Năng Lực Cạnh Tranh Hàng Nông Sản Xuất Khẩu Của Việt Nam Sang Liên Minh Châu Âu Giai Đoạn 2009-2012

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueb năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của việt nam sang liên minh châu âu eu giai đoạn, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lương Quốc Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Tạ Kim Ngọc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam sang Liên minh châu Âu (EU) giai đoạn 2009 - 2012
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH SẢN PHẨM VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU SANG LIÊN MINH CHÂU ÂU
• 1.1. Lý luận chung về năng lực cạnh tranh sản phẩm
• 1.2. Khái niệm về năng lực cạnh tranh
• 1.3. Các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh sản phẩm
• 1.4. Nhân tố ảnh hưởng tới năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu
• 1.5. Sự cần thiết phải nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam
• 1.6. Vai trò của xuất khẩu hàng nông sản đối với Việt Nam
• 1.7. Yêu cầu của thị trường Liên minh châu Âu
• 1.8. Kinh nghiệm của một số nước trong nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu sang Liên minh châu Âu
• 1.8.1. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.8.2. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.8.3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG LIÊN MINH CHÂU ÂU TRONG GIAI ĐOẠN 2009 - 2012
• 2.1. Tổng quan về hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam
• 2.2. Khái lược về ngành hàng nông sản Việt Nam
• 2.3. Tình hình xuất khẩu hàng nông sản của Việt Nam
• 2.4. Phân tích năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam sang Liên minh châu Âu trong giai đoạn 2009 - 2012
• 2.4.1. Kim ngạch xuất khẩu hàng nông sản
• 2.4.2. Thị phần hàng nông sản xuất khẩu
• 2.4.3. Chi phí sản xuất và giá hàng nông sản
• 2.4.4. Chất lượng và cơ cấu hàng nông sản xuất khẩu
• 2.4.5. Thương hiệu hàng nông sản xuất khẩu
• 2.4.6. Phương thức xuất khẩu hàng nông sản
• 2.5. Đánh giá năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam sang Liên minh châu Âu trong giai đoạn 2009 - 2012
• 2.6. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG LIÊN MINH CHÂU ÂU TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Những cơ hội và thách thức trong xuất khẩu hàng nông sản sang Liên minh châu Âu
• 3.1.1. Thách thức
• 3.2. Định hướng xuất khẩu hàng nông sản sang Liên minh châu Âu trong thời gian tới
• 3.2.1. Định hướng xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 3.3. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam sang Liên minh châu Âu trong thời gian tới
• 3.3.1. Giải pháp từ phía Nhà nước
• 3.3.2. Giải pháp từ phía Hiệp hội
• 3.3.3. Giải pháp từ phía doanh nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU

Năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU trong giai đoạn 2009-2012 đã có những bước tiến đáng kể. Việt Nam, với lợi thế về nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đã gia tăng kim ngạch xuất khẩu nông sản sang thị trường EU. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua để nâng cao hơn nữa năng lực cạnh tranh. Việc hiểu rõ về thị trường EU và các yêu cầu khắt khe của nó là điều cần thiết để phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm năng lực cạnh tranh trong xuất khẩu nông sản

Năng lực cạnh tranh trong xuất khẩu nông sản được hiểu là khả năng của sản phẩm nông sản Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thị trường EU. Điều này bao gồm chất lượng sản phẩm, giá cả cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường.

1.2. Vai trò của xuất khẩu nông sản đối với nền kinh tế Việt Nam

Xuất khẩu nông sản đóng góp quan trọng vào GDP của Việt Nam. Nó không chỉ tạo ra thu nhập cho nông dân mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và quốc gia.

II. Thách thức trong năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản sang EU

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng hàng nông sản Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc gia tăng xuất khẩu sang EU. Các vấn đề như chất lượng sản phẩm, chi phí sản xuất cao và sự cạnh tranh từ các nước khác là những yếu tố cần được giải quyết.

