CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẠNH TRANH VÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. Cơ sở lý thuyết về cạnh tranh 1. Khái niệm cạnh tranh Có rất nhiều cách định nghĩa cạnh tranh. Cạnh tranh cả trong phạm vi doanh nghiệp, phạm vi ngành, phạm vi quốc gia hoặc phạm vi khu vực phi liên quốc gia,… Loại hình cạnh tranh phụ thuộc vào mục tiêu được đặt ra ở chỗ doanh nghiệp hay quốc gia, Cạnh tranh kinh tế là cuộc chạy đua giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất, nhà phân phối, bán lẻ, người tiêu dùng, thương nhân…) để giành lấy những vị thế tạo nên lợi thế tương đối trong sản xuất, tiêu thụ và tiêu dùng hàng hóa, thương mại khác để thu được nhiều lợi ích cho mình.
Cạnh tranh là chiếm lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là đạt lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả của quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi. (Michael Porter, 1980) “Cạnh tranh là sự ganh đua gay gắt giữa các doanh nghiệp nhằm giành giật nhưng điều kiện thuận lợi trong sản xuất và trong tiêu thụ để đạt được lợi nhuận siêu ngạch, có quan niệm khác cho rằng: Cạnh tranh là sự phấn đấu về chất lượng sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp mình sao cho tốt hơn các doanh nghiệp khác”.Mac, 2019) Để hiểu nhất quán ta có khái niệm sau: Với nền kinh tế cạnh tranh gay gắt như hiện nay, các doanh nghiệp đã , đang và sẽ giành giật nhau ưu thế về cùng loại sản phẩm, hàng hóa dịch vụ, về cùng loại khách hàng.
Nước ta đang ở nền kinh tế thị trường có sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước theo định hướng XHCN nên các doanh nghiệp bắt đầu xuất hiện cạnh tranh và len lỏi vào từng bước đi của doanh nghiệp. Cạnh tranh đã hình thành và bao trùm trên mọi lĩnh vực kinh tế, từ vĩ mô đến vi mô, từ cá nhân đơn lẻ đến toàn xã hội. Môi trường hoạt động kinh Downloaded by NUOC LOC (nuocloc.com) lOMoARcPSD|38896048 doanh của các doanh nghiệp ngày càng biến động và trở nên cấp bách. Cạnh tranh không chỉ là một quy luật tự nhiên và khách quan mà còn là động lực thúc đẩy sản xuất, lưu thông hàng hóa phát triển.
Các doanh nghiệp cần tích cực thường xuyên đổi mới, cải tiến kỹ thuật, ứng dụng khoa học kỹ thuật công nghệ mới, bổ sung xây dựng cơ sở hạ tầng, mua sắm thêm trang thiết bị, loại bỏ máy móc cũ kỹ, lạc hậu và quan trọng nhất là phải có phương pháp tổ chức quản lý doanh nghiệp có hiệu quả, đào tạo và đãi ngộ trình độ chuyên môn, tay nghề cho người lao động thì doanh nghiệp đó sẽ giành được thuận lợi trong kinh doanh. Cạnh tranh không những kích thích làm tăng năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất mà còn cải thiện mẫu mã, chủng loại hàng hóa, nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ phục vụ nhu cầu xã hội tốt hơn. Tuy vậy, cạnh tranh để lại nhiều hạn chế và tiêu cực, như là phân hoá sản xuất hàng hoá, phá sản những doanh nghiệp kinh doanh gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn, cơ sở hạ tầng hạn hẹp, trình độ công nghệ thấp và có thể làm phá sản khi doanh nghiệp gặp phải những rủi ro khách quan mang lại như thiên tai, hoả hoạn,. hoặc bị rơi vào những hoàn cảnh, điều kiện không thuận lợi.
