Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu về lãnh đạo và nghệ thuật lãnh đạo Để xây dựng khung lý thuyết và làm cơ sở cho việc nghiên cứu nội dung và luận giải giá trị của NTLĐ Hồ Chí Minh, cần phải làm rõ tình hình nghiên cứu về lãnh đạo và NTLĐ. Số lượng các công trình nghiên cứu về lãnh đạo và NTLĐ ở nước ngoài và trong nước là rất phong phú, đồ sộ với nhiều hướng tiếp cận theo những trường phái khác nhau.
Dù vậy, các công trình với nội dung đa dạng và phong phú đã tạo nên một diện mạo khá hoàn chỉnh về lãnh đạo, NTLĐ. Trong sự phong phú nói trên, dưới góc độ tiếp cận nghiên cứu của luận án, có những công trình sau: Khoa học lãnh đạo hiện đại [118], đây là kết quả sau một thời gian nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn, nhất là quá trình cải cách mở cửa ở Trung Quốc của hai tác giả Vương Lạc Phu, Tưởng Nguyệt Thần. Công trình vừa là sự nghiên cứu lý luận vừa là sự tổng kết thực tiễn kinh nghiệm trong quá trình đào tạo cán bộ lãnh đạo và hoạt động thực tiễn lãnh đạo ở Trung Quốc. Thông qua đó, các tác giả trình bày những vấn đề cơ bản của lý luận lãnh đạo như bản chất lãnh đạo, thể chế lãnh đạo; quyết sách trong lãnh đạo; chế định chiến lược và sách lược hành động cách mạng; biện pháp thực thi nhiệm vụ; NTLĐ và phương sách dùng người.
Có thể nói, công trình đã trình bày khá toàn diện những nội dung chủ yếu của khoa học lãnh đạo, trong đó chỉ ra các yếu tố thuộc NTLĐ như: nghệ thuật xử sự, khích lệ tinh thần tích cực của cấp dưới, sử dụng thời gian, họp hội nghị. Ở phương Tây, vấn đề về lãnh đạo được quan tâm nghiên cứu khá sớm và đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Những thành tựu đó đã được các tác giả Murray Hiebert, Bruce Klatt trình bày một cách hệ thống trong một công trình khá đồ sộ mang tên The encyclopedia of leadership (Bách khoa toàn thư về lãnh đạo) [44], với hướng đích cung cấp những hướng dẫn thực tế, những cách vận dụng các lý thuyết, kỹ năng lãnh đạo cổ điển và đương đại. Như tên gọi, đây là công trình mà người viết muốn tạo ra một cái nhìn bao quát về lãnh đạo, trong đó, chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu các hướng dẫn và kỹ năng.
Theo tác giả, lãnh đạo là một chủ đề vô cùng phức tạp và đa dạng, bao gồm mọi thứ, từ mối quan hệ giữa các cá nhân với nhau đến chiến lược của tổ chức. Công trình cũng khẳng định, những vấn đề lý luận về lãnh đạo và nhà lãnh đạo không phải là vấn đề nhỏ. Trái lại, nó có liên quan rất nhiều đến sự thành công lâu dài của họ với tư cách là một nhà lãnh đạo, nhất là 7 những công cụ lãnh đạo. Chúng sẽ giúp người lãnh đạo làm chủ các công việc hàng ngày và có cái nhìn tổng thể về các nguyên tắc cơ bản trong hoạt động của mình.
Trên cơ sở cung cấp những cách thức lãnh đạo hiệu quả, công trình trình bày các công cụ, khái quát các quan điểm lý thuyết gắn với nó. Lãnh đạo và quản lý gắn liền với việc giải quyết các mối quan hệ của con người với nhau. Do đó, muốn đạt hiệu quả cao, quá trình lãnh đạo, quản lý, chủ thể thực hiện phải có những phương pháp, cách thức phù hợp, sáng tạo. Đó cũng là mục đích chính trong công trình Lãnh đạo và quản lý một nghệ thuật của Gaston Courtois [14].