2.1. Chất lượng nông sản và yêu cầu của thị trường EU

Thị trường EU yêu cầu chất lượng nông sản cao, điều này đòi hỏi Việt Nam phải cải thiện quy trình sản xuất và chế biến để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

2.2. Chi phí sản xuất và giá cả cạnh tranh

Chi phí sản xuất cao là một trong những nguyên nhân khiến nông sản Việt Nam khó cạnh tranh với sản phẩm từ các nước khác. Cần có các giải pháp để giảm chi phí mà vẫn đảm bảo chất lượng.

III. Phương pháp nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản

Để nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản, Việt Nam cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các giải pháp từ phía nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp đều đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện tình hình.

3.1. Giải pháp từ phía Nhà nước

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp trong việc cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất thông qua các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính.

3.2. Giải pháp từ phía doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại và cải tiến quy trình sản xuất để nâng cao chất lượng sản phẩm, từ đó tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường EU.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về xuất khẩu nông sản

Nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Kim ngạch xuất khẩu nông sản sang EU đã tăng đáng kể trong giai đoạn 2009-2012, nhưng vẫn cần nhiều nỗ lực hơn nữa.

4.1. Kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU

Kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU đã tăng từ 301,8 triệu USD năm 2001 lên 3,4 tỷ USD năm 2011, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ trong lĩnh vực này.

4.2. Thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường EU

Việc xây dựng thương hiệu cho nông sản Việt Nam là rất quan trọng. Các sản phẩm như cà phê, gạo và hạt điều đã bắt đầu được người tiêu dùng EU biết đến và ưa chuộng.

V. Kết luận và tương lai của năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản

Năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU trong giai đoạn 2009-2012 đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả hơn trong tương lai.

5.1. Tương lai của xuất khẩu nông sản Việt Nam

Trong tương lai, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là tại EU, để tận dụng tối đa các cơ hội từ hiệp định thương mại tự do.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho nông sản

Định hướng phát triển bền vững cho nông sản không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội cho nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nền tảng nông nghiệp vững chắc với khoảng 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và 60% lực lượng lao động xã hội trực tiếp tạo ra thu nhập từ sản xuất nông nghiệp. Giai đoạn đổi mới đã chứng kiến sự bứt phá ngoạn mục của ngành khi kim ngạch xuất khẩu nông sản cả nước tăng trưởng bình quân trên 25%/năm, từ 2.512 triệu USD năm 2003 lên tới 15.463 triệu USD vào năm 2012. Trong số các thị trường quốc tế, Liên minh Châu Âu (EU) đại diện cho một khối kinh tế - thương mại khổng lồ với hơn 500 triệu dân và chiếm 30% GDP danh nghĩa toàn cầu. Kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU đã có bước nhảy vọt từ 301,8 triệu USD năm 2001 lên 3,4 tỷ USD năm 2011, chiếm tỷ trọng 25% tổng kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp cả nước.

Tuy nhiên, thị phần hàng nông sản Việt Nam tại thị trường EU vẫn chỉ duy trì ở mức khiêm tốn khoảng 2,01% tổng kim ngạch nhập khẩu của khối này vào năm 2012. Nông sản xuất khẩu của Việt Nam đối mặt với nhiều rào cản lớn do quy mô canh tác manh mún, công nghệ bảo quản sau thu hoạch lạc hậu và áp lực từ các quy định kỹ thuật khắt khe của EU. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng năng lực cạnh tranh của 6 nhóm mặt hàng nông sản chủ lực gồm cà phê, hạt điều, hạt tiêu, gạo, chè và rau quả xuất khẩu sang EU trong giai đoạn 2009 - 2012. Nghiên cứu xác lập cơ sở thực tiễn vững chắc giúp các cơ quan quản lý và doanh nghiệp tối ưu hóa chuỗi giá trị, nâng cao vị thế hàng hóa nông nghiệp Việt Nam trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo kết hợp với Mô hình Kim cương về Lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael E. Porter (1990). Theo mô hình này, năng lực cạnh tranh sản phẩm của một quốc gia được định hình bởi 4 nhóm yếu tố tương tác: điều kiện các yếu tố sản xuất, điều kiện về cầu nội địa và quốc tế, các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan, cùng chiến lược, cấu trúc và mức độ cạnh tranh của doanh nghiệp.

