CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN THẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về dịch vụ thanh toán thẻ tại Ngân hàng thương mại 1. Lịch sử hình thành và phát triển của thẻ thanh toán Thẻ thanh toán là một trong những thành tựu của công nghiệp ngân hàng. Đó là cuộc cách mạng trong lĩnh vực tài chính cá nhân và sẽ không có sự bùng nổ trong bán lẻ vào những năm 1970 và 1980 nếu không có sự ra đời của thẻ.
Sự phát triển của thẻ là thành quả của sự đổi mới và khả năng Marketing của các chuyên gia Ngân hàng thế giới. Thẻ, với hình dạng như hiện nay, xuất hiện đầu tiên ở Mỹ vào những năm đầu thế kỷ 20. Nó ra đời năm 1941, khi đó tổng công ty xăng dầu Califonia (nay là công ty Mobil) thực hiện cấp thẻ cho nhân viên và một số khách hàng của mình. Thẻ này chỉ với mục đích khuyến khích bán sản phẩm của công ty chứ chưa kèm theo một sự dự phòng nào về việc gia hạn tín dụng.[1] Đến năm 1950, Frank Mc Namara và Ralph Schneider, hai doanh nhân người Mỹ đồng sáng lập ra Diners’Club sau một lần đi ăn ở nhà hàng và quên đem theo tiền mặt.
Sau đó họ đã cung cấp cho bạn bè, đồng nghiệp của mình thẻ Diners’Club, cho phép các khách hàng có thể ghi nợ khi ăn, nghỉ tại một số nhà hàng, khách sạn ở New York và thanh toán số tiền này định kỳ hàng tháng mà không giới hạn số tiền được phép chi tiêu. Trong hệ thống ngân hàng, hình thức sơ khai của thẻ là Charge-it, một hệ thống mua bán chịu do Ngân hàng Flasbush National lập ra. Hệ thống này mở đường cho sự ra đời của thẻ vào năm 1951 do Ngân hàng Frankin National phát hành. Tại đây khách hàng đệ trình đơn xin vay và sẽ được thẩm định khả năng thanh toán.
Khách hàng nào đủ tiêu chuẩn sẽ được cấp thẻ. Thẻ này được dùng để thanh toán cho các thương vụ bán lẻ hàng hóa, dịch vụ. Các cơ sở này khi nhận được giao dịch sẽ liên hệ với ngân hàng, nếu được phép chuẩn chi họ sẽ thực hiện giao dịch và đòi tiền sau đối với ngân hàng.[5] 6 Với những lợi ích của hệ thống thanh toán này, càng ngày càng có nhiều tổ chức tín dụng tham gia thanh toán. Năm 1955, hàng loạt các thẻ mới như Trip Charge, Golden Key, Goutmet Club rồi đến Carte Blanche và American Express ra đời và thống lĩnh thị trường.
Tuy nhiên để hình thức thanh toán thẻ có thể thu hút được khách hàng cần phải có một mạng lưới thanh toán lớn, không chỉ trong phạm vi một địa phương, một quốc gia mà trên phạm vi toàn cầu. Đứng trước đòi hỏi đó, InterBank (Marter Charge) và Bank of American (Bank Americard) đã xây dựng một hệ thống các quy tắc, tiêu chuẩn trong xử lý, thanh toán thẻ toàn cầu. Năm 1977, Bank of America trở thành VISA USD và sau đó trở thành tổ chức thẻ quốc tế VISA. Năm 1979, Master Charge cũng trở thành một tổ chức thẻ quốc tế lớn khác là Mastercard.[2] Ngày nay, Visacard và Mastercard đang chiếm thị phần lớn nhất trên thị trường thẻ thanh toán.