Người viết cho rằng người lãnh đạo và người quản lý tài năng, sáng tạo, có hiệu quả phải nhận thức đúng vị trí, vai trò, nhiệm vụ và sứ mệnh của mình trong tổ chức và phải luôn luôn xứng đáng với cương vị đó. Muốn vậy, người lãnh đạo phải có niềm tin vào công việc, hiểu được được ý nghĩa của quyền lực, có óc quyết đoán, sáng tạo và tinh thần kỷ luật; luôn luôn trau dồi năng lực thực hiện, biết trầm tĩnh, làm chủ bản thân, có đầu óc thực tế với tầm nhìn xa trông rộng; hiểu biết con người và có cách ứng xử phù hợp trên cơ sở tình yêu, lòng nhân ái, sự tôn trọng với người khác. Đồng thời, họ phải giữ vững nguyên tắc công bằng, sự cương quyết trong hành động trong sự khiêm nhường và gương mẫu. Thông qua những nội dung đó để được người khác tin yêu, kính phục, đồng lòng đi theo một cách tự nguyện.
Trong công trình Bàn về khoa học và nghệ thuật lãnh đạo [131] tác giả Chu Văn Thành và Lê Thanh Bình (Đồng Chủ biên) cùng các cộng sự đã đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về khoa học và NTLĐ. Trên cơ sở nghiên cứu kế thừa các lý thuyết lãnh đạo, NTLĐ đã có, dựa vào quan điểm của CNMLN, công trình đã đi sâu bàn về những vấn đề cơ bản của khoa học lãnh đạo: lãnh đạo, sự phát triển của các thể chế lãnh đạo, những vấn đề cơ bản về mối quan hệ giữa người lãnh đạo và người bị lãnh đạo; chức năng và quyết sách lãnh đạo; lựa chọn và xác lập cơ cấu tổ chức, môi trường lãnh đạo; vấn đề dùng người trong lãnh đạo và cách thức điều hành, phương pháp lãnh đạo. Công trình cung cấp cách thức tiếp cận để nghiên cứu vấn đề lãnh đạo một cách khoa học, cách thức phân biệt với những hoạt động khác có tính tương đồng và xem hoạt động lãnh đạo “là một quá trình hành vi giữa người lãnh đạo và người bị lãnh đạo thông qua một phương thức nhất định, kết hợp lại cùng thực hiện một mục tiêu của tổ chức, cũng chính là quá trình vận động làm cho các yếu tố của hoạt động lãnh đạo liên hệ với nhau và tác động lẫn nhau” [tr. Các tác giả đã dành ra một chương (chương VIII) để bàn về NTLĐ.
Cụ thể: người viết đã chỉ ra bản chất vai trò của NTLĐ; những đặc trưng của NTLĐ; sự khác nhau giữa quyền thuật - 8 thủ đoạn và NTLĐ; quan điểm của CNMLN về NTLĐ và con đường nâng cao NTLĐ. Cuốn sách đã cung cấp một cái nhìn tổng quát về NTLĐ dưới góc độ lý luận chung, là cơ sở để nghiên cứu sinh kế thừa để đi sâu nghiên cứu về NTLĐ và NTLĐ Hồ Chí Minh. Đi sâu khái quát lý luận những vấn đề lãnh đạo từ thực tiễn lãnh đạo của đội ngũ cán bộ ở Trung Quốc, thực tiễn nghiên cứu, giảng dạy của bản thân, tác giả Trần Long Văn đã dành nhiều tâm huyết biên soạn công trình Nghệ thuật lãnh đạo [160]. Cuốn sách đi sâu phân tích về nghệ thuật của người lãnh đạo từ khởi đầu (lúc mới nhận chức) đến thành công.
