Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT TRONG LĨNH VỰC ĐẢM BẢO TRẬT TỰ AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƢỜNG BỘ 1. QUAN NIỆM VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT 1. Khái niệm thực hiện pháp luật Để thực hiện được việc quản lí xã hội, Nhà nước phải ban hành ra pháp luật nhằm điều chỉnh quan hệ xã hội trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nhưng quản lý nhà nước chỉ được đánh giá là có hiệu quả khi pháp luật ban hành ra phải đi vào cuộc sống, hay nói cách khác pháp luật phải được thực hiện trong thực tế.
Trong thực tế cuộc sống hiện đại, thực hiện pháp luật là hoạt động không thể thiếu và thậm chí là hoạt động cực kì quan trọng vì nó có vai trò hiện thực hóa các quy định của pháp luật biến các quy định ấy từ văn bản thành các xử sự thực tế hợp pháp của các chủ thể khi tham gia vào những quan hệ pháp luật cụ thể. Thông qua hoạt động thực hiện pháp luật mục đích của nhà nước khi ban hành pháp luật được hiện thực hóa, nhờ đó nhà nước có thể điều hành và quản lí xã hội, có thể thiết lập và giữ gìn trật tự xã hội trong những lĩnh vực nhất định. Do tầm quan trọng như vậy mà thực hiện pháp luật trở thành một trong những khái niệm cơ bản của khoa học pháp lí, được đề cập đến trong các giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của các cơ sở đào tạo luật học Thực hiện pháp luật là hoạt động tiếp nối sau khi văn bản pháp luật được ban hành nhằm làm cho các qui định của pháp luật đi vào cuộc sống và trở thành quy tắc xử sự của các chủ thể pháp luật. Để hiểu rõ hơn, sâu hơn và chính xác hơn khái niệm thực hiện pháp luật, trước hết chúng ta tìm hiểu một số quan điểm khác nhau về thực hiện pháp luật.
Theo giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật của Trường Đại học luật Hà Nội: "Thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hóa các 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật" [36, tr. Theo giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội: "Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật" [22, tr. Theo giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Viện Nhà nước và Pháp luật - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh: "Thực hiện pháp luật là quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật trở thành hiện thực trong cuộc sống, tạo ra cơ sở pháp lý cho hoạt động thực tế của các chủ thể pháp luật" [19, tr. Theo Tiến sĩ Nguyễn Minh Đoan: "Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có lý trí và có ý chí của các chủ thể pháp luật làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống nhằm đạt được những mục đích nhất định vì lợi ích của mỗi thành viên, cũng như của cả cộng đồng xã hội [17, tr.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồi: "Thực hiện pháp luật là hành vi (hành động hoặc không hành động) hợp pháp của chủ thể có năng lực hành vi pháp luật" [21, tr. Có thể nhận xét rằng, các định nghĩa trên đều có quan niệm tương đối đồng nhất về những nội dung cơ bản, đó là: Thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm thực hiện những yêu cầu của pháp luật, thực hiện pháp luật là hoạt động thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật làm cho những quy định của pháp luật trở thành hiện thực trong cuộc sống. Tuy nhiên, cũng có sự khác nhau trong các định nghĩa trên. Có định nghĩa nêu thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động, các định nghĩa khác lại chỉ nêu thực hiện pháp luật là hiện tượng, quá trình.
Theo chúng tôi, hiện tượng, quá trình hay quá trình hoạt động đều là những phạm trù có nội hàm riêng của nó nhưng có cùng mục đích là thực hiện 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những quy định của pháp luật, làm cho những quy định ấy trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật, đáp ứng yêu cầu đặt ra của pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Tuy nhiên, hoạt động thực hiện pháp luật không chỉ là những hành vi đơn lẻ, độc lập, cắt khúc mà nó luôn luôn là một quá trình. Vì vậy, về khái niệm thực hiện pháp luật chúng tôi đồng ý với nội dung cơ bản trong các định nghĩa nêu trên và sắp xếp lại như sau: Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật. Đặc điểm của thực hiện pháp luật Qua định nghĩa trên ta thấy hoạt động thực hiện pháp luật mang những đặc điểm cơ bản sau đây: - Thực hiện pháp luật là một trong những hình thức để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Tất cả các nhà nước để quản lí được xã hội đều phải ban hành pháp luật và mong muốn nó điều chỉnh được các quan hệ trong xã hội, điều đó chỉ có thể đạt được khi các quy phạm do nhà nước ban hành được các tổ chức, cá nhân trong xã hội thực hiện một cách chính xác đầy đủ. Do vậy, đối với các nhà nước vấn đề quan trọng không chỉ là ban hành pháp luật mà còn phải tổ chức thật tốt để chúng được thực hiện trong thực tế. - Thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp của các chủ thể pháp luật. Pháp luật được đặt ra là để điều chỉnh hành vi của con người, nên việc thực hiện pháp luật phải thể hiện ở hành vi pháp luật của con người.