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Năng lực cạnh tranh sản phẩm: Khả năng duy trì, mở rộng thị phần và đạt doanh thu bền vững trên thị trường mục tiêu dựa trên ưu thế về giá, chất lượng và thương hiệu.
• Thị phần xuất khẩu: Tỷ lệ phần trăm giá trị hoặc sản lượng hàng hóa của một quốc gia chiếm trong tổng dung lượng nhập khẩu của thị trường đối tác.
• Rào cản kỹ thuật phi thuế quan (TBT/SPS): Hệ thống quy định kiểm dịch động thực vật, an toàn vệ sinh thực phẩm và bảo vệ môi trường do thị trường nhập khẩu áp đặt.
• Tiêu chuẩn chất lượng quốc tế: Các chứng nhận chuẩn hóa quy trình sản xuất và quản trị bao gồm ISO 9000, HACCP, GlobalGAP và tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội SA 8000.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các công cụ phân tích thống kê kinh tế chuyên sâu:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian 10 năm (2003 - 2012, tập trung sâu giai đoạn 2009 - 2012) được trích xuất từ Cơ quan Thống kê Châu Âu (Eurostat), Tổng cục Thống kê Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, và Niên giám Thống kê Quốc gia.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) trên toàn bộ 6 nhóm mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực có kim ngạch thường niên trên 10 triệu USD sang 28 quốc gia thành viên EU. Bộ dữ liệu bao quát hơn 90% tổng kim ngạch nông sản của Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh liên quốc gia (đối chiếu trực tiếp với các đối thủ như Brazil, Ấn Độ, Thái Lan, Trung Quốc), phân tích ma trận SWOT và lượng hóa các chỉ số thị phần, biến động giá xuất khẩu trung bình. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác các biến số kinh tế lượng và phản ánh đúng bản chất cạnh tranh của từng ngành hàng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2009 - 2012 đã làm sáng tỏ 3 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU phục hồi ấn tượng sau khủng hoảng tài chính toàn cầu. Sau khi sụt giảm 15% vào năm 2009 xuống mức 1.534 triệu USD, kim ngạch đã tăng trưởng mạnh 40% trong năm 2011 (đạt 2.294 triệu USD) và đạt mức tăng 14,56% vào năm 2012, nâng thị phần chung của nông sản Việt Nam tại EU từ 1,8% lên vượt mốc 2,01%.

Thứ hai, hạt tiêu và hạt điều xác lập vị thế thống lĩnh thị trường tuyệt đối tại EU. Thị phần hạt tiêu của Việt Nam tăng trưởng liên tục từ 23,03% năm 2008 lên 36,68% năm 2012 với kim ngạch 234,56 triệu USD, nới rộng khoảng cách áp đảo so với Trung Quốc (14,56%) và Brazil (10,87%). Tương tự, hạt điều Việt Nam giữ vững vị trí dẫn đầu khi chiếm 37,34% thị phần EU năm 2012 (đạt 325,63 triệu USD), bỏ xa đối thủ cạnh tranh lớn nhất là Ấn Độ (23,13%).

Thứ ba, cà phê giữ vững vị trí á quân trong khi gạo và rau quả bộc lộ sự suy giảm đáng lo ngại. Cà phê Việt Nam chiếm 13,86% thị phần EU năm 2012 với kim ngạch 1.624,45 triệu USD, chỉ xếp sau Brazil (28,02%). Ngược lại, dù Việt Nam là quốc gia xuất khẩu gạo đứng thứ hai thế giới, thị phần gạo tại EU năm 2012 chỉ đạt 2,06% (22,15 triệu USD), thua xa Ấn Độ (37,66%) và Thái Lan (22,35%). Mặt hàng rau quả cũng giảm sâu từ 33,54 triệu USD năm 2010 xuống còn 16,70 triệu USD năm 2012, chiếm vỏn vẹn 0,27% thị phần EU.

