Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh của NHTM 1. Một số khái niệm về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh * Khái niệm về cạnh tranh Theo Các-Mác: Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nhằm thu lợi nhuận siêu ngạch (Các Mác, 1978) Theo từ điển tiếng Việt: Cạnh tranh được hiểu là cố giành phần hơn, phần thắng về phía mình giữa những người, những tổ chức hoạt động nhằm vào những lợi ích như nhau. Tóm lại, cạnh tranh là sự ganh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng như nhau thông qua các hành động, nỗ lực và các biện pháp để giành được phần thắng trong cuộc đua, để đạt được mục tiêu của mình.
* Lợi thế cạnh tranh Lợi thế cạnh tranh là những gì làm cho doanh nghiệp nổi bật hay khác biệt so với các đối thủ cạnh tranh. Đó là những thế mạnh mà tổ chức có hoặc khai thác tốt hơn đối thủ cạnh tranh. Lợi thế cạnh tranh của một doanh nghiệp thể hiện ở hai khía cạnh sau: - Chi phí: Theo đuổi mục tiêu giảm chi phí đến mức thấp nhất có thể được. Doanh nghiệp nào có chi phí thấp thì doanh nghiệp đó có nhiều lợi thế hơn trong quá trình cạnh tranh giữa các doanh nghiệp.
Chi phí thấp mang lại cho doanh nghiệp tỉ lệ lợi nhuận cao hơn mức bình quân trong ngành bất chấp sự hiện diện của các lực lượng cạnh tranh mạnh mẽ. - Sự khác biệt hóa: là lợi thế cạnh tranh có được từ những khác biệt xung quanh sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp bán ra thị trường.Những khác biệt này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức như: sự điển hình về thiết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 kế hay danh tiếng sản phẩm, công nghệ sản xuất, đặc tính sản phẩm, dịch vụ khách hàng, mạng lưới bán hàng. * Khái niệm về sức cạnh tranh, năng lực cạnh tranh - Sức cạnh tranh: Khi xác định sức cạnh tranh của doanh nghiệp phải xem xét đến năng lực và tiềm năng sản xuất, kinh doanh. Một doanh nghiệp được coi là có sức cạnh tranh khi các sản phẩm thay thế hoặc các sản phẩm tương tự được đưa ra với mức giá thấp hơn sản phẩm cùng loại; hoặc cung cấp các sản phẩm tương tự với các đặc tính về chất lượng và dịch vụ ngang bằng hoặc cao hơn.
Theo diễn đàn cao cấp về cạnh tranh công nghiệp của tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) cho rằng: “Cạnh tranh là khả năng của các doanh nghiệp, ngành, quốc gia, khu vực trong việc tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong điều kiện cạnh tranh quốc tế ”. Khái niệm này được coi là phù hợp nhất vì nó được sử dụng kết hợp cho cả doanh nghiệp, ngành, quốc gia, phản ánh được mối liên hệ giữa cạnh tranh quốc gia với cạnh tranh của các doanh nghiệp, tạo việc làm, tăng thu nhập và mức sống của nhân dân. - Năng lực cạnh tranh là khả năng giành được thị phần lớn trước các đối thủ cạnh tranh trên thị trường, kể cả khả năng dành lại một phần hay toàn bộ thị phần của đồng nghiệp (theo từ điển thuật ngữ kinh tế học, 2001, NXB từ điển Bách khoa Hà Nội, trang 349). Một số khái niệm về năng lực cạnh tranh của NHTM * Khái niệm NHTM: NHTM là doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ ngân hàng vì mục tiêu lợi nhuận.NHTM chính là các doanh nghiệp đặc biệt, kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ liên quan đến thanh toán, tiền tệ và cũng hoạt động vì lợi nhuận như bất cứ một doanh nghiệp nào khác.
* Hoạt động của NHTM Hoạt động của NHTM chủ yếu là kinh doanh tiền tệ và cung cấp các dịch vụ tài chính cho khách hàng. Hiện nay, mỗi ngân hàng hiện đại có thể cung cấp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 hàng nghìn sản phẩm dịch vụ, tuy nhiên các sản phẩm dịch vụ đều thuộc một trong các nhóm sau: - Nhận tiền gửi. - Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. - Mở tài khoản thanh toán cho khách hàng.
- Cung ứng các phương tiện thanh toán. - Cung ứng các dịch vụ thanh toán (Bao gồm dịch vụ thanh toán trong nước và quốc tế). Hoạt động của NHTM có những đặc trưng riêng sau: - Để cung cấp các sản phẩm đầu ra (các dịch vụ tài chính), các NHTM cũng phải có các yếu tố đầu vào. Các yếu tố đầu vào của NHTM ngoài nguồn vốn dồi dào còn phải có đội ngũ cán bộ giỏi chuyên môn, có công nghệ hiện đại, cơ sở hạ tầng tiện nghi, mạng lưới rộng lớn.
