CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH SẢN PHẨM DỊCH VỤ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm và chức năng của ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Ngân hàng thương mại (NHTM) xét trong tổng thể của nền kinh tế cũng là một loại hình doanh nghiệp bởi lẽ ngân hàng cũng đăng ký kinh doanh, có trụ sở, con dấu, có vốn riêng, có thực hiện mua vào, bán ra, có thu nhập, chi phí, hoạt động cũng với mục tiêu lớn nhất là lợi nhuận,….
nhưng NHTM là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt vì nó kinh doanh hàng hoá đặc biệt là tiền tệ, vàng bạc, đá quý, chứng khoán,…. Theo quan điểm của Peter Rose: “Ngân hàng là tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng- đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức nào trong nền kinh tế” [5, Tr. Ở Việt Nam, luật tổ chức tín dụng năm 2010 đã xác định “Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân”( điểm 1 điều 4), và trong các loại hình tổ chức tín dụng thì “Ngân hàng loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng ”( điểm 2 điều 4).
Các hoạt động ngân hàng được quy định tại điểm 12 điều 4 là: “Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản” Từ những nhận định trên có thể thấy NHTM là một trong những định chế 4 tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung ứng nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Chức năng Theo Peter Rose [5], chức năng của NHTM có thể được mô tả theo sơ đồ sau: Sơ đồ 1.1: Chức năng của ngân hàng thương mại Chức năng trung gian tài chính Chức năng tạo tiền NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Chức năng sản xuất Chức năng trung gian tài chính: Thực hiện chức năng này, NHTM đóng vai trò trung gian khi thực hiện các nghiệp vụ cấp tín dụng, thanh toán, kinh doanh ngoại tệ, kinh doanh chứng khoán và nhiều hoạt động môi giới khác. Chức năng tạo tiền: Là chức năng sáng tạo ra bút tệ góp phần gia tăng khối tiền tệ phục vụ cho nhu cầu chu chuyển và phát triển nền kinh tế.
Từ thập niên 1980 trở đi nhiều nhà kinh tế học bắt đầu xem “chuẩn tiền” là một thành phần của khối tiền tệ, quỹ tiền tệ quốc tế và ngân hàng thế giới chia thành nhiều khối tiền tệ như: M1, M2, M3, và L trong đó: 5 + M1 = Tiền mặt phát hành bao gồm tiền giấy và tiền kim loại cộng với tiền gửi không kỳ hạn; + M2 = M1 + tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi định kỳ tại các NHTM; + M3 = M2 + tất cả các loại tiền gửi ở các định chế tài chính khác; + L = M3 + các loại trái phiếu, thương phiếu và công cụ khác của thị trường tiền tệ. Chức năng sản xuất: Chức năng này của NHTM bao gồm việc huy động và sử dụng các nguồn lực để tạo ra sản phẩm dịch vụ ngân hàng cung cấp cho nền kinh tế. Các sản phẩm và dịch vụ NHTM có thể cung cấp bao gồm: các sản phẩm huy động vốn như tiền gửi, chứng từ có giá các loại; sản phẩm tín dụng như cho vay doanh nghiệp, cá nhân, cho vay sản xuất tiêu dùng, cho vay tài trợ dự án,….; sản phẩm thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, thẻ ATM,…; và các dịch vụ khác như chuyển tiền, thanh toán quốc tế, kinh doanh ngoại tệ,…. Khái niệm và đặc trưng sản phẩm dịch vụ của NHTM 1.
Khái niệm sản phẩm dịch vụ Cũng như các doanh nghiệp kinh doanh khác, sản phẩm dịch vụ luôn là vấn đề quan trọng trong hoạt động kinh doanh của NHTM. - Theo nghĩa rộng, sản phẩm dịch vụ của NHTM là toàn bộ hoạt động tiền tệ, tín dụng, thanh toán, ngoại hối…của hệ thống NHTM đối với doanh nghiệp và công chúng. Quan niệm theo nghĩa rộng này được sử dụng để xem xét lĩnh vực dịch vụ ngân hàng trong cơ cấu kinh tế của nền kinh tế quốc dân. - Theo nghĩa hẹp, sản phẩm dịch vụ của NHTM chỉ bao gồm những hoạt động ngoài chức năng truyền thống của NHTM.
Quan niệm này nên dùng trong phạm vi hẹp khi xem xét hoạt động của một NHTM cụ thể, xem xét các dịch vụ mới phát triển như thế nào, cơ cấu của chúng ra sao trong hoạt động của NHTM. Trong luận văn này, sản phẩm dịch vụ của NHTM được xem xét theo nghĩa 6 rộng, rất phong phú và đa dạng, bao hàm cả hoạt động truyền thống của NHTM như nhận tiền gửi và cho vay. Sản phẩm dịch vụ của NHTM được phân thành ba nhóm: - Sản phẩm dịch vụ tiền gửi - huy động vốn phản ánh quá trình hình thành vốn cho hoạt động kinh doanh của NHTM, bao gồm nhận tiền gửi, phát hành giấy tờ có giá (GTCG) và huy động khác. - Sản phẩm dịch vụ tín dụng phản ánh quá trình sử dụng vốn vào các mục đích nhằm tìm kiếm lợi nhuận cũng như đảm bảo an toàn của NHTM.
