CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ VỐN VÀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG VỐN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ VỐN 1. Khái niệm vốn Trong nền kinh tế thị trường, bất kỳ doanh nghiệp nào muốn tiến hành sản xuất kinh doanh cũng cần phải có vốn. Vốn là tiền đề, là yếu tố quyết định tới mọi khâu sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
Để làm tốt công tác tạo lập và quản lý doanh nghiệp cần hiểu rõ về vốn để từ đó làm cơ sở cho việc tổ chức vốn trong doanh nghiệp của mình. Vậy vốn là gì? Đứng trên mỗi góc độ và quan điểm khác nhau, với mục đích nghiên cứu khác nhau thì có quan niệm khác nhau về vốn. Nhìn nhận dưới giác độ của các yếu tố sản xuất, Mark đã trình bày quan điểm của mình về vốn, “Vốn (tư bản) là giá trị đem lại giá trị thặng dư, là một đầu vào của quá trình sản xuất”. Định nghĩa về vốn đó có một tầm khái quát lớn vì nó bao hàm đầy đủ về bản chất và vai trò của vốn.
Bản chất của vốn chính là giá trị cho dù nó có thể được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: nhà cửa, tiền của,. Vốn đem lại giá trị thặng dư vì nó tạo ra sự sinh sôi về giá trị thông qua các hoạt động sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, do hạn chế về trình độ kinh tế lúc bấy giờ, Mark chỉ bó hẹp khái niệm về vốn trong khu vực sản xuất vật chất và cho rằng chỉ có kinh doanh sản xuất vật chất mới tạo ra giá trị thặng dư cho nền kinh tế.Samuelson - nhà kinh tế học theo trường phái “Tân cổ điển” đã kế thừa những quan điểm của trường phái cổ điển về các yếu tố sản xuất và phân chia các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất ra thành ba loại chủ yếu là đất đai, lao động và vốn. Theo ông, đất đai và lao động là các yếu tố ban đầu sơ khai, còn vốn và hàng hóa vốn là yếu tố kết quả của quá trình sản xuất.
Vốn là hàng hóa sản xuất ra để phục vụ cho một quá trình sản xuất mới, là đầu vào cho hoạt động sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp. Như vậy, trong quan niệm về vốn, Samuelson không đề cập đến các tài sản tài chính, các giấy tờ có giá có thể mang lại lợi nhuận thông qua chuyển đổi, ông đã đồng nhất vốn với tài sản cố định của doanh nghiệp. Hà Thị Ngọc Mai TCDN.C – K12 Khóa luận tốt nghiệp 4 Học viện Ngân hàng Theo David Begg, tác giả cuốn “Kinh tế học”, thì vốn bao gồm vốn hiện vật và vốn tài chính. Vốn hiện vật là dự trữ hàng hóa đã sản xuất để sản xuất ra các hàng hóa khác, vốn tài chính là tiền và các giấy tờ có giá.
Trong định nghĩa của mình, ông đã đồng nhất vốn với tài sản của doanh nghiệp. Như vậy, David Begg đã bổ sung định nghĩa vốn tài chính cho định nghĩa vốn của Samuelson. Nhìn chung, các nhà kinh tế đã thống nhất ở điểm chung cơ bản: Vốn là yếu tố đầu vào cơ bản của quá trình sản xuất kinh doanh, được sử dụng để sản xuất ra hàng hoá và dịch vụ cung cấp cho thị trường. Các khái niệm trên đều phản ánh sự liên quan chặt chẽ giữa vốn và tài sản trong doanh nghiệp, và các tài sản này được sử dụng vào hoạt động sản xuất kinh doanh.