Hành vi đó có thể là hành động hoặc không hành động phù hợp với những quy định của pháp luật. Hành vi thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp nên không trái pháp luật, không vượt quá phạm vi quy định của pháp luật, vì vậy hành vi trái pháp luật không thể được coi là thực hiện pháp luật. Từ "thực hiện" theo các nhà nghiên cứu ngôn ngữ thì có thể được hiểu theo nghĩa là "Làm cho thành ra sự thực" [37], hoặc "bằng hoạt động làm cho trở thành sự thật" [47, tr. Như vậy theo cách hiểu này thì "thực hiện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật là làm cho pháp luật trở thành sự thực hay làm cho các quy định của pháp luật trở thành hiện thực trong cuộc sống" [21, tr.
- Thực hiện pháp luật là một giai đoạn không thể thiếu và vô cùng quan trọng của cơ chế điều chỉnh pháp luật. Thực hiện pháp luật một mặt nhằm đạt được những mục đích của xã hội mặt khác còn cho phép làm rõ những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật thực định để từ đó có thể đưa ra những giải pháp hữu hiệu cho việc sửa đổi bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành và cơ chế đưa pháp luật vào cuộc sống - Thực hiện pháp luật do nhiều chủ thể khác nhau tiến hành với nhiều cách thức khác nhau. Pháp luật mang tính bắt buộc chung đòi hỏi mọi tổ chức và cá nhân trong xã hội đều phải nghiêm chỉnh thực hiện. Vì vậy, thực hiện pháp luật có thể là hành vi của mỗi cá nhân nhưng cũng có thể là hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội.
Pháp luật gồm rất nhiều các loại quy phạm pháp luật khác nhau, do vậy đối với mỗi loại quy phạm pháp luật thì những cách thức thể hiện chúng cũng khác nhau. Bởi vậy cách thức thực hiện pháp luật có thể là xử sự chủ động (hành động) cũng có thể là xử sự thụ động (không hành động). Hình thức thực hiện pháp luật Trong xã hội tồn tại rất nhiều quan hệ xã hội khác nhau, vì vậy các qui phạm pháp luật rất phong phú, đồng thời chúng cũng xác định quyền, nghĩa vụ thực hiện đối với các chủ thể khác nhau, vì thế hình thức thực hiện chúng cũng rất đa dạng. Căn cứ vào tính chất của hoạt động thực hiện pháp luật, theo tài liệu học tập giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội đều cho rằng có bốn hình thức thực hiện pháp luật nhằm mục đích chuyển tải các qui phạm pháp luật vào cuộc sống thực tiễn, đó là: Tuân theo (tuân thủ) pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật kiềm chế không tiến hành những hoạt động mà 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật ngăn cấm.
Những qui phạm pháp luật cấm trong luật hình sự, luật hành chính. được thực hiện dưới hình thức này. Ví dụ: Một công dân kiềm chế không thực hiện những hành vi mà luật hình sự ngăn cấm, tức là công dân đó đã tuân thủ các quy định của luật hình sự. Thi hành (chấp hành) pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật thực hiện nghĩa vụ pháp lý của mình bằng hành động tích cực.
Những qui phạm pháp luật bắt buộc (những quy định nghĩa vụ phải thực hiện những hành vi tích cực nhất định) được thực hiện ở hình thức này. Ví dụ: Công dân chấp hành tốt nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc với hành động dũng cảm và tinh thần hy sinh quên mình. Sử dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật thực hiện quyền chủ thể của mình (thực hiện những hành vi mà pháp luật cho phép). Hình thức này khác với hình thức tuân thủ pháp luật và thi hành pháp luật ở chỗ chủ thể có thể thực hiện hoặc không thực hiện quyền được pháp luật cho phép theo ý chí của mình, mà không bị bắt buộc phải thực hiện.
Ví dụ: Pháp luật qui định công dân có quyền kết hôn. Trên thực tế, công dân có thể kết hôn (hoặc không kết hôn). Như vậy công dân đó đã sử dụng (hoặc không sử dụng) pháp luật (quyền được kết hôn).