Chương 1: Tổng quan tài liệu và cơ sở lý luận về KTHĐ đối với quản lý nợ công Chương 2: Phương pháp và thiết kế nghiên cứu Chương 3: Thực trạng KTHĐ đối với quản lý nợ công ở Việt Nam Chương 4: Giải pháp và khuyến nghị hoàn thiện KTHĐ đối với quản lý nợ công tại KTNN Việt Nam 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM TOÁN HOẠT ĐỘNG ĐỐI VỚI QUẢN LÝ NỢ CÔNG 1. Tổng quan tài liệu Tính đến nay, vấn đề về KTHĐ, nợ công và kiểm toán nợ công nhìn chung đã thu hút được một số học giả tham gia nghiên cứu chuyên sâu qua các đề tài nghiên cứu khoa học ở nhiều cấp khác nhau. Cụ thể có thể kể đến một số công trình nghiên cứu khoa học tiêu biểu như sau: 1. Các công trình nghiên cứu về KTHĐ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Các giải pháp tăng cƣờng KTHĐ của KTNN” (2014) do GS.TS Đoàn Xuân Tiên – Phó Tổng KTNN và TS.
Nguyễn Hữu Phúc đồng chủ nhiệm đã hệ thống hóa được những vấn đề cơ bản về KTHĐ, vai trò và ý nghĩa của KTHĐ đối với KTNN. Đồng thời đề tài cũng đã đánh giá thực trạng tổ chức thực hiện KTHĐ của KTNN; chỉ ra được những hạn chế, bất cập và đưa ra nguyên nhân của hạn chế, bất cập; đúc rút những kinh nghiệm quốc tế về KTHĐ. Bên cạnh đó, đề tài đã nêu bật được định hướng và giải pháp cho việc xây dựng các quy định, hướng dẫn về KTHĐ, tuyển dụng và đào tạo KTV và nâng cao chất lượng KTHĐ. Mặc dù đây không phải là một chủ đề mới, song được tiếp cận tổng quan hơn và trên sự nhận thức về KTHĐ của KTNN đã ngày càng có những cải thiện.
Đề tài “Tăng cường vai trò của KTHĐ ở Việt Nam do KTNN thực hiện” (2010) của Tiến sĩ Vũ Văn Hoạ tập trung phân tích thực trạng về KTHĐ và vai trò của nó ở Việt Nam thời gian qua, từ đó đề xuất giải pháp nhằm tăng cường hoạt động này do KTNN thực hiện trong thời gian tới. Đề tài đã bổ sung và làm rõ khái niệm KTHĐ với tư cách là một loại hình kiểm toán để đánh giá tính kinh tế, tính hiệu quả và tính hiệu lực của các hoạt động; hệ thống hóa, phân tích và làm rõ hơn so với các nghiên cứu trước đó về một số đặc điểm của KTHĐ, như đối tượng của KTHĐ là toàn bộ quá trình quản lý, sử dụng các nguồn lực và kết 5 quả hoạt động của một tổ chức; mục tiêu của các cuộc kiểm toán đều hướng tới việc đánh giá hoạt động của một tổ chức có tiến triển đúng mục đích không, có thực sự tiết kiệm không, có hiệu quả, hiệu lực không, có mang lại kết quả thỏa đáng và có tuân thủ pháp luật, quy chế, quy định không; KTV cần phải có kiến thức bách khoa rộng lớn, có năng lực phân tích vấn đề, kiên trì, kiềm chế và có năng lực phối hợp với KTV khác.Bên cạnh đó, đề tài cũng đã cung cấp những phát hiện, đề xuất mới rút ra được từ kết quả nghiên cứu, khảo sát, nhằm tăng cường vai trò của KTHĐ ở KTNN Việt Nam. “Tài liệu khóa học căn bản về KTHĐ”của KTNN ban hành năm 2015 đã hệ thống hóa được các kiến thức căn bản về KTHĐ, từ cấp độ các khái niệm cơ bản về loại hình KTHĐ đến các đặc điểm của KTHĐ, các phương pháp tiếp cận, quy trình kiểm toán, xét đoán chuyên môn, việc sử dụng chuyên gia, tài liệu, hồ sơ kiểm toán, công tác kiểm soát và đảm bảo chất lượng kiểm toán,…Tài liệu cũng đi sâu hướng dẫn KTV cách lập kế hoạch cho một cuộc KTHĐ, phương pháp thu thập và phân tích bằng chứng kiểm toán, lập và phát hành báo cáo KTHĐ, đến kiểm tra thực hiện kiến nghị kiểm toán. Đây có thể coi là bộ tài liệu về KTHĐ chính thống, đầy đủ, và bài bản nhất từ trước đến nay về KTHĐ mà KTNN Việt Nam từng ban hành.
