Đặt vấn đề Cây ăn quả thuộc họ cam quýt là loại cây quan trọng trong phát triển kinh tế ở Việt Nam. Cây bưởi nói chung và một số giống bưởi đặc sản của từng vùng miền hiện nay là một nghề kinh doanh mang lại hiệu quả kinh tế cao, vừa có thu nhập ổn định, có thể bảo vệ tài nguyên môi trường, đặc biệt là vùng đất dốc, vùng đồi núi… Bưởi (Citrus grandis L. Osbeck) là một trong số cây ăn quả có múi được trồng khá phổ biến ở nước ta cũng như các nước thuộc vùng Châu Á: Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Philippin vv. Ở Việt Nam bưởi được trồng hầu khắp các tỉnh thành trong cả nước, đặc biệt đã hình thành những vùng bưởi cổ truyền mang tính đặc sản địa phương như bưởi Đoan Hùng - Phú Thọ, bưởi Diễn - Từ Liêm - Hà Nội, bưởi Phúc Trạch - Hương Khê - Hà Tĩnh, bưởi Thanh Trà - Huế, bưởi Năm Roi - Vĩnh Long và gần đây là Bưởi da xanh có nguồn gốc từ bên tre đã trở thành cây trồng đem lại hiệu quả kinh tế cao.
Ở các địa phương trên bưởi được coi là cây trồng nông nghiệp chính, với giá trị thu nhập hàng năm cao hơn gấp nhiều lần so với lúa và một số cây trồng khác, đồng thời cũng được coi là lợi thế so sánh với các địa phương khác trong phát triển kinh tế nông nghiệp. Bưởi là đặc sản quý có giá trị dinh dưỡng cao, có nhiều ứng dụng trong y học cổ truyền của dân tộc, là một loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao và có vai trò quan trọng trong mô hình VAC cũng như sản xuất trang trại. Trần Thế Tục [8] thì thành phần hoá học có trong 100g quả bưởi tươi phần ăn đựợc: Đường 6 - 12%, lipit 0,1g, protein 0,9g, n 2 vitamin C 90mg, P205 12mg, xenluloza 0,2g, ngoài ra còn có các loại vitamin B1, B2, … caroten 0,2mg, các khoáng chất ở dạng vi lượng rất cần thiết cho cơ thể con người. Trong 1kg bưởi phần ăn được cung cấp 530 - 600 calo nguồn năng lượng dễ tiêu.
Ngoài dùng ăn tươi bưởi còn được chế biến thành rất nhiều sản phẩm có giá trị như: nước quả, mứt,… trong công nghiệp chế biến vỏ, hạt để lấy tinh dầu, bã tép để sản xuất pectin có tác dụng bồi bổ cơ thể, đặc biệt bưởi có tác dụng rất tốt để chữa các bệnh đường ruột, tim mạch. Cây bưởi cho trái sớm và có sản lượng cao, sau 3 năm cây trồng đã bắt đầu cho trái, những năm về sau năng suất tăng dần và thời gian kinh doanh có thể kéo dài trên 50 năm nếu được chăm sóc tốt. Chủng loại bưởi phong phú, thời kỳ chín quả khác nhau nên có thể kéo dài thời gian cung cấp quả tươi cho thị trường. Trồng bưởi đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với trồng những cây trồng khác.
Nhiều kết quả cho thấy, trên cùng một đơn vị diện tích, cây ăn quả cho thu nhập cao gấp 2 – 6 lần so với cây lương thực. Cây ăn quả cùng với một số cây công nghiệp, cây đặc sản khác đang được đánh giá là cây trồng quan trọng trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái ở các tỉnh trung du miền núi. Từ năm 2007 đến nay, thí nghiệm trồng thử giống Bưởi da xanh chiết và ghép ở xóm Gốc Gạo - xã Tức Tranh - huyện Phú Lương - tỉnh Thái Nguyên của PGS TS Ngô Xuân Bình đã có kết luận bước đầu: các chỉ tiêu sinh trưởng đều tốt hơn hẳn so với các giống bưởi nổi tiếng của miền bắc khả năng ra hoa và đậu quả trung bình, chất lượng rất tốt đặc biệt là khả năng chống chịu vượt trội so với các giống bưởi địa phương. Kết quả bảo quản trong điều kiện thủ công dài hơn so với các loại cây trồng khác, thí nghiệm được bố trí ở diện tích hẹp và thời gian ngắn.
