chương 1, nghị định 48/2001/NĐ - CP quy định: “QTDND là loại hình tổ chức tín dụng hợp tác hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động”. Các thành viên được tham gia quản lý, dân chủ bàn bạc, đóng góp ý kiến để xác định mục tiêu, phương hướng hoạt động, chiến lược phát triển và các quyết định cụ thể phù hợp với thực tế của đơn vị mình. Hơn nữa phần lớn thành viên của QTDND cơ sở vừa là người gửi tiền, lại vừa là người đi vay tiền nên việc quyết định về chênh lệch lãi suất cũng phải rất hợp lý, đảm bảo hài hoà lợi ích của thành viên, bù đắp được chi phí và có tích luỹ. Vì vậy các chi phí dịch vụ của QTDND cơ sở tiết kiệm hơn, ít rủi ro hơn.
- Cán bộ của QTDND cơ sở là những người ở tại địa phương hoạt động tại chỗ, đã quen với phong tục tập quán, hiểu rõ về khách hàng, thành viên nắm bắt Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 10 nhanh được chủ trương, chính sách đầu tư phát triển kinh tế tại địa phương đó nên thuận lợi hơn nhiều so với các tổ chức tín dụng khác trên cùng địa bàn. Mô hình tổ chức, mục tiêu và nguyên tắc hoạt động của hệ thống quỹ tín dụng nhân dân - So với các Hợp tác xã tín dụng trước đây mô hình tổ chức QTDND cơ sở có điểm khác biệt là hoạt động kinh doanh của các QTDND cơ sở được cấu thành một hệ thống liên kết chặt chẽ qua cấp trung gian là Quỹ tín dụng khu vực (trước đây) đến QTDND Trung ương (Nay là Ngân hàng Hợp tác xã). Những năm gần đây, ở Việt Nam đưa ra ý tưởng đề án thí điểm đặt ra một tổ chức liên kết (Hiệp hội) giống như ở các nước phát triển: Canada, Cộng hoà liên bang Đức, Pháp…. Do vậy, ngày 05/ 01/ 2006 Hiệp hội QTDND Việt Nam chính thức đi vào hoạt động với tư cách là tổ chức liên kết phát triển hệ thống.
Cũng giống như các nước trên thế giới, từ khi thành lập đến nay mô hình tổ chức hệ thống QTDND thường có hai mô hình, ban chỉ đạo thí điểm thành lập QTDND cũng đã trình chính phủ mô hình hệ thống QTDND theo hai phương án: - Phương án 1: Hệ thống QTDND thành lập ba cấp, gồm QTDND cơ sở (ở xã,phường), QTDND khu vực (ở các tỉnh, thành phố) và QTDND Trung ương. - Phương án 2: Hệ thống QTDND thành lập hai cấp, gồm QTDND cơ sở và QTDND Trung ương. Thực hiện phương án này QTDND Trung ương có thể mở chi nhánh tại một số khu vực để giao dịch với QTDND cơ sở Sau khi được Thủ tướng Chính phủ cho phép triển khai phương án một đề án thí điểm thành lập QTDND, Thống đốc NHNN đã ban hành quy chế tổ chức và hoạt động QTDND cơ sở, điều lệ mẫu QTDND cơ sở, quy chế hoạt động của hệ thống QTDND. * Mô hình tổ chức QTDND, chức năng, nhiệm vụ của QTDND cơ sở như sau: Từ khi thí điểm thành lập QTDND đến tháng 06 năm 2001 mô hình hoạt động QTDND gồm 03 cấp: Đó là QTDND Trung ương, QTDND khu vực và QTDND cơ sở: Mô hình hệ thống QTDND ba cấp: Sơ đồ 1.1: Hệ thống QTDND 3 cấp QTDND cơ sở QTDND cơ sở QTDND cơ sở QTDND cơ sở Số hóa bởi Trung tâm Học liệu QTDND http://www.vn/ QTDND khu vực khu vực 11 Ghi chú: Quan hệ hỗ trợ (Nguồn: Quỹ tín dụng nhân dân Trung ương) -Tuy là cùng một hệ thống nhưng mỗi QTDND cơ sở, QTDND khu vực, QTDTW là những pháp nhân, hạch toán độc lập,tự chủ.
