CHƯƠNG 1 NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI VỚI NHIỆM VỤ XÓA ĐÓI, GIẢM NGHÈO 1.1 Ngân hàng chính sách xã hội và sự ra đời tại Việt Nam Tại Hội nghị trung ương 6 (khoá X) đã có Nghị quyết “tiếp tục hoàn thiện thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN”, coi đây là một trong nhiệm nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu trong sự nghiệp đổi mới, phát triển đất nước. Trước đây, khi nói đến kinh tế thị trường chúng ta thường quan niệm rằng kinh tế thị trường đồng nhất với kinh tế TBCN. Từ ngày đổi mới tư duy, Đảng chúng ta đã thống nhất sản xuất hàng hoá và kinh tế thị trường không phải là sản phẩm của riêng CNTB mà là thành quả phát triển trải qua nhiều phương thức sản xuất, đến phương thức sản xuất CNTB thì kinh tế thị trường phát triển đến mức điển hình. Nền kinh tế thị trường ở nước ta khác với kinh tế thị trường TBCN về bản chất và mục đích.
Kinh tế thị trường định hướng XHCN nhằm xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thật của CNXH, giải quyết hài hoà giữa phát triển kinh tế và phát triển xã hội. Phát triển kinh tế với với yêu cầu nâng cao đời sống nhân dân, thực hiện đồng bộ mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Định hướng này phải được cụ thể hoá trong từng chính sách xây dựng và phát triển từ thấp đến cao; thể hiện được và rõ sự đồng nhất mục tiêu kinh tế và mục tiêu xã hội. Chính vì những quan điểm đó, để có nền kinh tế thị trường XHCN khác với bản chất của TBCN, sự hình thành NHCSXH là cần thiết và là công cụ đắc lực cho Chính phủ chuyên phục vụ đối tượng chính sách ở nước ta.
Ngoài ra, Trong hệ thống các hệ thống tổ chức tín dụng, trước hết là 40 NHTM bao gồm các NHTM nhà nước, NHTM cổ phần, 6 NHLD, các chi nhánh Trang 2 ngân hàng nước ngoài và các định chế tài chính khác trong và ngoài nước … hoạt động theo cơ chế thị trường, duy chỉ có một tổ chức ngân hàng, đó là NHCSXH hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, gánh vác nhiệm vụ nặng nề trước Đảng và nhân dân kiên trì thực hiện chính sách xã hội. Bên cạnh đó, kể từ khi có NHCSXH phục vụ đối tượng chính sách, Đảng và Nhà nước ta có một kênh chuyên phục vụ đối tượng chính sách xã hội vừa tập trung nguồn vốn vừa có đội ngũ chuyên về lĩnh vực này để có thể rút ra nhiều kinh nghiệm về phục vụ. Hơn nữa, về mặt kinh tế khác, các NHTM có thể chuyên phục vụ được đối tượng thương mại góp phần phân rõ nhiệm vụ của hai hệ thống ngân hàng, làm cho hiệu quả của hai hệ thống này được nâng cao rõ rệt. NHTM chuyên phục vụ đối tượng khác (không phải chính sách), đồng thời góp phần tăng trưởng kinh tế, giảm tỉ lệ nợ quá hạn.
Còn NHCSXH, tăng cường phát triển theo hướng phục vụ chính sách xã hội, kết hợp với các ban ngành chuyển giao, hướng dẫn cho đối tượng chính sách khoa học-kỹ thuật về nông lâm, ngư nghiệp tạo điều kiện cho các hộ này rút ngắn khoảng cách giàu nghèo do cơ chế thị trường đem lại. Từ những kinh nghiệm thực tế và trên cơ sở xem xét đề án cuả Ngân hàng Nhà nước nhằm tách tách tín dụng chính sách ra khỏi ngân hàng thương mại, ngày 04/10/2002, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 78/2002/NĐ-CP về tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác; đồng thời, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg ngày 04/10/2002 thành lập Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH). Với sự giúp đỡ của các chuyên gia tư vấn thuộc 09 Bộ, Ngành và các tổ chức chính trị-xã hội, Ngân hành chính sách xã hội đã xây dựng hệ thống văn bản và tổ chức bộ máy từ Trung ương đến địa phương để thực hiện chương trình tín dụng xóa đói giảm nghèo của Chính phủ và bắt đầu khai trương họat động từ ngày 11/3/2003. Trang 3 Qua 5 năm họat động, NHCSXH đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, tạo ra thế và lực bước đầu rất quan trọng, đặt nền móng vững chắc cho những bước đi tiếp theo, thực sự đã làm công cụ tài chính của Nhà nước, góp phần tích cực thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo, ổn định xã hội.
Tóm lại: NHCSXH là một loại ngân hàng, thực hiện đầy đủ chức năng của một ngân hàng trong nền kinh tế, nhưng hoạt động của nó không phải vì lợi nhuận mà là một ngân hàng chính sách phục vụ công cuộc xóa đói, giảm nghèo của Chính phủ. Sự ra đời của NHCSXH ở Việt Nam là một yêu cầu khách quan, phù hợp với đường lối phát triển kinh tế của đất nước và lợi ích của người lao động, người nghèo.2 2 Mô hình tổ chức hoạt động và các nghiệp vụ chủ yếu của NHCSXH 1.1 tổ chức hoạt động Ngân hàng Chính sách xã hội là một tổ chức tài chính của Nhà nước, là công cụ thực hiện vai trò điều tiết, hỗ trợ tài chính của Nhà nước cho mục tiêu xoá đói, giảm nghèo và ổn định xã hội. Đối tượng phục vụ của NHCSXH ở tất cả các vùng, miền của đất nước. Với những món vay nhỏ lẻ, NHCSXH phải thực hiện khối lượng giao dịch lớn.
