Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC AN TOÀN, VỆ SINH LAO ĐỘNG TRONG THI CÔNG CẢI TẠO CHUNG CƯ CŨ 1. Tổng quan về công tác an toàn vệ sinh lao động trong thi công cải tạo chung cư cũ trên thế giới 1. Tình hình triển khai ở các nước trên thế giới Sau Đại chiến thế giới thứ hai, cấu trúc “tiểu khu nhà ở” được ứng dụng rộng rãi, đầu tiên ở các nước Bắc Âu và Đông Âu, sau đó là ở Bắc Mỹ. Tại Các nước châu âu hiện nay áp dụng khá thành công mô hình này.
Tại các nước Anh và Pháp, nhiều đô thị đã được xây dựng theo kiểu tổ hợp nhà ở chung cư cao tầng, nhiều công trình công cộng kết hợp với các khu chung cư tạo thành các tiểu khu ở trung tâm thành phố và phát triển dần ra ngoại ô. Các nước XHCN trong quá trình phát triển trên các nước Châu Âu đặc biệt là Liên Xô cũ có nền kiến trúc cùng chung Ý tưởng chủ đạo, cấu trúc, mô hình, lối sống xã hội chủ nghĩa nên giai đoạn từ năm 1953 trở về trước có rất nhiều khu dân cư, chung cư được xây dựng trên diện rộng. Ở Châu Âu có thể thấy kiến trúc tiểu khu nhà chung cư được hình thành từ nước Mỹ, một nước có nền kinh tế phát triển cao nên bước đầu mô hình đó được nhân rộng ở những nước kinh tế phát triển như Pháp, Đức, Anh, Thụy Điển, Hà Lan. Đối với các nước kém phát triển, thì mô hình này có nhiều tồn tại, hạn chế chưa triển khai được.
Sau nhiều thập kỷ sử dụng dưới tác động của môi trường, của con người, của xã hội các khu chung cư đã xuống cấp và tồn tại nhiều mặt hạn chế. Thập niên 1980 là thời kỳ khủng họảng của mô hình tiểu khu nhà ở ở các nước Châu Âu. Những nước trước đây đã triển khai mô hình này giờ đây gặp các vấn đề cấp bách như: Các tòa nhà xuống cấp trầm trọng thì cải tạo như thế nào? Và tất cả các khu chung cư trên tất cả các nước khác nhau đều có chung một vấn đề như sau: Nhà ở chật hẹp, kết cấu, cơ cấu các căn hộ không hoàn chỉnh; diện tích chật hẹp; Kết cấu đơn giản, tồn tại nhiều rủi ro chưa lường hết được; hình thức thiết kế đơn điệu, buồn tẻ; môi trường ở xuống cấp; hệ thống 6 các công trình phụ trợ còn thiếu, không đủ công suất, mật độ cho các khu chung cư ngày càng đông đúc. Xuất phát từ nhu cầu thực tế thiết thực trên các nước đều đã có những nghiên cứu, thử nghiệm, triển khai cải tạo các khu ở này nhằm đáp ứng những biến đổi về kiến trúc và quy họạch, nâng cao điều kiện ăn ở, đảm bảo vệ sinh môi trường và an sinh xã hội.
Tại Liên Xô cũ, các cơ quan quản lý chuyên ngành đã phối hợp soạn thảo phương pháp thiết kế, biện cải tạo theo mức độ xuống cấp của các khu chung cư, tiểu khu nhà ở như sau: Tiểu sửa chữa (sửa chữa nhỏ không ảnh hưởng đến kết cấu của tòa chung cư), Sửa chữa lớn hoặc thay thế. Từ kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình các tòa chung cư, tiểu khu nhà ở vẫn có giá trị và phù hợp với các thành phố có mật độ dân cư đông đúc. Song để đồng bộ từ hạ tầng, đến môi sinh cần họàn thiện, bổ sung cho phù hợp với những yêu cầu mới của cuộc sống. Kết quả điều tra khảo sát các tòa chung cư cũ cần cải tạo cho thấy, có hơn 27% quỹ nhà ở phải sửa chữa lớn, 28% cần thay đổi, bổ sung một phần cấu tạo bên trong kết hợp quy hoạch lại tổng mặt bằng, 39% cần sửa đại sửa chữa và có 6% nhà ở dạng đơn nguyên hành lang cần thay đổi, cải tạo theo hướng chuyển đổi công năng.
