Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số giới thuyết về văn chính luận 1. Khái niệm văn chính luận Do chịu sự chi phối của khoa học chính trị và tính thời sự, văn chính luận trực tiếp đề cập những vấn đề chính trị, bàn về những vấn đề đời sống nóng hổi, thiết thân với nhiều người nên được đông đảo đối tượng công chúng quan tâm. Trong văn chính luận không chỉ có các vấn đề đời sống mà còn có những giải pháp nhằm giải quyết vấn đề được nêu lên một cách sáng rõ.
Các tác giả của Từ điển thuật ngữ văn học đã xác định: “Văn chính luận là thể văn nghị luận viết về những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vực đời sống khác nhau: chính trị, kinh tế, triết học, văn hóa. mục đích của văn chính luận là bàn bạc, thảo luận, phê phán hay truyền bá tức thời một tư tưởng, một quan điểm nào đó nhằm phục vụ trực tiếp cho lợi ích của một tầng lớp, một giai cấp nhất định” [58, tr. Theo Lại Nguyên Ân trong Từ điển Văn học (Bộ mới), thuật ngữ văn chính luận được xác định như sau: “Một thể loại văn học, một thể báo chí, thường nêu các vấn đề có tính thời sự về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, văn học, tư tưởng. Mục tiêu của văn chính luận là: tác động đến dư luận xã hội đương thời, đến lối sống, đến các quyền lợi chính trị hiện hành; đề xuất việc củng cố hoặc thay đổi chúng cho phù hợp với quyền lợi giai cấp, lý tưởng xã hội, đạo đức (…).
Các bức tranh thực tại, các tính cách và số phận con người hiện diện ở tác phẩm chính luận như những chứng cứ lấy từ chính đời sống, như một hệ thống những luận cứ, như đối tượng của sự phân tích, hoặc được dùng làm cơ sở của sự xúc cảm, làm “tác nhân” kích thích, làm nguyên cứ để lên án, tố cáo hoặc chất vấn các giới hữu quan, để khẳng định lý tưởng” [5, tr. Theo chúng tôi, đây là một giới thuyết khá toàn diện về thuật ngữ văn 7 chính luận, thống nhất với quan điểm nhìn nhận của các tài liệu khác cùng loại như Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên (được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội và Nhà xuất bản Giáo dục in lại nhiều lần), Từ điển bách khoa văn học của Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô (tiếng Nga, in năm 1987 bởi Nhà xuất bản Bách khoa toàn thư Xô viết). Nó cũng gần gũi với tiêu chí nhận diện văn chính luận trong các giáo trình Lý luận văn học được dùng phổ biến ở các trường Đại học, Cao đẳng Việt Nam hiện nay. Nhìn chung, khi đề cập khái niệm văn chính luận hay định nghĩa về văn chính luận, các giáo trình lý luận văn học phổ biến ở Việt Nam, đều thống nhất với nhau trên các điểm cốt yếu.
Văn chính luận được viết ra không phải theo sự chi phối của tư duy nghệ thuật, tư duy tình cảm thẩm mỹ mà chủ yếu được viết theo tư duy logic, do vậy, sức thuyết phục chủ yếu của nó không phải ở chỗ dựng lên những hình tượng, bức tranh sinh động để truyền cảm mà ở chỗ đưa ra được những lý lẽ đúng đắn, sắc sảo, luận cứ cụ thể, sinh động trong một tổng thể lập luận chặt chẽ. Nói riêng về phương diện nội dung của văn chính luận, Cù Đình Tú trong công trình Phong cách học và đặc điểm của tu từ tiếng Việt đã khẳng định: “Văn bản chính luận nếu đứng về mặt nội dung thì đó là văn bản bày tỏ ý kiến, bộc lộ công khai quan điểm chính trị - tư tưởng của người nói (người viết) về thời sự nóng hổi. Vấn đề thời sự nóng hổi là một khái niệm rộng, gồm gìn giữ bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ nền an ninh thế giới, đấu tranh xây dựng cuộc sống vật chất và tinh thần trên tất cả mọi lĩnh vực: kinh tế, quân sự, ngoại giao, pháp luật, văn hóa, nghệ thuật, khoa học - giáo dục, y tế, thể thao” [188, tr. Từ một góc độ tiếp cận khác hơn, về văn chính luận, các nhà ngôn ngữ học thường tập trung soi tỏ những đặc điểm ngôn ngữ của nó hay quan tâm xác định tính đặc thù của phong cách ngôn ngữ chính luận.
Trong giáo trình Phong cách học tiếng Việt (1993), Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thái Hoà đã trình 8 bày ba đặc trưng chủ yếu của ngôn ngữ thuộc phong cách chính luận: tính bình giá công khai, tính lập luận chặt chẽ và tính truyền cảm [78]. Trong một trường hợp phân tích cụ thể, Hà Minh Đức đã xác định tính đối thoại là yếu tố nòng cốt trong tư duy chính luận tuyên truyền của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh: “Trong đối thoại, Hồ Chí Minh với nhân dân, ngoại giao và báo chí thì đối thoại báo chí là phức tạp và khó khăn nhất. Đây không phải chỉ là sự quan tâm của Người với báo chí, một hoạt động truyền thông mà thực chất đây là mặt trận đấu tranh về tư tưởng với các khuynh hướng chính trị hoạt động trong một thời kỳ lịch sử” [41, tr. Nhìn chung, những tính chất đó được biểu hiện ở đặc điểm của các đơn vị ngôn ngữ và những biện pháp tu từ được sử dụng làm phương tiện diễn đạt trong văn bản chính luận.