- Sản phẩm dịch vụ phi tín dụng là các sản phẩm mà NHTM cung ứng cho khách hàng để nhận phí, hoa hồng như dịch vụ thanh toán và các sản phẩm khác theo yêu cầu, uỷ nhiệm của khách hàng. Đặc trưng sản phẩm dịch vụ NHTM không trực tiếp tham gia vào sản xuất và lưu thông hàng hoá như các doanh nghiệp thông thường, NHTM thực hiện các chức năng trung gian tín dụng, trung gian thanh toán và làm dịch vụ tiền tệ, tư vấn tài chính,. cho khách hàng. Thông qua việc thực hiện các chức năng trung gian của mình, NHTM nắm trong tay một bộ phận lớn nhất của cải của xã hội dưới dạng giá trị nhưng không có quyền sở hữu chúng, mà chỉ có quyền sử dụng với những điều kiện ràng buộc, đòi hỏi NHTM phải chịu trách nhiệm vật chất đối với những người chủ sở hữu thực của các tài sản này.
Có thể nói, nguyên liệu kinh doanh chủ yếu của NHTM là “quyền sử dụng các khoản tiền tệ’- là loại nguyên liệu có tính xã hội hoá và tính nhạy cảm cao - do vậy các sản phẩm dịch vụ của NHTM có nhiều đặc điểm riêng biệt, cụ thể: - Đề cao tính an toàn: Do NHTM hoạt động chủ yếu bằng vốn đi huy động từ nền kinh tế và phải có trách nhiệm hoàn trả, việc thiếu khả năng thanh toán sẽ nhanh chóng dẫn đến sự đổ vỡ, phá sản của NHTM nên khi thực hiện cung ứng sản phẩm dịch vụ, NHTM cần đề cao các biện pháp đảm bảo an toàn hoạt động kinh doanh. 7 - Hoàn toàn phụ thuộc vào khách hàng: Sản phẩm dịch vụ của NHTM có tính phi vật chất, chỉ bắt đầu khi khách hàng chuyển đến NHTM các uỷ nhiệm của họ phát sinh từ hợp đồng giao dịch thương mại, tín dụng hoặc phải hoàn thành một nghĩa vụ tài chính nào đó. Do vậy, khi thực hiện cung cấp các sản phẩm dịch vụ NHTM phải quan tâm trước hết đến nhu cầu của khách hàng, phải xuất phát từ khách hàng. - Mức độ cạnh tranh quyết liệt giữa các NHTM khi cung cấp các sản phẩm dịch vụ: Do NHTM bị chi phối bởi đặc điểm dùng nguyên liệu chính là ‘tiền”, nên chỉ cần sự thay đổi nhỏ về lãi suất cũng sẽ gây ra sự chuyển dịch của khách hàng từ NHTM này sang NHTM khác.
Như vậy, tính cạnh tranh quyết liệt giữa các NHTM phát sinh từ sự dễ thay đổi của khách hàng trong quan hệ giao dịch với NHTM nhằm mục đích mua sản phẩm dịch vụ với chi phí thấp nhất và bán nguyên liệu ‘tiền” với giá cao nhất. - Phụ thuộc nhiều vào môi trường kinh doanh và công nghệ: NHTM nằm trong số loại hình doanh nghiệp được giám sát chặt chẽ nhất, buộc phải quản lý theo pháp luật và các qui định khác có liên quan. Hoạt động kinh doanh của NHTM thường xuyên đổi mới với những điều kiện kinh tế năng động và những điều chỉnh của pháp luật. Do vậy môi trường kinh doanh (điều kiện kinh tế và luật pháp) của mỗi nước đều ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện cung cấp các sản phẩm dịch vụ của NHTM.
Dưới sự tác động mạnh mẽ của cách mạng khoa học kỹ thuật, công nghệ ngân hàng có những bước tiến nhảy vọt và có khuynh hướng quốc tế hoá, trở thành nguồn lực nội tại của mỗi NHTM về tư duy kinh doanh, tạo ra các sản phẩm thích ứng với thị trường. Do vậy, hoạt động của NHTM không thể tách rời với công nghệ ngân hàng. Các loại sản phẩm dịch vụ của NHTM 1. Sản phẩm dịch vụ tiền gửi – huy động vốn 8 Sản phẩm dịch vụ tiền gửi – huy động vốn tuy không mang lại lợi nhuận trực tiếp cho NHTM nhưng nó là một hoạt động chủ yếu để duy trì sự ổn định và phát triển của NHTM.
NHTM cung cấp sản phẩm dịch vụ tiền gửi – huy động vốn để bảo quản hộ người có tiền với cam kết hoàn trả đúng hạn. Để có thể tiến hành các hoạt động kinh doanh như cho vay và cung ứng các sản phẩm dịch vụ khác đối với nền kinh tế thì NHTM phải huy động vốn từ khách hàng, đây là nguồn vốn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn của NHTM. Mỗi sản phẩm dịch vụ tiền gửi đều có những đặc điểm riêng nhằm làm cho phù hợp với nhu cầu của khách hàng trong việc tiết kiệm và thực hiện thanh toán. Các NHTM thực hiện nhận tiền gửi của tổ chức, cá nhân và các tổ chức tín dụng dưới các hình thức: * Tiền gửi không kỳ hạn (TG KKH)/Tiền gửi thanh toán (TGTT) Là hình thức huy động vốn của NHTM bằng cách mở cho khách hàng tài khoản gọi là tài khoản TGTT – tài khoản này thường được mở cho các khách hàng là tổ chức, doanh nghiệp có nhu cầu thực hiện thanh toán qua ngân hàng.