Trên phương diện luật pháp mà cụ thể là theo các luật về tài chính tại Việt Nam, vốn được xem xét trên 2 phương diện kỹ thuật và tài chính. Về phương diện kỹ thuật, trong phạm vi doanh nghiệp, vốn là các loại hàng tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh cùng với các nhân tố khác như lao động, tài nguyên… Về phương diện tài chính, trong phạm vi doanh nghiệp, vốn là tất cả tài sản bỏ ra lúc đầu, thường biểu hiện bằng tiền dùng trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhằm mục đích lợi nhuận. Vì vậy, có thể nói " Vốn kinh doanh của doanh nghiệp là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ tài sản của doanh nghiệp bỏ ra cho hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm mục đích sinh lời. Đặc trưng cơ bản của vốn Thứ nhất: Vốn phải đại diện cho một lượng giá trị tài sản thực.
Điều đó có nghĩa là vốn phải được biểu hiện bằng giá trị của toàn bộ tài sản hữu hình như nhà cửa, máy móc, thiết bị sản xuất, … và tài sản vô hình như lợi thế kinh doanh, nhãn hiệu, bản quyền phát minh sáng chế, bí quyết công nghệ, … của doanh nghiệp. Không thể có vốn mà không có tài sản và ngược lại. Thứ hai: Vốn phải được tích tụ tập trung đến một lượng nhất định mới có thể phát huy được tác dụng. Nghĩa là để tiến hành bất kỳ hoạt động SXKD nào đều phải có một lượng vốn tối thiểu nhất định.
Nếu vốn không được tích tụ đầy đủ (thiếu vốn) thì rõ ràng, hoạt động đầu tư sẽ bị ngưng trệ, gián đoạn và đồng thời, Hà Thị Ngọc Mai TCDN.C – K12 Khóa luận tốt nghiệp 5 Học viện Ngân hàng hiệu quả sử dụng vốn sẽ giảm sút. Trong quá trình SXKD, các doanh nghiệp không chỉ khai thác tiềm năng về vốn sẵn có mà còn phải tìm cách thu hút vốn, huy động vốn từ bên ngoài. Như vậy không chỉ giúp doanh nghiệp tăng tỷ suất lợi nhuận vốn chủ sở hữu mà còn có thể giúp doanh nghiệp phân chia được rủi ro. Thứ ba: Vốn phải được vận động vì mục đích sinh lời.
Có thể thấy vốn được biểu hịên dưới hình thái tiền tệ tuy nhiên, tiền chỉ là dạng tiềm năng của vốn. Để biến thành vốn thì đồng tiền đó phải được đưa vào hoạt động kinh doanh nhằm kiếm lời. Trong quá trình vận động vốn có thể thay đổi hình thái biểu hiện nhưng điểm xuất phát và điểm dừng của một vòng tuần hoàn vẫn phải là tiền. Đồng vốn phải quay về xuất phát với giá trị lớn hơn - đó là nguyên lý đầu tư, sử dụng và bảo toàn vốn.
Do vậy khi đồng vốn bị ứ đọng, tài sản cố định không được sử dụng, tài nguyên, sức lao động không được dùng đến và nảy sinh các khoản nợ khó đòi. là đồng vốn “chết”. Mặt khác, tiền có vận động nhưng bị phân tán, quay về nơi xuất phát với giá trị thấp hơn thì đồng vốn cũng không được đảm bảo, chu kỳ vận động tiếp theo sẽ bị ảnh hưởng. Trong quá trình sản xuất kinh doanh vốn thường xuyên chuyển hoá từ hình thái tiền tệ ban đầu sang các hình thái hiện vật như: tư liệu sản xuất, sản phẩm hoàn thành… và cuối cùng lại chuyển hoá ngược lại.
Vốn của doanh nghiệp luân chuyển theo một chu trình nhất định, có thể biểu diễn theo công thức tổng quát sau: T – H ……. H’ – T Trong giai đoạn 1, vốn ứng ra ban đầu dưới hình thái tiền tệ (T), chuyển sang hình thái hiện vật là tư liệu sản xuất (H) khi doanh nghiệp đầu tư mua tư liệu sản xuất. Giai đoạn 2, vốn từ hình thái tư liệu sản xuất (H) chuyển sang hình thái sản phẩm hoàn thành (H’). Cuối cùng, đến giai đoạn 3 vốn từ hình thái sản phẩm hoàn thành (H’) chuyển lại hình thái tiền tệ ban đầu (T’) khi doanh nghiệp tiêu thụ sản phẩm.