Liệu giống Bưởi da xanh trồng n 3 tại thái nguyên năng suất chất lượng có ổn định hay không. Để chắc chắn có thể khuyến cáo cho bà con giống Bưởi da xanh có thể trồng được tại đất thái nguyên. Vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu tình hình sinh trưởng và phát triển của Bưởi da xanh chiết và ghép tại xã Tức Tranh - huyện Phú Lương - tỉnh Thái Nguyên. Mục đích của đề tài Đánh giá được một số đặc điểm tình hình sinh trưởng và phát triển của dòng bưởi có triển vọng này tại Thái Nguyên để xác định khả năng thích ứng của các dòng bưởi này trong điều kiện địa phương phục vụ cho công tác nghiên cứu và sản xuất.
Mục tiêu của đề tài Để đạt được mục trên đề tài đề xuất một số mục tiêu như sau: - Xác định được đặc điểm hình thái của giống bưởi thí nghiệm. - Nghiên cứu khả năng sinh trưởng và phát triển của giống bưởi. - Đánh giá được khả năng chống chịu của giống bưởi thí nghiệm với một số loài sâu bệnh hại chính trên cây bưởi. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Củng cố kiến thức đã được học và vận dụng một cách sáng tạo những kiến thức đã học vào thực tế sản xuất; có cơ hội học hỏi thêm những kinh nghiệm trong thực tiễn sản xuất; nâng cao năng lực nghiên cứu chuyển giao khoa học kỹ thuật cho bản thân. - Kết quả nghiên cứu là cở sở để khuyến cáo cho nông dân và các doanh nghiệp lựa chọn, đưa hai loại bưởi chiết và ghép này vào cơ cấu cây trồng sản xuất của mình. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Kết quả của nghiên cứu là cơ sở đưa giống Bưởi da xanh xưa nay vốn chỉ trồng được ở Bến Tre đưa vào trồng ở các tỉnh miền núi phía bắc. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.
Tổng quan tài liệu nghiên cứu 2. Cơ sở lý luận khoa học của đề tài Cây họ cam quýt có những nhu cầu nhất định về môi trường, dinh dưỡng. Mỗi một vùng có những điều kiện tự nhiên khác nhau điều này đã tạo nên những loại cây trồng phù hợp và mang đặc trưng riêng cho vùng sinh thái đó.Trải qua quá trình chọn lọc tự nhiên đã hình thành nên những chủng loại cam quýt có khả năng thích ứng và có đặc tính quý đáp ứng được như cầu của sản xuất. Công tác chọn giống rất có ý nghĩa trong việc tìm ra các giống mang gen quý.
Để duy trì và nhân rộng ra sản xuất bằng nhiều phương pháp khác nhau như: nhân giống từ hạt, nhân giống vô tính…Tuy nhiên đối với cây ăn quả là cây trồng lâu năm nên cây giống khi đem trồng phải là cây có chất lượng tốt, mang những đặc tính di truyền ổn định từ cây mẹ. Do vậy việc sản xuất cây con từ hạt ít được sử dụng vì cây con dễ bị thoái hóa giống, xuất hiện biến dị di truyền và cây chậm ra hoa, quả. Nhân giống bằng phương pháp chiết và ghép đã khắc phục được những nhược điểm này như: cây con sinh trưởng, phát triển tốt, giữ nguyên được các đặc điểm di truyền tốt từ cây mẹ và rút ngắn thời gian ra hoa quả. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong sản xuất cây ăn quả giúp rút ngắn giai đoạn chăm sóc, nhanh đem lại hiệu quả kinh tế đối với người làm vườn.