Ở Pháp, khu chung cư Ronceray – Glonnieres được xây dựng trong khoảng thời gian 1958 – 1960 có quy mô 1.850 căn hộ đã có nhiều chương trình cải tạo, có đặc điểm chung là diện tích, tiện nghi tối thiểu đã được cải tạo trên nguyên tắc không dịch chuyển, xáo trộn vị trí các căn hộ và cuộc sống của người dân. Ngoài ra, tại các nước: Pháp, Đức cũng áp dụng những cải thiện về mặt kỹ thuật trong các nhà chung cư như bổ sung các lớp cách nhiệt cho tầng áp mái, cải tạo chống thấm, sửa chữa, cải tạo công trình phụ, bổ sung những thiết bị mới như thang phòng cháy, chữa cháy các thang máy, ống thu rác, thay thế vật liệu ốp lát bề mặt trần, sàn, tường. Tại Canada cũng có nhiều tòa chung cư cũ cải tạo thành công, như khu nhà ở tại Toronto, Regent Park. Cơ cấu quy hoạch cũ vẫn giữ với hạt nhân 7 trung tâm là khu công viên cây xanh, cải tạo hạ tầng: Mở rộng đường giao thông, tăng diện tích không gian sinh họạt và giao tiếp cộng đồng, tăng diện tích cây xanh cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường.
Mặt hạn chế của việc cải tạo này là tiền thuê nhà bị tăng cao do phát sinh nhiều chi phi để nâng cấp cải tạo tòa nhà dẫn đến tình trạng người thu nhập thấp không đủ khả năng để thuê tại các khu chung cư trên. Tại Trung Quốc, Chính phủ áp dụng các biện pháp cải tạo tương đối mạnh mẽ, phá bỏ các khu chung cư cũ tại trung tâm các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Thẩm Quyến. xây dựng các khu nhà cao tầng để khai thác tối đa giá trị đất đai đô thị. Do diện tích rộng lớn nên việc di dân, giải phóng mặt bằng ở các thành phố này có nhiều thuận lợi.
Trung Quốc xác định nhu cầu về nhà ở rất lớn, đây là một thị trường kinh doanh hiệu quả. Trên cơ sở thương lượng đền bù thỏa đáng, Chính phủ Trung Quốc thực hiện thành công chương trình di dân tái định cư kết hợp với đào tạo nghề, chuyển đổi cơ cấu lao động. Hoa Kỳ cũng là nước phá bỏ triệt để những khu chung cư cũ đã xuống cấp để giải phóng đất đai tái phát triển đô thị, phát huy tiềm năng thương mại nhà ở, đất đai. Một ví dụ điển hình là khu chung cư Pruitt Igoe tại St Louis, Missouri xây dựng năm 1954, phá hủy xây dựng lại năm 1974.
Khu nhà gồm 33 tòa nhà cao 11 tầng, mỗi nhà có 2.726 căn hộ thiết kế cho 10. Do khu nhà xuống cấp về công năng và điều kiện sống, vệ sinh môi trường nên Chính phủ Hoa Kỳ đã quyết định phá bỏ vào năm 1074 để xây mới. Sau đó, một loạt các khu chung cư tại các thành phố New York, Sanfransisco, New Jesey đều bị phá bỏ để thay thế bằng các khu chung cư hiện đại. Nhìn chung, các nước trên thế giới có 2 xu hướng cải tạo các khu chung cư cũ đó là: phá bỏ, xây mới và phục hồi, cải tạo nâng cao giá trị.