Lượng thu được từ tiêu thụ sản phẩm lớn hơn vốn đã ứng ra để sản xuất sản phẩm đó thì doanh nghiệp có lãi, nếu ngược lại thì doanh nghiệp bị lỗ. Đến đây vốn hoàn thành quá trình luân chuyển và lại bước vào quá trình luân chuyển mới. Thứ tư: Vốn không tách rời chủ sở hữu trong quá trình vận động, mỗi đồng vốn phải gắn với một chủ sở hữu nhất định. Nếu đồng vốn không rõ ràng về chủ sở Hà Thị Ngọc Mai TCDN.C – K12 Khóa luận tốt nghiệp 6 Học viện Ngân hàng hữu sẽ sử dụng lãng phí, không hiệu quả.
Cần phải phân biệt giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng vốn, đó là hai quyền khác nhau. Tuỳ theo từng loại hình doanh nghiệp mà người có quyền sở hữu và quyền sử dụng là đồng nhất hay riêng rẽ. Và trong trường hợp nào, người sở hữu vốn vẫn được ưu tiên đảm bảo quyền lợi và được tôn trọng quyền sở hữu. Đây là một nguyên tắc để huy động và quản lý vốn.
Thứ năm: Vốn được quan niệm là một loại hàng hoá đặc biệt trong nền kinh tế thị trường. Những người có vốn có thể cho vay và những người cần vốn sẽ đi vay, có nghĩa là mua quyền sử dụng vốn. Khác với các hàng hóa thông thường, quyền sở hữu vốn không thay đổi còn quyền sử dụng vốn được chuyển nhượng qua sự vay nợ. Việc mua bán này diễn ra trên thị trường tài chính, giá mua bán tuân theo quan hệ cung - cầu vốn trên thị trường, giá của quyền sử dụng vốn là lãi phải trả.
Thứ sáu: Vốn có giá trị về mặt thời gian, hay nói cách khác chính là giá trị thời gian của đồng tiền. Trong nền kinh tế thị trường, do ảnh hưởng của nhiều yếu tố như: lạm phát, khủng hoảng, giá cả… nên giá trị của đồng tiền ở mỗi thời kỳ là khác nhau. Các nhân tố này tồn tại một cách cố hữu, tiềm ẩn trong hoạt động của cơ chế thị trường. Đồng thời vốn có đặc trưng là vận động sinh lời, nên một đồng vốn ngày hôm nay có thể được đem đầu tư thì trong tương lai kì vọng sẽ có giá trị lớn hơn, ngoài phần vốn gốc còn có thêm phần lãi nhận được.
Do vậy doanh nghiệp phải quan tâm đến thời gian lưu chuyển vốn khi quyết định đầu tư. Trên đây là những đặc trưng cơ bản của vốn. Các doanh nghiệp cần hiểu rõ được các đặc trưng này, từ đó có một tầm nhìn sâu và rộng về vốn để quản lý, sử dụng có hiệu quả hơn vốn kinh doanh của doanh nghiệp. Phân loại vốn 1.
Căn cứ vào đặc điểm luân chuyển của vốn Tiêu thức phân loại này chia vốn của doanh nghiệp thành hai loại: vốn cố định và vốn lưu động. a, Vốn cố định Vốn cố định là bộ phận của vốn đầu tư ứng trước để hình thành nên các tài sản dài hạn được sử dụng vào sản xuất kinh doanh nhằm mục đích sinh lời mà đặc Hà Thị Ngọc Mai TCDN.C – K12 Khóa luận tốt nghiệp 7 Học viện Ngân hàng điểm của nó là chu chuyển giá trị dần dần từng phần vào sản phẩm trong nhiều chu kỳ kinh doanh và hoàn thành một vòng tuần hoàn khi hết thời gian sử dụng.