Ngoài hai loại thẻ này, còn có các sản phẩm thẻ khác với thị phần ít hơn như Diners’Club, American Express. Do thẻ ngày càng được sử dụng rộng rãi, các công ty và Ngân hàng liên kết với nhau để khai thác lĩnh vực thu hút nhiều lợi nhuận này. Thẻ dần được xem như một công cụ văn minh, thuận lợi trong các cuộc giao dịch mua bán. Các loại thẻ Mastercard, Visa, Amex, JCB, Diners’Club đang được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu và cùng phân chia những thị trường rộng lớn.
Khái niệm thẻ thanh toán Có nhiều khái niệm khác nhau về thẻ thanh toán nhưng chung quy lại thì bản chất của thẻ thanh toán là một phương tiện thanh toán, chi trả mà người sử dụng thẻ có thể dùng để thỏa mãn nhu cầu về tiêu dùng của mình, như rút tiền mặt hoặc sử dụng nó làm công cụ thực hiện các dịch vụ tự động do ngân hàng hoặc các tổ chức khác cung cấp. Thẻ thanh toán không hoàn toàn là tiền tệ, nó là biểu tượng về sự cam kết của ngân hàng hoặc tổ chức phát hành bảo đảm thanh toán những khoản tiền do chủ thẻ sử dụng bằng tiền của ngân hàng cho chủ thẻ vay hoặc tiền chủa chính chủ thẻ đã gửi tại ngân hàng.[8] Có thể khái quát: Thẻ thanh toán là loại giấy tờ có giá trị đặc biệt được làm bằng chất dẻo tổng hợp, được nhà phát hành ấn định giá trị, dùng chi trả tiền hàng hóa dịch vụ, hay để rút tiền mặt thông qua máy đọc thẻ. Vai trò và tiện ích của thẻ thanh toán Thanh toán thẻ là một loại hình của dịch vụ ngân hàng bán lẻ của NHTM. Đây là hoạt động không thể thiếu của dịch vụ ngân hàng hiện đại.
Trong điều kiện tự do hóa thương mại, dịch vụ này đang ngày càng chứng tỏ ưu thế trong tất cả các loại dịch vụ ngân hàng bán lẻ của ngân hàng. Thanh toán thẻ có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế thị trường cũng như trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế. Đối với nền kinh tế - Giảm lượng tiền mặt lưu thông trên thị trường: Là phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt, vai trò của thẻ là làm giảm khối lượng tiền mặt trong lưu thông. Ở những nước phát triển, thanh toán bằng thẻ chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng số các phương tiện thanh toán.
Nhờ đó, các chi phí liên quan đến vận chuyển, kiểm đếm tiền mặt, cũng như nạn tiền giả giảm đáng kể. - Tăng khối lượng chu chuyển thanh toán trong nền kinh tế: Hầu hết mọi giao dịch thẻ đều được thực hiện trực tuyến (online) nên tốc độ chu chuyển, thanh toán nhanh hơn nhiều so với những giao dịch qua các phương tiện thanh toán khác như séc, ủy nhiệm thu, ủy nhiệm chi… Thay vì thực hiện các giao dịch trên giấy tờ, đối với giao dịch thẻ, mọi thông tin đều được xử lý qua hệ thống điện tử thuận tiện, nhanh chóng. - Góp phần minh bạch tài chính, hỗ trợ chính sách quản lý vĩ mô của Nhà Nước, hạn chế các hoạt động kinh tế ngầm: Trong thanh toán thẻ, các giao dịch đều được thực hiện qua ngân hàng. Với công nghệ hiện đại, mọi giao dịch đều nằm trong khả năng kiểm soát của ngân hàng, tạo nền tảng cho công tác quản lý vĩ mô của Nhà nước, thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, giảm thiểu những tác động tiêu cực của các hoạt động kinh tế ngầm.