Trong những năm 1970, quá trình đổi mới các đô thị phương Tây chủ yếu áp dụng các biện pháp của xu hướng thứ nhất. Sau khi phá hủy các chung cư cũ, tùy đặc điểm tự nhiên và dân số của từng khu để lựa chon hình thức và 8 mật độ xây dựng chung cư cao tầng mới xây dựng để tiết kiệm đất đai, khai thác tiềm năng tài nguyên đất đô thị. Xu hướng thứ nhất cải tạo triệt để, mang tính kinh tế cao, tuy nhiên các khu chung cư mới thay thế sau khi đưa vào sử dụng lại cũng không giải quyết được những vấn đề cũ: về mặt thẩm mỹ vẫn đơn điệu và nghèo nàn, dập khuôn do thiết kế và thi công nhanh, hàng loạt. Thiếu các không gian sinh họạt cộng cộng do tận dụng triệt để đất đai.
Vì thế, ngay sau khi phá hủy hết các khu chung cư cũ, dân cư và các nhà chuyên môn trong kiến trúc quy họạch lại cảm thấy sai lầm và nuối tiếc. Phương pháp thứ hai phục hồi và nâng cao giá trị là xu hướng cải tạo thận trọng và mang tính nhân văn, tuy nhiên chi phí cao và thời gian thực hiện kéo dài. Ngày nay, những yêu cầu đặt ra đối với việc cải tạo các khu chung cư cũ là cải thiện nhà ở về mặt vật thể, đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện đại mà không làm tổn hại đến các giá trị văn hóa, xã hội. Quá trình cải tạo nhà ở hiện nay ở các nước thực hiện được thành công khi huy động được sự thầm gia của cộng đồng trong thiết kế, huy động vốn, quản lý đầu tư, xây dựng và vận hành khai thác.
Tuy nhiên quá trình cải tạo nhà ở, chung cư cũ cũng gặp nhiều khó khăn và tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ về mất an toàn vệ sinh lao động. Do vậy, công tác quản lý ATVSLĐ trong thi công cải tạo chung cư cũ là vấn đề nóng, cấp thiết, thiết thực được quan tâm tại nhiều Quốc gia trên thế giới. Tại các nước có nền kinh tế phát triển, đội ngũ chuyên gia đã đang nghiên cứu, thử nghiệm, triển khai về công tác quản lý an toàn, vệ sinh lao động; giải pháp đảm bảo an toàn cho quá trình tháo dỡ cải tạo các tòa chung cư cũ. Từ đó hoàn thành các mô hình quản lý ATVSLĐ, các cách thức tổ chức quản lý đối với quá trình triển khai công tác tháo dỡ hiện trạng, cải tạo chung cư cũ.
Trong đó nổi bật các mô hình quản lý ATVSLĐ đã và đang được áp dụng như sau: - “OHSAS Project Group (2008), Occupational Health and Safety Management Systems – Guidelines for the Implementation of OHSAS 18001:2007 (Hệ thống quản lý AT, VSLĐ OHSAS – Hướng dẫn thực hiện tiêu 9 chuẩn OHSAS 18001:2007)[20]”, “Tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 là phiên bản hiện đang được sử dụng phổ biến rộng rãi trong ATVSLĐ ở nước Anh và nhiều quốc gia trên thế giới. Về thực chất, OHSAS 18001:2007 là một tiêu chuẩn mang tính hệ thống về quản lý an toàn, sức khỏe nghề nghiệp. Tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 đa đưa ra cho các doanh nghiệp một khuôn khổ nhất định để xác định nội dung, quy trình, kiểm soát và giảm thiểu rủi ro liên quan đến sức khỏe và an toàn của người lao động trong quá trình hoạt động sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp. Đồng thời, tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 cũng đã giúp cho các chủ thể kinh tế, tổ chức, cá nhân kiểm soát được việc tuân thủ các yêu cầu của luật định về vấn đề an toàn vệ sinh lao động, sức khỏe nghề nghiệp của người lao động.