Thảo luận kết quả

Lợi thế cạnh tranh lớn nhất của nông sản Việt Nam tại EU trong giai đoạn nghiên cứu bắt nguồn từ ưu thế chi phí sản xuất thấp. Chi phí sản xuất bình quân một tấn cà phê Robusta của Việt Nam đạt khoảng 815 USD/tấn, thấp hơn đáng kể so với Ấn Độ (925 USD/tấn) và Indonesia (935 USD/tấn). Tương tự, chi phí sản xuất chè của Việt Nam chỉ khoảng 1.200 USD/tấn, cạnh tranh hơn nhiều so với Sri Lanka (1.900 USD/tấn) và Ấn Độ (1.500 USD/tấn).

Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh tổng thể vẫn ở mức thấp do chất lượng sản phẩm không đồng đều, tỷ lệ xuất khẩu thô chiếm trên 80% và thiếu vắng thương hiệu quốc gia. Khi trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ kết hợp đường và cột (thể hiện tương quan giữa kim ngạch và thị phần) cùng bảng so sánh đơn giá xuất khẩu bình quân, dữ liệu cho thấy giá bán các mặt hàng gạo, chè và cà phê của Việt Nam luôn thấp hơn từ 10% đến 25% so với sản phẩm cùng loại của Thái Lan và Ấn Độ. Nguyên nhân chính là do doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng triệt để các rào cản kỹ thuật như kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chứng nhận GlobalGAP và công nghệ xay xát giảm tỷ lệ tấm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng và bài học kinh nghiệm quốc tế từ Thái Lan và Trung Quốc, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu sang EU:

1. Cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT):

• Thiết lập gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ lãi suất giảm từ 1,5% đến 2%/năm cho các doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ chế biến sâu và hệ thống kho lạnh bảo quản nông sản.
• Đẩy nhanh tiến trình đàm phán và triển khai các cam kết trong Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA) giai đoạn 2015 - 2020 nhằm gỡ bỏ hàng rào thuế quan và hài hòa hóa quy định kiểm dịch SPS.

2. Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu nông sản:

• Chủ động chuyển dịch cơ cấu sản phẩm, nâng tỷ lệ hàng nông sản qua chế biến tinh chế lên tối thiểu 30% vào năm 2020 nhằm thoát khỏi bẫy xuất khẩu thô giá trị gia tăng thấp.
• Đầu tư áp dụng đồng bộ hệ thống quản lý chất lượng quốc tế ISO 9000, HACCP, ISO 14000, và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử cho từng lô hàng xuất khẩu sang 28 nước thành viên EU.

3. Các Hiệp hội ngành hàng nông sản (VICOFA, VINACAS, VPA, VFA):

• Xây dựng trung tâm thông tin dữ liệu cảnh báo sớm về các rào cản kỹ thuật phi thuế quan và quy định dư lượng hóa chất mới ban hành của Ủy ban Châu Âu (EC).
• Tổ chức thường niên ít nhất 5 chương trình xúc tiến thương mại chuyên đề, quảng bá thương hiệu nông sản chỉ dẫn địa lý tại các hội chợ thực phẩm quốc tế uy tín như Anuga (Đức) hay SIAL (Pháp).

4. Hợp tác xã và hộ nông dân sản xuất:

• Quy hoạch lại vùng chuyên canh tập trung, chuyển đổi mô hình sản xuất manh mún sang liên kết chuỗi giá trị đạt 100% chứng nhận VietGAP hoặc GlobalGAP.
• Giảm tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch từ mức trên 15% hiện tại xuống dưới 10% thông qua việc ứng dụng công nghệ cơ giới hóa khâu thu hái và phơi sấy tiêu chuẩn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu chuyên sâu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Nhà hoạch định chính sách kinh tế đối ngoại: Các chuyên viên tại Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT có thể sử dụng các phân tích về mô hình quản lý của Thái Lan và Trung Quốc để hoàn thiện chiến lược phát triển xuất khẩu nông sản bền vững sang thị trường Châu Âu.
• Ban lãnh đạo doanh nghiệp xuất nhập khẩu nông sản: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về cơ cấu giá thành, thị phần đối thủ và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc của EU, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược định vị sản phẩm và đàm phán hợp đồng thương mại.
• Đại diện các Hiệp hội ngành hàng nông sản: Tài liệu tham khảo quan trọng giúp các hiệp hội cà phê, hồ tiêu, điều và lúa gạo hoạch định chiến lược xây dựng thương hiệu tập thể và bảo vệ quyền lợi hội viên trước các vụ kiện phòng vệ thương mại.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ nghiên cứu và giảng dạy các học phần Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, với phương pháp luận ứng dụng mô hình Kim cương Porter và kỹ thuật phân tích dữ liệu ngoại thương chuỗi thời gian.