Các công trình nghiên cứu về nợ công, quản lý nợ công và kiểm toán nợ công Luận án “Hoàn thiện tổ chức kiểm toán nợ công tại Việt Nam" (2013) của Tiến sĩ Vũ Thanh Hải đã hệ thống hoá các khái niệm, các vấn đề lý luận cơ bản về nợ công và kiểm toán nợ công, đồng thời phân tích làm sáng tỏ vai trò của KTNN đối với nợ công. Trên cơ sở thực trạng chung về nợ công của các nước trên thế giới, thực trạng nợ công và quản lý nợ công của Việt Nam trong những năm gần đây, Luận án đã đánh giá thực trạng cơ sở pháp lý và căn cứ của kiểm toán nợ công, thực trạng mục tiêu, nội dung, quy trình và phương thức tổ chức kiểm toán nợ công. Xuất phát từ định hướng phát triển đất nước với vấn đề nợ công, định hướng phát triển KTNN Việt Nam về kiểm toán nợ công và kinh nghiệm kiểm toán nợ công của một số nước cùng bài học rút ra cho Việt Nam, 6 Luận án đã đề xuất một số nhóm giải pháp để hoàn thiện tổ chức kiểm toán nợ công, cũng như những điều kiện nâng cao hiệu quả các nhóm giải pháp. Ngoài ra, cũng có thể kể đến một số đề tài nghiên cứu khác có liên quan đến chủ đề tổ chức kiểm toán nợ công hay nợ chính phủ như: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ về “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng quy trình kiểm toán nợ công” (2014) của KTNN do Thạc sĩ Nguyễn Minh Giang làm chủ nhiệm.
Trong đó đề tài đã làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản lý luận và thực tiễn của công tác quản lý, giám sát nợ công ở Việt Nam và công tác kiểm toán quản lý nợ công của KTNN. Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng về quản lý nợ công và kiểm toán nợ công ở Việt Nam, đề tài đã đề xuất các giải pháp và phương pháp cụ thể để xây dựng quy trình, phương pháp, thủ tục kiểm toán quản lý nợ công của KTNN, đồng thời đề xuất các cách thức tiếp cận, tổ chức, điều kiện triển khai các loại hình kiểm toán quản lý nợ công. Sản phẩm cụ thể của đề tài là Quy trình kiểm toán quản lý nợ công của KTNN để áp dụng cho cuộc kiểm toán nợ công độc lập, và có thể sử dụng khi kiểm toán lồng ghép trong cuộc kiểm toán Báo cáo quyết toán NSNN. Trong khi đó, đề tài “Giám sát và kiểm toán nợ công ở Việt Nam.