Như vậy, những khảo sát và nhận định của các nhà ngôn ngữ học ở đây giúp người nghiên cứu hiểu sâu sắc hơn về phương diện hình thức của văn chính luận. Trong từng trường hợp cụ thể, người viết văn chính luận sử dụng các hình thức thể loại khác nhau. Ở văn học trung đại, văn chính luận có thể được viết dưới các hình thức thể loại như hịch, cáo, chiếu, biểu, tấu, bi, thư tịch,. còn trong văn học hiện đại, văn chính luận thể hiện khuôn mặt của mình qua một số hình thức khác hơn: lời kêu gọi, các báo cáo chính trị, xã luận, bình luận báo chí, phát thanh, truyền hình, diễn thuyết.
Khởi nguyên từ việc tiếp nhận một thể tài của văn học Trung Quốc, văn chính luận Việt Nam từ chỗ vận dụng sáng tạo những tư tưởng Nho giáo (trong thời trung đại), đã từng bước kết hợp với các tư tưởng tiến bộ phương Tây (trong thời hiện đại) để tiếp tục duy trì vị thế trong đời sống văn học. Đặc biệt, trong văn học hiện đại, văn chính luận đã phát triển phong phú hơn với nhiều hình thức mới, trên bối cảnh phát triển mạnh mẽ của báo chí và các phương tiện truyền thông đa dạng khác. Tính chức năng của văn chính luận Văn chính luận luôn gắn liền với đời sống văn hóa chính trị, xã hội của 9 đất nước, thời đại. Do đó, người viết phải vận dụng những quy luật, khái niệm, thuật ngữ của khoa học chính trị và phải xác định được một lập trường chính trị nhất định.
Mặt khác, văn chính luận luôn bàn đến những vấn đề thời sự nóng bỏng, vấn đề cấp thiết của cộng đồng, được nhiều người quan tâm, không chỉ để phản ánh mà cũng để đưa ra những giải pháp nhằm giải quyết vấn đề một cách kịp thời. Chính ở đây, người viết phải thể hiện được giác quan nhạy bén của mình trước thời cuộc và có ý thức tham gia vào giải quyết những vấn đề nóng do cuộc sống đặt ra. Khi thuyết minh về khái niệm văn chính luận, Phương Lựu dẫn giải: “Nhưng khi văn chính luận đã đi vào gia đình các loại văn học, thì cần phải tìm hiểu các đặc trưng của nó. Có điều ở đây chúng ta sẽ không trình bày những đặc trưng chung của văn nghị luận, bao gồm cả nghị luận văn học, đối tượng của các khoa phương pháp luận nghiên cứu và phê bình văn học sẽ được tìm hiểu ở dịp khác.
Chúng ta chỉ tìm hiểu đặc trưng của loại văn chính luận, tức là loại văn nghị luận về những vấn đề chính trị, xã hội mà thôi” [90, tr. Như vậy, trên tinh thần chung, có thể nhận ra quan điểm rõ ràng của Phương Lựu về sự thống nhất và tương đồng giữa hai khái niệm “văn chính luận” và “văn nghị luận”. Rõ ràng, khái niệm “văn nghị luận” có tương ứng với khái niệm “văn chính luận” và cùng xác định nội hàm giới hạn ở “những vấn đề chính trị, xã hội”. Như vậy, về cơ bản, “Văn nghị luận” bao hàm “văn chính luận” và “văn chính luận” chỉ là một bộ phận thuộc “văn nghị luận”.
Một trong những chức năng quan trọng của văn chính luận là tác động, thuyết phục người nghe, người đọc. Muốn thực hiện được chức năng đó, người tạo lập văn bản phải giải thích, thuyết minh một cách có lý lẽ, dựa trên những căn cứ vững chắc, nghĩa là phải lập luận trên cơ sở của những luận điểm, luận cứ khoa học, có sự tương hợp giữa luận cứ và kết luận. Nếu thiếu đi những luận điểm khoa học và phương pháp lập luận khoa học thì văn bản chính luận khó đạt hiệu quả cao. Đặc điểm của văn chính luận là có tính bình giá công khai, khác với văn 10 nghệ thuật thường thể hiện những bình giá dưới dạng ngầm ẩn, gián tiếp.
Thái độ bình giá trong văn bản chính luận không chỉ của riêng tác giả mà thường là tiếng nói chung của một nhóm người, một tập thể, một tổ chức xã hội, giai cấp. Tuy văn chính luận không xây dựng hình tượng nhưng trong từng tác phẩm thường có sự kết hợp hài hòa giữa cách diễn đạt bằng lý lẽ và phương pháp khoa học với cách sử dụng các phương tiện, hình tượng biểu cảm của văn học như ẩn dụ, so sánh, chơi chữ. Sự kết hợp ấy tạo ra tính chất hùng hồn, sinh động, có sức hấp dẫn và đạt hiệu quả cao, thực sự thuyết phục người đọc bằng cả trí tuệ lẫn tình cảm, đạo đức. Khác với văn chương hình tượng, hư cấu, một trong những đặc điểm thiết cốt của văn chính luận là phải tác động và thuyết phục được đối tượng tiếp nhận.
Muốn thực hiện được chức năng đó đòi hỏi người tạo lập phải đưa ra được hệ thống lập luận trên cơ sở của những luận điểm, luận cứ khoa học, có sự tương hợp giữa luận cứ và kết luận. Nếu thiếu đi những luận điểm khoa học và phương pháp lập luận khoa học thì bài chính luận sẽ thiếu tính thuyết phục. Về ngôn ngữ nghệ thuật, văn chính luận kết hợp hài hòa giữa lý lẽ với sử dụng các phương tiện biểu cảm của ngôn ngữ như ẩn dụ, so sánh, chơi chữ.