Câu hỏi thường gặp

1. Thị phần tổng thể của nông sản xuất khẩu Việt Nam tại thị trường EU đạt bao nhiêu trong giai đoạn 2009 - 2012? Thị phần nông sản Việt Nam tại EU đã có sự cải thiện tích cực, tăng từ 1,8% năm 2009 lên mức 2,01% vào năm 2012. Mặc dù tổng kim ngạch nhập khẩu nông sản của toàn khối EU vượt 130 tỷ USD/năm, sự hiện diện của hàng hóa Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào một số mặt hàng thô truyền thống có lợi thế tự nhiên.

2. Những mặt hàng nông sản nào của Việt Nam chiếm lĩnh thị phần hàng đầu tại EU? Hạt tiêu và hạt điều là hai mặt hàng giữ vị trí số một tuyệt đối tại EU. Đến năm 2012, hạt tiêu Việt Nam chiếm 36,68% thị phần với kim ngạch 234,56 triệu USD, vượt xa Trung Quốc (14,56%). Hạt điều đạt 37,34% thị phần (325,63 triệu USD), dẫn trước đối thủ Ấn Độ (23,13%). Cà phê giữ vị trí thứ hai với 13,86% thị phần.

3. Tại sao gạo Việt Nam là cường quốc xuất khẩu thế giới nhưng thị phần tại EU lại rất thấp? Năm 2012, gạo Việt Nam chỉ đạt 22,15 triệu USD, chiếm 2,06% thị phần EU, xếp sau Ấn Độ (37,66%), Thái Lan (22,35%) và Campuchia (8,83%). Nguyên nhân là do gạo Việt Nam chủ yếu thuộc phân khúc cấp thấp, tỷ lệ tấm cao, chất lượng chưa đồng đều và chưa xây dựng được thương hiệu chỉ dẫn địa lý đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng Châu Âu.

4. Rào cản kỹ thuật phi thuế quan khắt khe nhất mà EU áp đặt lên nông sản nhập khẩu là gì? EU áp dụng quy chuẩn nghiêm ngặt về an toàn vệ sinh thực phẩm thông qua hệ thống HACCP, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật theo tiêu chuẩn MRLs, chứng chỉ nông nghiệp sạch GlobalGAP, nhãn sinh thái Ecolabel và tiêu chuẩn môi trường ISO 14000. Hàng hóa vi phạm sẽ bị đình chỉ nhập khẩu ngay tại cửa khẩu.

5. Việt Nam có thể học hỏi bài học gì từ chính sách phát triển nông sản xuất khẩu của Thái Lan và Trung Quốc? Việt Nam cần tiếp thu kinh nghiệm của Thái Lan trong việc đầu tư công nghệ xay xát đánh bóng gạo giảm tỷ lệ tấm xuống 5 - 10% và các chính sách ưu đãi thuế; đồng thời ứng dụng mô hình xí nghiệp chế biến đầu rồng và xây dựng hệ thống kho bảo quản hiện đại kiểm soát nhiệt ẩm như Trung Quốc đã triển khai thành công.