Mối liên kết mang tính tương trợ, giúp đỡ nhau trong hệ thống để cùng phát triển, thực hiện mục tiêu tương trợ cộng đồng. Mô hình hệ thống QTDND ba cấp gồm có: Cấp 1: Các QTDND cơ sở (Xã, phường, thị trấn) Cấp 2: Các QTDND ở cấp khu vực (Tỉnh, thành) Cấp 3: QTDNDTW ở cấp quốc gia Cấp 1: QTDND cơ sở được xây dựng trên địa bàn xã, phường, thị trấn, liên xã, liên phường, cụm kinh tế có đủ điều kiện, là nơi trực tiếp giao dịch với thành viên và khách hàng. Thành viên là các cá nhân, đại diện hộ gia đình, tổ chức kinh tế trên địa bàn quỹ hoạt động tự nguyện góp vốn và gia nhập QTDND cơ sở. Nhiệm vụ chủ yếu của QTDND cơ sở là huy động và cho vay tại chỗ để giúp đỡ các thành viên có vốn phát triển sản xuất kinh doanh, tạo công ăn việc làm, cải thiện và nâng cao đời sống.
Cấp 2: Là tổ chức liên hiệp, hoạt động theo nguyên tắc HTX và có thành viên chủ yếu là QTDND cơ sở trong khu vực hoạt động (Tỉnh hoặc thành phố). QTDND khu vực thực hiện một số nghiệp vụ ngân hàng với mục đích chủ yếu là hỗ trợ nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của QTDND cơ sở. Có chức năng chính là điều hòa vốn về tiền mặt, thanh toán cho các QTDND cơ sở, tư vấn, thông tin hướng dẫn nghiệp vụ, giám sát một số nguồn vốn vay cho các QTDND cơ sở. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 12 Cấp 3: QTDTW được thành lập để hoạt động ngân hàng trong phạm vi cả nước (Hoạt động về tín dụng, thanh toán, bảo lãnh tiền vay, hoạt động ngoại hối và các nghiệp vụ khác theo giấy phép), có thành viên chủ yếu là QTDND khu vực và QTDND cơ sở, với mục đích hỗ trợ và nâng cao hiệu quả hoạt động cho các thành viên.
QTDTW có chức năng rất lớn, là đầu mối điều hòa vốn cho cả hệ thống, đảm bảo khả năng chi trả và thanh toán cho cả hệ thống, làm đầu mối thanh toán bù trừ cho cả hệ thống và ngoài hệ thống theo quy định của pháp luật, đại diện cho toàn hệ thống trong các mối quan hệ với chính phủ, các tổ chức trong nước và quốc tế (Khi chưa có tổ chức đại diện cho hệ thống thay thế). * Ưu, nhược điểm của mô hình QTDND ba cấp: - Ưu điểm: Mô hình hệ thống QTDND 3 cấp phù hợp với trình độ quản lý, năng lực điều hành khi mới thành lập. QDND khu vực ra đời khi có liên kết giữa các QTDND trong cả nước cùng nhau tự nguyện thành lập QTDTW để QTDTW thay mặt cho cả hệ thống QTDND quan hệ với NHNN, chính phủ, các tổ chức tài chính quốc tế, trợ giúp các hoạt động cho các thành viên. - Nhược điểm: Mô hình QTDND 3 cấp còn thông qua khâu trung gian là QTDND khu vực nên khâu điều hòa hỗ trợ vốn không trực tiếp, bộ máy làm việc nhiều hơn dẫn tới tốn nhân lực, tăng chi phí.