- Thực hiện biện pháp “kích cầu” của Nhà nước: Sự tiện lợi mà thẻ mang lại cho người sử dụng, ĐVCNT, ngân hàng khiến cho ngày càng nhiều người ưa chuộng sử dụng thẻ, tăng cường chi tiêu, tạo lập một xu hướng tiêu dùng mới “tiêu dùng trước, trả tiền sau” dẫn đến làm tăng cầu tiêu dùng. - Góp phần cải thiện môi trường văn minh, đẩy mạnh du lịch quốc tế và đầu tư nước ngoài: Thanh toán bằng thẻ góp phần giảm bớt các giao dịch thủ công, tiếp cận với một phương tiện văn minh của thế giới. Cùng với quá trình Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, làn sóng khách du lịch nước ngoài và các 8 chủ đầu tư tiếp cận thị trường Việt Nam ngày càng tăng. Việc phát triển thẻ sẽ góp phần đáp ứng những nhu cầu của người nước ngoài, xóa bỏ khoảng cách về thanh toán giữa Việt Nam và thế giới.
- Thúc đẩy thương mại điện tử phát triển: Thẻ là phương tiện thanh toán chủ yếu của các giao dịch thương mại điện tử. Sự phát triển của thương mại điện tử cũng phụ thuộc phần lớn vào phương thức thanh toán, nhằm bảo đảm yếu tố tốc độ, an toàn và bảo mật. Vì vậy, dịch vụ thanh toán thẻ càng phát triển thì thương mại điện tử cũng từ đó càng có điều kiện phát triển và hoàn thiện. - Góp phần thay đổi thói quen tiêu dùng tiền mặt của người dân, tạo sự tiện lợi và linh hoạt trong thanh toán cho người dân: Đây là tiện ích nổi bật của việc sử dụng thẻ, do nguời sử dụng thẻ không cần phải mang theo khối lượng tiền mặt lớn theo người mà vẫn có thể thanh toán hàng hóa, dịch vụ và rút tiền mặt khi cần.
Ngoài ra, dịch vụ thanh toán thẻ còn tiết kiệm thời gian, kiểm soát được chi tiêu của người sử dụng thông qua bảng thông báo giao dịch của ngân hàng. Đối với hệ thống ngân hàng - Tăng nguồn vốn và doanh thu cho ngân hàng: Hoạt động thẻ càng phát triển thì số lượng tiền gửi của khách hàng để thanh toán thẻ ngày càng cao, tạo cho ngân hàng một lượng lớn vốn bằng tiền đáng kể, cũng có thể coi đó là nguồn sinh lợi cho ngân hàng. Ngoài ra, thu nhập từ hoạt động thanh toán và phát hành thẻ mà NHTM có thể thu được là: Phí ĐVCNT, phí sử dụng thẻ, lãi suất cho các khoản tín dụng, phí rút tiền mặt, các phí dịch vụ liên quan. - Nâng cao vị thế, tạo điều kiện để các ngân hàng thương mại hội nhập: Ngoài hiệu quả kinh doanh kể trên, dịch vụ thanh toán thẻ còn mang lại những lợi ích vô hình cho ngân hàng như: Nâng cao vị thế của ngân hàng, quảng bá hình ảnh thương hiệu và kéo khách hàng đến với ngân hàng.
Đây cũng chính là lợi ích lớn nhất, tạo điều kiện cho ngân hàng tham gia vào quá trình toàn cầu hóa, quốc tế hóa. - Đa dạng hóa các loại dịch vụ ngân hàng: Thẻ ra đời làm phong phú thêm các dịch vụ ngân hàng, mang đến cho ngân hàng một phương tiện thanh toán đa tiện ích, phân tán rủi ro trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Ngoài ra, dịch vụ thanh toán thẻ cũng có mối liên hệ hỗ trợ các dịch vụ ngân hàng khác như giao dịch ngân hàng điện tử, các hoạt động mua hàng của doanh nghiệp qua mạng… 9 - Tăng cường hiện đại hóa công nghệ ngân hàng: Công nghệ thẻ cũng là một trong những công nghệ hiện đại bậc nhất trong công nghệ ngân hàng, đòi hỏi phát triển theo các tiêu chuẩn quốc tế và liên tục được nâng cấp, đổi mới.