Thực trạng và giải pháp”(2011) do PGS.TS Nguyễn Đình Hòa chủ trì đã cung cấp những lý luận cơ bản về nợ công, công tác giám sát và kiểm toán nợ công. Đề tài cũng làm rõ thực trạng công tác giám sát nợ công của Quốc hội và kiểm toán nợ công của KTNN ở Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2001-2011. Trên cơ sở phân tích thực trạng, những mặt làm được và chưa làm được của công tác giám sát và kiểm toán nợ công ở Việt Nam, tác giả đã đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm toán nợ công ở Việt Nam. Nổi bật trong các giải pháp là tác giả đã đề xuất được phương pháp, cách thức để hoàn thiện công tác kiểm toán nợ công thông qua việc xác định rõ mục tiêu, nội dung kiểm toán nợ công, đồng thời đề xuất phương pháp và kỹ thuật cơ bản kiểm toán nợ công.
Hoặc như đề tài nghiên cứ khoa học cấp Bộ “Tổ chức kiểm toán nợ Chính phủ” (2007), của KTNN do Tiến sĩ Lê Đình Thăng làm chủ nhiệm, trong đó, đề tài đã đề cập khá cơ bản về nợ Chính phủ và quản lý nợ Chính phủ; những vấn 7 đề về kiểm toán nợ Chính phủ; đồng thời đề xuất một số giải pháp tổ chức kiểm toán nợ Chính phủ. Bên cạnh đó, có thể kể tới khá nhiều công trình nghiên cứu về nợ công và quản lý nợ công như “Hướng dẫn quản lý nợ công” của IMF & WB (2001); “Nợ công và tính bền vững ở Việt Nam: Quá khứ, hiện tại và tương lai” (2013) của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội và UNDP tại Việt Nam. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu cho đến nay đã đi sâu vào các khía cạnh khác nhau của chủ đề loại hình KTHĐ, nợ công, quản lý nợ công, kiểm toán nợ công, kiểm toán nợ chính phủ. Tuy nhiên, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu cụ thể việc áp dụng loại hình KTHĐ cho kiểm toán quản lý nợ công, cũng như đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng kiểm toán nợ công thông qua việc áp dụng loại hình kiểm toán này tại KTNN Việt Nam.
Do đó, tác giả rất hy vọng đề tài này sẽ mở ra một hướng nghiên cứu mới, làm tiền đề cho những nhiệm vụ nghiên cứu khác đi sâu hơn và phát triển phạm vi kiến thức này. Cơ sở lý luận về KTHĐ đối với quản lý nợ công 1. Những vấn đề cơ bản về KTHĐ 1. Khái niệm kiểm toán: Theo quy định tại Luật KTNN 2015, hoạt động kiểm toán của Kiểm toán nhà nước được quy định là việc đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của các thông tin tài chính công, tài sản công hoặc báo cáo tài chính liên quan đến quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; việc chấp hành pháp luật và hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công.
Cơ quan KTNN thực hiện kiểm toán thông qua 03 loại hình kiểm toán gồm: Kiểm toán tài chính; Kiểm toán tuân thủ; và KTHĐ. Khái niệm KTHĐ Kể từ khi ra đời cho đến nay đã có rất nhiều thuật ngữ về kiểm toán hoạt động được biết đến như: kiểm toán giá trị đồng tiền, kiểm toán toàn diện, kiểm toán 3E, kiểm toán chương trình…Tuy nhiên thuật ngữ được sử dụng chủ yếu là kiểm toán hoạt động. 8 Các tổ chức quốc tế cũng như các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) trên thế giới đến nay vẫn chưa có khái niệm thống nhất về KTHĐ, nhưng xét về bản chất các khái niệm đó đều có nhiều điểm chung, ví dụ: Theo Chuẩn mực kiểm toán quốc tế ISSAI 300 – Các nguyên tắc cơ bản của KTHĐ do INTOSAI ban hành: KTHĐ do các SAI tiến hành là việc đánh giá một cách độc lập, khách quan và đáng tin cậy xem các hoạt động, hệ thống, chương trình, hành động và tổ chức của chính phủ có tuân thủ với các nguyên tắc về tính kinh tế, hiệu quả, hiệu lực và liệu có cơ hội cho sự cải thiện hay không.