(Định Văn Ân, 2005) Như vậy, khái quát chung của cạnh tranh là hành động ganh đua, đấu tranh chống lại vì mục đích giành được sự tồn tại, sống còn, giành được lợi nhuận, địa vị, sự kiêu hãnh, các phần thưởng hay những thứ khác với các cá nhân, nhóm và các loài. Vai trò và tầm quan trọng của cạnh tranh Khi Việt Nam còn đang ở nền kinh tế tập trung thì hầu như các doanh được Nhà nước lo hoàn toàn về vốn, chi phí cho tất cả hoạt động của doanh nghiệp, ngay cả khi phá sản thì trách nhiệm thuộc về Nhà nước nên cạnh tranh không tồn tại giữaa các doanh nghiệp lúc đó. Như vậy thì vô tình Nhà nước đã tạo ra một lối mòn, một thói quen trì trệ và ỉ lại trong kinh doanh. Doanh nghiệp không phải tự tìm kiếm khách hàng cho mình mà chỉ có khách hàng tự tìm tới đến doanh nghiệp.
Điều đó đã không tạo được động lực cho đất nước nói chung và doanh nghiệp nói riêng phát triển. Sau khi kết thúc Đại hội đảng toàn quốc lần thứ VI (1986), nước ta đã chuyển sang một giai đoạn mới, một bước ngoặt lớn hình thành nên nền kinh tế thị trường thì vấn đề cạnh tranh xuất hiện và có vai trò đặc Downloaded by NUOC LOC (nuocloc.com) lOMoARcPSD|38896048 biệt quan trọng không chỉ đối với doanh nghiệp, người tiêu dùng và cả nền kinh tế quốc dân. (Lê Dăng Doanh, Nguyễn Thị Kim Dung, 1988) Đối với nền kinh tế quốc dân Cạnh tranh là điều kiện để thúc đẩy, tăng năng suất lao động và là một yếu tố quan trọng làm lành mạnh các mối quan hệ xã hội. Nó mang tính năng động của các doanh nghiệp và giúp ra đời các sản phẩm mới đáp ứng những nhu cầu mới của người tiêu dùng.
Nhu cầu của người tiêu dùng chứng tỏ đời sống của con người ngày càng được nâng cao về chính trị, về kinh tế và văn hoá. Cạnh tranh còn đảm bảo cho sự thúc đẩy và phát triển của khoa học kỹ thuật, sự phân công lao động xã hội ngày càng phát triển sâu và rộng. Tuy vậy, bên cạnh những lợi ích to lớn mà cạnh tranh còn đem lại những mặt hạn chế như: đối với các doanh nghiệp cạnh tranh không lành mạnh dẫn đến phân hoá giàu nghèo, cạnh tranh không lành mạnh sẽ dẫn tới những mối làm ăn vi phạm pháp luật như trốn thuế, lậu thuế, làm hàng giả, buôn bán trái phép những mặt hàng mà Nhà nước và pháp luật nghiêm cấm. (Định Văn Ân, 2005) Đối với doanh nghiệp Cạnh tranh được coi là cuộc chạy đua khốc liệt không thể tránh khỏi mà phải tìm cách vươn lên để chiếm ưu thế và chiến thắng.
Các doanh nghiệp luôn tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ, thay đổi kiểu dáng, mẫu mã để đáp ứng nhu cầu khách hàng, đứng vững trong thị trường cạnh tranh này. Cạnh tranh khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng công nghệ mới, hiện đại, tạo sức ép buộc các doanh nghiệp phải sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của mình để giảm giá thành sản phẩm, nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, tạo ra các sản phẩm mới mang tính khác biệt và có sức cạnh tranh cao. Cạnh tranh càng khốc liệt bao nhiêu thì càng thể hiện bản lĩnh kinh doanh của mình trong kinh doanh. Nếu doanh nghiệp nào chịu được áp lực cạnh tranh trên thị trường thì doanh nghiệp đó sẽ đứng vững và phát triển hơn.