Trên thế giới vùng trồng bưởi trải dài từ 400 vĩ Bắc xuống 400 vĩ Nam, nghĩa là bưởi trồng được ở vùng Nhiệt đới và Á nhiệt đới. Ở Việt Nam, các tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam mang tính đặc thù của khí hậu á nhiệt đới, phù hợp với vùng trồng giống Bưởi da xanh (gốc bến tre) là cơ sở để n 5 nhập nội giống bưởi này, đồng thời việc nghiên cứu các đặc trưng đặc tính của giống cây trồng mới nhập nội trước khi nhân ra trên diện rộng là việc làm rất cần thiết. Bưởi là cây ăn quả có múi thuộc họ cam quýt. Cây cam quýt được xếp vào loại cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng, ra hoa kết quả chịu ảnh hưởng nhiều của các yếu tố nội tại (di truyền) và các yếu tố ngoại cảnh như nhiệt độ, ánh sáng, đất đai,.
biểu hiện qua sinh trưởng, ra hoa kết quả, năng suất và phẩm chất quả. Dựa vào hướng dẫn đánh giá, mô tả cây bưởi của viện nghiên cứu nguồn gen thực vật thế giới (IPGRI) và tài liệu nghiên cứu cây ăn quả lâu năm của viện nghiên cứu rau quả để theo dõi, đánh giá các giống một cách có hệ thống và đảm bảo tính khoa học cao [1]. Tùy vào tuổi cây và điều kiện sinh thái nơi trồng trọt, mỗi giống có sự thích nghi khác nhau. Vì thế việc đánh giá sự sinh trưởng, phát triển và chất lượng rất cần thiết trong công tác chọn giống, nhất là với những loại cây mới được chọn tạo ra.
Tình hình sản xuất và tiêu thụ cây ăn quả có múi trong nước và trên thế giới 2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cây ăn quả có múi trên thế giới a. Những kết quả nghiên cứu về cây ăn quả có múi trên thế giới Cũng giống như các loại cây ăn quả có múi khác, vòng đời bưởi trải qua 3 giai đoạn: Giai đoạn cây con (giai đoạn kiến thiết cơ bản), giai đoạn ra hoa kết quả (giai đoạn kinh doanh) và cuối cùng là thời kỳ già cỗi. Tùy điều kiện sinh thái và hình thức nhân giống mà tuổi cây có thể dài hoặc ngắn.
Ở những vườn bưởi gieo hạt hoặc nhân giống bằng phương pháp ghép gặp điều kiện thuận lợi tuổi thọ có thể tới vài chục đến hơn một trăm năm vẫn cho năng suất tốt. n 6 Bưởi cũng mang những đặc trưng chung của thực vật đó là sự phát triển cân đối và xen kẽ nhau giữa bộ phận trên mặt đất và bộ phận dưới mặt đất. nhìn chung khi còn ở giai đoạn cây con sự sinh trưởng có phần nghiêng về bộ rễ [19]. Trong một năm, bưởi có thể ra nhiều đợt lộc tùy vào từng vùng sinh thái, giống, tuổi cây và những tác động kỹ thuật của con người, thông thường có từ 2 – 4 hoặc 5 đợt lộc [13], [4].
Loại cành mẹ và số đợt lộc trong năm liên quan khá nhiều đến hiện tượng ra quả cách năm. Ở những loài cây càng nhiều đợt lộc trong năm, tuổi thuần thục của cành mẹ để có thể sinh ra cành có quả càng ngắn thì hiện tượng ra quả cách năm càng ít hoặc không có [13], đó cũng là lý do có thể giải thích vì sao quất và một số giống chanh có thể ra quả quanh năm.