Kết luận

• Kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU phục hồi mạnh mẽ từ 1.534 triệu USD năm 2009 lên 2.628 triệu USD năm 2012, nâng thị phần toàn khối vượt mốc 2,01%.
• Hạt tiêu và hạt điều khẳng định vị thế cạnh tranh số một tuyệt đối tại thị trường EU với thị phần lần lượt đạt 36,68% và 37,34% vào năm 2012.
• Lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào chi phí sản xuất thấp (cà phê 815 USD/tấn, chè 1.200 USD/tấn) thay vì giá trị công nghệ chế biến hay thương hiệu.
• Mặt hàng gạo và rau quả còn nhiều dư địa tăng trưởng nhưng bị kìm hãm bởi rào cản kỹ thuật kiểm dịch thực vật và chất lượng sau thu hoạch.
• Chuẩn hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GlobalGAP và chuyển dịch mạnh sang chế biến sâu là con đường tất yếu để nâng cao giá trị gia tăng xuất khẩu.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã hệ thống hóa lý luận về năng lực cạnh tranh sản phẩm, lượng hóa chi tiết biến động thị phần của 6 nhóm nông sản chủ lực sang EU giai đoạn 2009 - 2012, đồng thời xác lập khung giải pháp khả thi từ góc độ quản lý vĩ mô đến quản trị doanh nghiệp. Trong giai đoạn tiếp theo đến năm 2020, các bộ ngành và hiệp hội cần khẩn trương số hóa chuỗi cung ứng nông nghiệp và hiện đại hóa công nghệ chế biến. Hãy tiếp tục nghiên cứu và tham khảo toàn văn luận văn để khai thác hệ thống dữ liệu kinh tế lượng và ứng dụng các giải pháp chiến lược vào thực tiễn xuất khẩu nông sản Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận chung về năng lực cạnh tranh sản phẩm và kinh nghiệm quốc tế về nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu sang Liên minh châu Âu. Chương 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam sang Liên minh châu Âu trong giai đoạn 2009 - 2012. Chương 3: Giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam sang Liên minh châu Âu trong thời gian tới. 5 Chƣơng 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH SẢN PHẨM VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH HÀNG NÔNG SẢN XUẤT KHẨU SANG LIÊN MINH CHÂU ÂU 1.

Lý luận chung về năng lực cạnh tranh sản phẩm 1. Khái niệm về năng lực cạnh tranh Cạnh tranh là xu thế tất yếu của kinh tế xã hội. Trên thực tế cuộc sống, con người luôn cố gắng vươn lên làm chủ cuộc sống của mình theo nhiều phương diện khác nhau. Đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh, những người tham gia lĩnh vực này thể hiện ý thức vươn lên của mình ở mong muốn đạt được những mục tiêu sản xuất, kinh doanh của mình cũng như khát khao vượt qua các đối thủ của mình để trở thành người giỏi nhất trong lĩnh vực đó.

Trong bối cảnh hiện nay, cạnh tranh được cho là yếu tố khắc nghiệt nhất trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trước đây, đã có một số khái niệm về cạnh tranh được đưa ra dưới những góc độ khác nhau ở mỗi giai đoạn phát triển của nền kinh tế, xã hội. Trong giai đoạn Chủ nghĩa Tư bản phát triển vượt bậc, Mác đã đưa ra khái niệm: “Cạnh tranh chủ nghĩa tư bản là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu được lợi nhuận siêu ngạch. Sau khi Chủ nghĩa Tư bản phát triển đến đỉnh điểm thành Chủ nghĩa Đế quốc rồi suy vong, ngày nay xu hướng chính của nền kinh tế thế giới là mở cửa, hội nhập hài hòa giữa các nền kinh tế, hoạt động theo cơ chế kinh tế thị trường đặt dưới sự quản lý, điều tiết của các Nhà nước.

Trong bối cảnh đó, khái niệm cạnh tranh không còn mang tính giai cấp, song về bản chất, cạnh tranh vẫn được coi là sự đấu tranh gay gắt giữa các tổ chức, doanh nghiệp nhằm giành lấy ưu thế, điều kiện thuân lợi và đạt được mục tiêu trong sản xuất, kinh doanh. Cũng tồn tại một định nghĩa khác về cạnh tranh, đó là: “Cạnh tranh có thể định nghĩa như là một khả năng của doanh nghiệp nhằm đáp ứng và chống lại các đối thủ cạnh tranh trong cung cấp sản phẩm, dịch vụ một cách lâu dài và có lợi nhuận”. Như vậy, mặc dù có nhiều khái niệm khác nhau nhưng tựu trung lại, có thể hiểu Cạnh tranh là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt, quyết liệt giữa những chủ thể 6 cùng tham gia hoạt động kinh doanh với nhau trên một thị trường hàng hóa nào đó nhằm giành khách hàng, qua đó nâng cao số lượng hàng hóa được tiêu thụ cũng như lợi nhuận, tạo nên cơ sở thuận lợi để thúc đẩy hoạt động sản xuất và tiêu thụ. Từ khái niệm này, có thể thấy cạnh tranh đem lại lợi ích cho chủ thể kinh doanh này, song cũng có thể gây thiệt hại cho chủ thể khác.