Chính sự ảnh hưởng của cạnh tranh đối với nền kinh tế chung và đối với từng doanh nghiệp nói riêng nên việc nâng cao NLCT của doanh nghiệp là một đòi hỏi tất yếu khách quan. Downloaded by NUOC LOC (nuocloc.com) lOMoARcPSD|38896048 Kinh tế thị trường là sự phát triển tất yếu và Việt Nam đang xây dựng một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng XHCN có sự quản lý vĩ mô của Nhà nước, lấy thành phần kinh tế nhà nước làm chủ đạo. Dù ở bất kỳ nền kinh tế nào thì các doanh nghiệp cũng phải vận hành theo qui luật khách quan của nền kinh tế thị trường. Nếu doanh nghiệp nằm ngoài quy luật vận động đó thì tất yếu sẽ bị loại bỏ, không thể tồn tại.
Chính vì vậy, doanh nghiệp muốn tồn tại thì chấp nhận cạnh tranh và tìm cách để nâng cao NLCT. Đối với ngành Đối với nền kinh tế nói chung, cạnh tranh đóng một vai trò rất quan trọng trong sự phát triển, nâng cao chất lượng sản phẩm. Để doanh nghiệp đi lên một cách vững chắc và ngành nghề phát triển thì cạnh tranh giữa các doanh nghiệp bình đẳng và lành mạnh. Khai thác lợi thế và điểm mạnh của ngành là thu hút nguồn lao động dồi dào và có thể khai thác tối đa nguồn lực đó.
Như vậy, trong bất kỳ một hoạt động kinh doanh nào dù là có quy mô hoạt động lớn hay quy mô hoạt động nhỏ, dù là hoạt động đó đứng ở tầm vĩ mô hay vi mô thì không thể thiếu vắng cạnh tranh. Đối với sản phẩm Cạnh tranh giúp các doanh nghiệp sáng tạo sản xuất ra càng nhiều sản phẩm nâng cao chất lượng, phong phú về chủng loại, mẫu mã và kích cỡ. Điều đó giúp cho người tiêu dùng và doanh nghiệp thu được ngày càng nhiều lợi ích hơn. Hiện nay, các sản phẩm dược sản xuất ra không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn cung cấp và xuất khẩu ra nước ngoài.
Cạnh tranh lành mạnh thực sự sẽ tạo ra những doanh nghiệp lớn và đồng thời là động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển đảm bảo công bằng xã hội. Nhà nước cần hỗ trợ và quản lý để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực của cạnh tranhnhư cạnh tranh không lành mạnh dẫn tới độc quyền và náo loạn thị trường. Các hình thức cạnh tranh Dựa vào chủ thể tham gia vào thị trường cạnh tranh - Cạnh tranh giữa người bán và người mua: Diễn ra theo quy luật mua rẻ bán đắt, cả hai bên đều muốn tối đa hoá lợi ích của riêng mình. Người bán muốn bán với giá cao Downloaded by NUOC LOC (nuocloc.com) lOMoARcPSD|38896048 nhất có thể, còn người mua muốn mua với giá rẻ nhất nhưng đảm bảo chất lượng vẫn không thay đổi.
Tuy vậy, mức giá vẫn là sự thoả thuận mang lại lợi ích của cả hai bên. - Cạnh tranh giữa người mua và người mua: Là cuộc cạnh tranh trên cơ sở quy luật cung cầu. Khi trên thị trường mức cung nhỏ hơn mức cầu, hàng hoá sẽ khan hiếm, để có thể đạt được nhu cầu mong muốn của mình họ sẽ sẵn sàng mua với mức giá cao hơn. Do vậy mức độ cạnh tranh sẽ diễn ra gay gắt hơn giữa những người mua, kết quả là giá cả hàng hoá sẽ tăng lên tức là những người bán sẽ thu được lợi nhuận lớn hơn bình thường trong khi những người mua bị thiệt thòi cả về giá và chất lượng, nhưng trong trường hợp này chủ yếu chỉ tồn tại ở nền kinh tế bao cấp khi diễn ra hoạt động bán đấu giá một loại hàng hoá nào đó.