- Nghiên cứu các sản phẩm, xây dựng quy trình làm việc và có cơ chế quản lý rủi ro hiệu quả là một trong những hoạt động đặc biệt quan trọng đối với các NHTM. - Để bán được sản phẩm, NHTM cũng phải tiến hành các hoạt động Marketing, quảng bá, xúc tiến bán hàng, chăm sóc khách hàng và củng cố, phát triển uy tín, thương hiệu của mình trên thị trường. * Khái niệm năng lực cạnh tranh của NHTM Năng lực cạnh tranh của một ngân hàng là khả năng ngân hàng đó tạo ra, duy trì và phát triển những lợi thế nhằm duy trì và mở rộng thị phần, đạt được mức lợi nhuận cao hơn mức trung bình của ngành và liên tục tăng; đồng thời đảm bảo sự hoạt động an toàn và lành mạnh, có khả năng chống đỡ và vượt qua những biến động bất lợi của môi trường xung quanh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 * Những đặc thù trong cạnh tranh của ngân hàng thương mại Khác với cạnh tranh trong doanh nghiệp hay cạnh tranh trong các lĩnh vực, ngành nghề khác, cạnh tranh giữa các NHTM có các đặc thù sau: - Cạnh tranh nhưng luôn phải hợp tác với nhau: Hoạt động kinh doanh của ngân hàng có liên quan đến tất cả các tổ chức kinh tế, chính trị, xã hội, đến từng cá nhân thông qua các hoạt động huy động tiền gửi tiết kiệm, cho vay cũng như các loại hình dịch vụ tài chính khác; đồng thời trong hoạt động kinh doanh của mình các ngân hàng cũng đều mở tài khoản cho nhau để cùng phục vụ các khách hàng chung.
Chính vì thế nếu như một ngân hàng khó khăn trong thanh khoản, có nguy cơ đổ vỡ thì tất yếu sẽ tác động dây chuyền đến gần như tất cả các ngân hàng thương mại khác. Không những thế các tổ chức tài chính phi ngân hàng cũng sẽ bị ảnh hưởng lây lan. Vì thế, trong hoạt động kinh doanh các ngân hàng luôn phải cạnh tranh lẫn nhau để dành lại thị phần, nhưng cũng luôn phải hợp tác với nhau, nhằm hướng tới một môi trường cạnh tranh lành mạnh để tránh rủi ro hệ thống. - Cạnh tranh trong sự giám sát chặt chẽ của ngân hàng Nhà nước: Do hoạt động của các ngân hàng có liên quan đến tất cả các chủ thể, đến mọi mặt hoạt động kinh tế xã hội, cho nên để tránh sự hoạt động các ngân hàng thương mại mạo hiểm có nguy cơ đổ vỡ hệ thống.
Vì vậy ngân hàng Nhà nước đều giám sát chặt chẽ thị trường này và đưa ra hệ thống cảnh báo sớm để phòng ngừa rủi ro. Thực tiễn sự cạnh tranh của các ngân hàng không giống các loại hình kinh doanh khác. - Cạnh tranh không giới hạn phạm vi quốc gia: Hoạt động của các ngân hàng thương mại liên quan đến lưu chuyển tiền tệ, không chỉ trong phạm vi một nước, mà có liên quan đến nhiều nước để hỗ trợ cho các hoạt động kinh tế đối ngoại, do vậy kinh doanh trong hệ thống ngân hàng phải chịu nhiều yếu tố trong nước và quốc tế như: Môi trường pháp luật, tập quán kinh doanh trong nước, các thông lệ quốc tế,… Đặc biệt là sự chi phối mạnh mẽ của cơ sở vật chất, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 trong đó công nghệ thông tin đóng vai trò cực kỳ quan trọng, có tính chất quyết định đối với hoạt động kinh doanh của các ngân hàng này. Vai trò, ý nghĩa của việc nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại Cạnh tranh trong lĩnh vực dịch vụ tài chính đang ngày càng trở nên quyết liệt khi các ngân hàng và đối thủ cạnh tranh mở rộng danh mục dịch vụ.
Các ngân hàng, các quỹ đầu tư, các quỹ hưu trí, các hiệp hội tiết kiệm… đang cạnh tranh để tìm kiếm các nguồn tiết kiệm và thị trường dịch vụ. Áp lực nâng cao năng lực cạnh tranh đóng vai trò như một lực đẩy tạo ra sự phát triển dịch vụ cho tương lai. Nâng cao năng lực cạnh tranh thúc đẩy các ngân hàng cung cấp các tiện ích ngày càng tốt hơn cho khách hàng. Công chúng có một mức thu nhập khá hơn từ khoản tiết kiệm của mình.
Nhiều hình thức tiền gửi mới được mở ra phù hợp với nhu cầu đa dạng của người dân. Lãi suất cho vay và điều kiện cho vay cũng thông thoáng hơn. Vào đầu những năm 90, thời gian xét duyệt cho vay có khi phải vài tuần, cho đến vài tháng, thời gian chuyển tiền cũng hàng chục ngày nhưng đến nay thời gian xét duyệt cho vay có khi chỉ trong vài ngày, thời gian chuyển tiền cùng hệ thống ngân hàng chỉ trong vài phút, còn nếu khác hệ thống thì chậm nhất cũng chỉ trong 1 ngày làm việc khách hàng có thể nhận được tiền. Cạnh tranh buộc các ngân hàng trong nước phải áp dụng công nghệ mới, thay đổi tư duy về tuyển dụng nhân sự, mức lương, quảng cáo và đặc biệt chú ý tới chất lượng dịch vụ.
Nâng cao năng lực cạnh tranh trong ngân hàng sẽ giúp cho việc mở rộng và đa dạng hoá dịch vụ ngân hàng, nhất là dịch vụ thẻ; mở rộng mạng lưới, không còn tình trạng các ngân hàng chỉ tập trung vào các thành phố lớn và khu công nghiệp; mở rộng cho vay tiêu dùng. Theo ông Michael Fairbanks - một chuyên gia nghiên cứu và tư vấn về năng lực cạnh tranh, thì cạnh tranh tạo động lực tối đa hoá hiệu quả sử dụng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 các nguồn lực trong nền kinh tế. Ngoài ra, cạnh tranh của ngân hàng mang lại lợi ích cho khách hàng vì được sử dụng dịch vụ rẻ hơn, chất lượng cao hơn, hậu mãi tốt hơn. Nâng cao năng lực cạnh tranh để phát triển và khẳng định vị trí, thu hút khách hàng.