Xét về phương diện xã hội, nhìn chung cạnh tranh đem lại tác động tích cực thể hiện ở việc góp phần đẩy mạnh việc phân bổ các nguồn lực một cách tối ưu. Nói cách khác, cạnh tranh trở thành một động lực để thúc đẩy nền kinh tế đi lên. Để tồn tại và phát triển được trong nền kinh tế thị trường, chủ thể kinh doanh phải chấp nhận cạnh tranh, phải cố gắng để nâng cao khả năng cạnh tranh của mình nhằm giành được ưu thế nào đó so với đối thủ. Nếu một chủ thể không sẵn sàng cho cạnh tranh, không giành được ưu thế hay tự thỏa mãn với bản thân thì sớm muộn sẽ phải rời khỏi thị trường.

Trong quá trình cạnh tranh, để giành được ưu thế, các chủ thể sản xuất, kinh doanh phải thực hiện nhiều biện pháp khác nhau nhằm củng cố, phát triển vị thế của mình trên thị trường mà mình tham gia. Các biện pháp này phản ánh sức mạnh, ưu thế tương đối của chủ thể về một khía cạnh nào đó. Sức mạnh, ưu thế đó chính là khả năng hay năng lực cạnh tranh của chủ thể. Đối với sản phẩm, khi nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của một mặt hàng, cần xem xét dưới những cấp độ khác nhau như cạnh tranh ở cấp độ doanh nghiệp, ở cấp độ ngành hay ở cấp độ một quốc gia.

Ở cấp độ quốc gia, theo quan điểm của Michael E. Porter đưa ra năm 1990, năng lực cạnh tranh sản phẩm của một quốc gia là khả năng đạt được năng suất lao động cao và tăng liên tục. Để đạt được mục tiêu đó, vai trò của doanh nghiệp là đặc biệt quan trọng bởi năng suất lao động của một quốc gia phụ thuộc vào năng suất của doanh nghiệp. Muốn nâng cao nâng suất lao động của quốc gia, phải cải thiện năng suất lao động của từng doanh nghiệp bằng cách nâng cao chất lượng hàng hóa, cải tiến kỹ thuật, giảm chi phí sản xuất… của doanh nghiệp nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Những yêu cầu của thị trường có thể kể đến bao gồm chất lượng, hình thức, tính năng của sản phẩm, mức giá, thương hiệu. Như vậy, năng lực cạnh tranh sản phẩmở cấp độ một quốc gia có thể 7 hiểu là khả năng của quốc gia đó trong việc đưa ra các mặt hàng đáp ứng các yêu cầu của thị trường, đảm bảo phân bổ các nguồn lực, đạt được mức tăng trưởng cao và duy trì được tốc độ tăng trưởng ổn định. Tóm lại, năng lực cạnh tranh của một mặt hàng được hiểu là tất cả các đặc điểm, yếu tố, tiềm năng mà mặt hàng đó dựa vào để duy trì, củng cố và phát triển vị trí của mình trên một thị trường trong thời gian dài. Năng lực cạnh tranh đó thể hiện ở vị trí của sản phẩm trên thị trường: Sản phẩm nào có vị trí càng cao, được chấp nhận rộng rãi bởi người dùng tức là sản phẩm đó có năng lực cạnh tranh cao hơn.

Năng lực cạnh tranh của sản phẩm gắn liền với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, của ngành và của quốc gia tham gia kinh doanh hàng hóa đó. Một quốc gia, ngành hay doanh nghiệp có sức cạnh tranh đối với một sản phẩm thấp thì sức cạnh tranh của sản phẩm đó trên thị trường cũng sẽ thấp, đồng nghĩa với chỗ đứng của hàng hóa đó trên thị trường cũng thấp. Các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh sản phẩm - Sản lượng tiêu thụ và doanh thu Sản lượng tiêu thụ và doanh thu của hàng hóa là một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu, mang tính chất tuyệt đối và dễ xác định để đánh giá năng lực cạnh tranh của hàng hóa. Sản phẩm có doanh thu lớn là sản phẩm có năng lực cạnh tranh cao và dễ dàng được tiêu thụ trên thị trường.