Mô hình hệ thống QTDND hai cấp: Sơ đồ 1.2: Hệ thống QTDND 2 cấp QTDND Cơ sở QTDND Cơ sở QTDND Cơ sở QTDND Cơ sở QTDNDTW – CN Tỉnh QTDNDTW – CN Tỉnh ( Nay là NHHT) ( Nay là NHHT) QTDNDTW Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 13 Ghi chú: Quan hệ hỗ trợ Quan hệ trực thuộc ( Nguồn: Quỹ tín dụng nhân dân Trung ương) Cấp 1: Các QTDND cơ sở (Xã, phường, thị trấn) Cấp 2: QTDTW ở cấp trung ương. Gồm QTDTW và QTDTW chi nhánh các tỉnh – thành. Với các thành viên chủ yếu là QTDND cơ sở giao dịch trực tiếp trên từng địa bàn thông qua QTDTW – Chi nhánh Tỉnh. * Ưu nhược điểm của mô hình QTDND hai cấp: - Ưu điểm: Mô hình hệ thống QTDND 2 cấp phù hợp với điều kiện nền kinh tế thị trường hiện nay, gắn liền mối quan hệ trực tiếp giữa trung ương với cơ sở nên bộ máy quản lý gọn nhẹ, giảm được chi phí, liên kết trong hệ thống được chặt chẽ hơn.
- Nhược điểm: Mô hình QTDND 2 cấp không còn khâu trung gian là QTDND khu vực nên bộ máy màng lưới hoạt động của QTDTW rất lớn nên khó quản lý hơn, việc kiểm tra, kiểm soát gặp khó khăn hơn. Hoạt động chủ yếu của QTDND cơ sở * Hoạt động huy động vốn bao gồm: - Vốn góp của các thành viên. - Nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn nhàn dỗi của thành viên và ngoài thành viên. - Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở được vay vốn của Quỹ tín dụng nhân dân Trung ương (Nay là NHHT): Vốn vay từ các dự án: QTDND Trung ương làm đầu mối để tham gia các dự án đầu tư vào phát triển nông nghiệp, nông thôn; Nhận vốn điều hòa từ QTDND Trung ương, nhờ đó QTDND cơ sở góp phần chuyển hóa nguồn vốn, đáp ứng sản xuất và lưu thông hàng hóa trong dân cư.
* Hoạt động tín dụng: - Từ các nguồn vốn huy động trên, chức năng cơ bản của QTDND Cơ sở là cho vay hỗ trợ các thành viên, cho vay các hộ nghèo không phải là thành viên trong địa bàn hoạt động của Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở và được cho vay những khách Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 14 hàng có gửi tiền tại Quỹ tín dụng nhân dân dưới hình thức cầm cố sổ tiền gửi do chính Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở đó phát hành nhằm thực hiện được mục tiêu tương trợ cộng đồng, giúp các thành viên mở rộng sản xuất, khôi phục làng nghề, phát triển kinh tế đẩy xa đói nghèo để làm giàu, đẩy xa tệ nạn xã hội, đẩy lùi tình trạng cho vay nặng lãi góp phần phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. - Theo điều 38, mục 1, chương V của nghị định số 48-2001/NĐ-CP quy định: việc lập hồ sơ và thủ tục cho vay, xét duyệt cho vay, kiểm tra việc sử dụng tiền vay, chấm dứt cho vay, xử lý nợ, điều chỉnh lãi suất và lưu giữ hồ sơ Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở phải thực hiện theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. - Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở thực hiện các hoạt động tín dụng khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Ngoài hai chức năng nhiệm vụ cơ bản trên, QTDND cơ sở còn thực hiện được các điều khác như: * Dịch vụ thanh toán và ngân quỹ: Theo điều 39, mục 1, chương V của Nghị định số 48-2001/NĐ-CP: “- Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở được mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước, Quỹ tín dụng nhân dân Trung ương (Nay là NHHTX) và các tổ chức tín dụng khác (trừ các Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở khác).
- Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở được thực hiện các dịch vụ thanh toán và ngân quỹ, chủ yếu phục vụ các thành viên”.