Người viết trình bày những vấn đề chính như: phương pháp và nghệ thuật nắm bắt tình hình của người lãnh đạo khi mới nhận chức, từ đó phân tích quá trình xây dựng và sử dụng quyền lực lãnh đạo; phương pháp và trình tự quyết sách của người lãnh đạo, trong đó bàn về việc làm thế nào để xây dựng được tinh thần tập thể trong các đơn vị thuộc quyền; làm rõ những tố chất của người đứng đầu cần có để vạch đường lối và làm tốt vai trò của mình; phân tích mối quan hệ, giải quyết mối quan hệ giữa cấp trưởng và cấp phó; vấn đề trí tuệ cảm xúc của người lãnh đạo. Trong phần cuối của cuốn sách, xuất phát từ lý luận và thực tiễn, tác giả khái quát quy luật lãnh đạo, mối quan hệ giữa quy luật lãnh đạo và NTLĐ. Một trong những mục đích khi nghiên cứu về lãnh đạo là làm thế nào để nâng cao được hiệu quả của hoạt động này và những công cụ cơ bản gì để thực hiện được điều đó. Trải qua một quá trình nghiên cứu, với mong muốn giải đáp vấn đề nói trên, Max Landsberg đã cho ra mắt công trình Công cụ lãnh đạo - Tầm nhìn, cảm hứng, động lực [79].
Tư tưởng xuyên suốt và là hạt nhân của cuốn sách là công thức về lãnh đạo: Lãnh đạo = Tầm nhìn x Cảm hứng x Động lực. Nói cách khác lãnh đạo là phải biết xây dựng tầm nhìn, truyền cảm hứng và tạo ra động lực, mức độ thực hiện các yếu tố đó đến đâu sẽ quyết định hiệu quả của lãnh đạo đến đó. Công trình giải thích chi tiết công thức, đề xuất các phương pháp cho công tác lãnh đạo; phân tích chi tiết về các thành phần trong công thức tổng quát; trình bày mở rộng về các khía cạnh rộng hơn trong công tác lãnh đạo như giao việc, chọn đúng thời điểm, quyền lực, văn hóa và phát triển sự nghiệp với tư cách lãnh đạo. Đan xen vào các nội dung chính nêu trên, tác giả cũng trình bày đặc điểm của công tác lãnh đạo: gần như luôn luôn liên quan đến đề xướng và dẫn dắt thay đổi; lãnh đạo là một hoạt động hết sức sáng tạo; lãnh đạo về bản chất là hoạt động giữa các cá nhân; người lãnh đạo luôn trở nên hiệu quả hơn khi những người liên quan chấp nhận đề xuất của anh ta; người lãnh đạo phải biết chọn đúng thời điểm.
Một trong những người có nhiều thâm niên nghiên cứu, giảng dạy về lãnh đạo, John C. Maxwell là tác giả của nhiều cuốn sách nổi tiếng liên quan tới lãnh đạo, quản lý và một 9 trong số đó là công trình 21 nguyên tắc vàng của nghệ thuật lãnh đạo [90]. Theo tác giả, người lãnh đạo muốn thành công phải biết làm cho hoạt động lãnh đạo của mình có tính nghệ thuật, phải biết tuân thủ những nguyên tắc. Người viết đã đúc rút ra 21 nguyên tắc quan trọng để đạt được NTLĐ.
Trong đó, tựu chung lại là ở sự nỗ lực chủ quan cao độ của người lãnh đạo trong nhận thức bản thân, nhiệm vụ, nhận thức bối cảnh, nhận thức đối tượng. Người lãnh đạo phải nhận thức được bản thân mình, không ngừng phát triển bản thân, tích cực học hỏi, rút kinh nghiệm trong hoạt động; phải tạo dựng được uy tín với mọi người, phải hiểu đối tượng lãnh đạo, biết xây dựng, phát triển lực lượng nòng cốt, trở thành một người có thể kết nối với mọi người; biết chia sẻ, cổ vũ người khác; phải nhận thức được nhiệm vụ trong sự biến đổi của bối cảnh, không ngừng nỗ lực cố gắng, dám đương đầu và vượt qua khó khăn và xây dựng được tìm nhìn xa trông rộng.