Một sản phẩm có sức cạnh tranh kém sẽ có mức tiêu thụ yếu hơn. Sản lượng tiêu thụ của một mặt hàng cũng phản ánh mức độ hài lòng của người tiêu dùng: Chỉ khi sản phẩm đáp ứng được các nhu cầu, thị hiếu tiêu dùng của đa dạng khách hàng thì sản phẩm đó mới dễ dàng được tiêu thụ và đạt doanh thu cao. Điều đó đồng nghĩa với việc mức độ thỏa mãn nhu cầu của khách hàng thường tỉ lệ thuận với sản lượng tiêu thụ và doanh thu, phản ánh rõ nét sức cạnh tranh của hàng hóa. Doanh thu của một loại hàng hóa được tính như sau: Trong đó: TR: Doanh thu 8 Pi: Giá cả của một đơn vị sản phẩm i Qi: Sản lượng tiêu thụ của sản phẩm i n: Số nhóm sản phẩm được tiêu thụ - Thị phần Thị phần (market share) của một loại hàng hóa là tỉ lệ phần trăm về thị trường mà hàng hóa đó nắm giữ so với tổng quy mô thị trường hàng hóa đó.

Sản phẩm nào có thị phần lớn hơn phản ánh mức độ thành công cao hơn, có sức ảnh hưởng lớn hơn trên thị trường, đồng nghĩa với việc có sức cạnh tranh cao hơn. Sản phẩm có thị phần nhỏ hơn thể hiện sức cạnh tranh kém hơn và do đó mức độ thành công cũng hạn chế hơn, sức ảnh hưởng cũng kém hơn. Để có thể củng cố và nâng cao vị thế trên thị trường, sản phẩm phải đáp ứng đòi hỏi của khách hàng và tạo ra lợi thế riêng trong cạnh tranh với các sản phẩm khác. Thị hiếu, nhu cầu của khách hàng rất đa dạng và luôn luôn thay đổi, để chiếm lĩnh được thị trường và nâng cao được thị phần, sản phẩm phải kịp thời đáp ứng thị hiếu, nhu cầu đó, thể hiện ở các mặt: (i) Nhanh hơn đối thủ trong việc đáp ứng sự thay đổi của khách hàng về nhu cầu, thị hiếu tiêu dùng.

Nói cách khác, sản phẩm phải đi trước đối thủ một bước so với đối thủ cạnh tranh; (ii) Lựa chọn chính xác nhóm đối tượng khách hàng có lượng cầu và thị hiếu phù hợp với sản phẩm của mình. Có như vậy, sản phẩm sẽ dễ dàng tiếp cận khách hàng tiềm năng và dễ dàng được tiêu thụ trên thị trường. - Chi phí sản xuất và giá cả Chi phí sản xuất (giá thành) của sản phẩm là giá trị của tất cả các yếu tố đầu vào hình thành nên sản phẩm như: nguyên vật liệu, nhân công, công nghệ sản xuất. Giá thành của sản phẩm là căn cứ quan trọng để xác định được giá bán trên thị trường.

Do vậy, muốn có giá bán sản phẩm thấp thì doanh nghiệp phải tìm các hạ giá thành tức là phải tận dụng hợp lý các nguồn lực sẵn có như tài nguyên phong phú nguồn nhân lực dồi dào, đồng thời đổi mới thiết bị và công nghệ sản xuất, nâng cao hiệu quả quản lý. có như vậy mới hạ được giá thành sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm. Khả năng cạnh tranh về chi phí sản xuất phụ thuộc vào tất 9 cả các khâu của quá trình, bao gồm sản xuất, thu mua, vận chuyển, chế biến, kho bãi… Bất cứ khâu nào còn tồn tại bất cập, thiếu hiệu quả sẽ làm gia tăng chi phí và đồng thời giảm khả năng cạnh tranh của sản phẩm.