùng, thưởng trước tết Nguyên đán khoảng nửa tháng [27]. - Bưởi Phúc Trạch: nguồn gốc ở xã Phúc Trạch, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Hiện nay được trồng ở hầu hết 28 xã trong huyện và các vùng phụ cận. Bưởi Phúc Trạch được coi là một trong những giống bưởi ngon nhất ở nước ta hiện nay.
Quả hình cầu hơi dẹt, vỏ quả màu vàng xanh, khối lượng trung bình từ 1- 1,2 kg, tỷ lệ phần ăn được 60- 65%, số lượng hạt từ 50- 80 hạt, màu sắc thịt quả và tép múi phớt hồng, vách múi giòn dễ tách rời, thịt quả mịn, đồng nhất, vị ngọt hơi chua, độ brix từ 12- 14. Thời gian thu hoạch vào tháng 9. n 8 - Bưởi Đoan Hùng: trồng tập trung chủ yếu ở các xã Chí Đám, Bằng Luân và Cát Lâm của huyện Đoan Hùng tỉnh Phú Thọ, trên đất phù sa ven sông Lô và sông Chảy. Bưởi Đoan Hùng có 2 giống là bưởi Tộc Sửu, nguồn gốc ở xã Chí Đám và bưởi Khả Lĩnh, nguồn gốc ở thôn Khả Lĩnh xã Đại Minh huyện Yên Bình tỉnh Yên Bái với diện tích cây cho quả khoảng trên 300 ha.
Trong những năm gần đây bưởi Đoan Hùng liên tục mất mùa, năng suất, sản lượng suy giảm một cách rõ rệt, sản phẩm hiện không đủ cho tiêu thụ nội tỉnh [23]. + Bưởi Bằng Luân quả hình cầu hơi dẹt, trọng lượng trung bình 0,7 - 0,8kg/quả, vỏ quả màu vàng hơi xám nâu, tép múi màu trắng xanh, mọng nước, thịt quả hơi nhão, độ Brix từ 9 - 11. Được thu hoạch vào tháng 10, 11. Có thể để được lâu sau khi thu hoạch.
+ Bưởi Tộc Sửu quả lớn hơn, trọng lượng trung bình từ 1 - 1,2 kg/quả. Thịt quả nhão ít hơn giống bưởi Bằng Luân, vị ngọt nhạt và có màu trắng xanh. Thu hoạch sớm hơn bưởi Bằng Luân khoảng nửa tháng. - Bưởi Da Xanh: Có nguồn gốc từ ấp Thanh Sơn, xã Thanh Tân, huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre, hiện được trồng nhiều nhất tại xã Mỹ Thạnh An, thị xã Bến Tre.
Toàn tỉnh Bến Tre hiện tại có 2.940 ha, dự kiến đạt 4. Ngoài tiêu thụ nội địa bưởi Da Xanh được xuất khẩu sang một số nước như Mỹ, Thái Lan. Quả bưởi da xanh có dạng cầu, vỏ vẫn giữ màu xanh khi chín, con tép tách khỏi vách múi tốt, tép múi màu đỏ hồng, nước quả khá, vị ngọt không the đắng. Nhược điểm của giống này là nhiều hạt.
- Bưởi đường Lá Cam: Trồng nhiều ở huyện Vĩnh Cửu tỉnh Đồng Nai, hiện nay ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long cũng phát triển trồng nhiều giống bưởi này. Thời vụ thu hoạch bắt đầu từ tháng 9 dương lịch, sản phẩm chủ yếu tiêu thụ nội địa.