Vì vậy mô hình hoạt động của NHCSXH được thực hiện dưới sự quản lý, giám sát của các cơ quan quản lý Nhà nước từ Trung ương đến địa phương. Mô hình hoạt động có sự tham gia của các Tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư, nên mô hình hoạt động của NHCSXH rất khác với mô hình của các ngân hàng thương mại. Mô hình tổ chức hoạt động của NHCSXH được theo sơ đồ và tóm tắt như sau: Trang Hội đồng quản trị Tổng giám đốc Ban Chuyên gia tư vấn Ban Kiểm soát Hoäi sôû HĐQT chính Chi nhánh tỉnh, thành phố Ban đại diện HĐQT tỉnh, thanh phố Phòng giao dịch quận, Ban đại diện HĐQT quận, huyện huyện UBND xã, phường, thị trấn Ban XĐGN xã, phường, thị trấn Tổ TK&VV Người vay Người vay Người vay Người vay Người vay Người vay Ghi chú: Quan hệ chỉ đạo: Chế độ báo cáo: Phối hợp: Trang Trang - Hội đồng quản trị và Ban đại diện Hội đồng quản trị các cấp (cấp tỉnh, cấp huyện). Nhiệm vụ của HĐQT và Ban đại diện HĐQT các cấp là tham mưu Chính phủ, Trung ương, địa phương hoạch định các chính sách tạo lập nguồn vốn, các chính sách đầu tư; xác định các đối tượng thụ hưởng chính sách từng thời kỳ cho phù hợp với tình hình thực tế tại Việt Nam và giám sát thực hiện chính sách tín dụng ưu đãi và cơ quan tổ chức thực hiện, đối tượng thụ hưởng nhằm đảm bảo nguồn lực nhà nước được sử dụng có hiệu quả.
-Bộ phận tác nghiệp: Thực hiện giống các ngân hàng thương mại khác; tại Trung ương là Hội sở chính, ở địa phương có chi nhánh tỉnh và Phòng giao dịch cấp huyện. Nhằm tiết giảm chi phí quản lý, cán bộ ngân hàng ở các cấp đều được bố trí gọn nhẹ, tại PGD cấp huyện cán bộ tín dụng kiêm thủ quỹ hoặc kiêm kế toán khi đi giao dịch lưu động tại xã. -Phương thực hoạt động của NHCSXH tại xã: Để tạo điều kiện thuận lợi cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác được tiếp cận dễ dàng với Ngân hàng, vốn đến đúng địa chỉ người thụ hưởng, ngăn chặn thất thoát vốn để người dân trực tiếp nhận tiền vay, trả nợ, trả lãi ngay tại xã, phường mà không đến trụ sở tại Ngân hàng, đồng thời tiết kiệm được chi phí đi lại của hộ vay, NHCSXH đã tổ chức các điểm giao dịch lưu động tại xã. -Phương thực quản lý và chuyển tải vốn đến các đối tượng chính sách: Do đối tượng phục vụ của NHCSXH ở khắp mọi miền đất nước, Bộ máy điều hành của Ngân hàng gọn nhẹ nên ngay từ đầu Ngân hàng đã có chủ trương ủy thác từng phần qua các tổ chức chính trị - xã hội tại địa phương trong vấn đề bình xét vay vốn, kiểm tra, giám sát trong thời gian vay, thêm vào các tổ chức này có trách nhiệm liên kết chuyển giao khoa học kỹ thuật giúp hộ vay sử dụng Trang vốn có hiệu quả.2 iệp vụ chủ yếu: 1.1 Nghiệp vụ về nguồn vốn: NHCSXH có nghiệp vụ về nguồn vốn chủ yếu sau: - Tổ chức huy động vốn trong và ngoài nước có trả lãi của mọi tổ chức và tầng lớp dân cư bao gồm tiền gửi có kỳ hạn, không kỳ hạn; Tổ chức huy động tiết kiệm trong cộng đồng người nghèo.
- Phát hành trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh, chứng chỉ tiền gửi và các giấy tờ có giá khác; vay các tổ chức tài chính, tín dụng trong và ngoài nước; Vay tiết kiệm Bưu điện, Bảo hiểm xã hội Việt Nam; Vay Ngân hàng Nhà nước. - Được nhận các nguồn vốn đóng góp tự nguyện không có lãi hoặc không hoàn trả gốc của các cá nhân, các tổ chức kinh tế, tổ chức tài chính, tín dụng và các tổ chức chính trị - xã hội, các hiệp hội, các tổ chức phi chính phủ trong nước và nước ngoài. - Mở tài khoản tiền gửi thanh toán cho tất cả các khách hàng trong và ngoài nước. - Ngân hàng Chính sách xã hội có hệ thống thanh toán nội bộ và tham gia hệ thống liên ngân hàng trong nước.
- Ngân hàng Chính sách xã hội được thực hiện các dịch vụ ngân hàng về thanh toán và ngân quỹ: Cung ứng các phương tiện thanh toán. Thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước. Thực hiện các dịch vụ thu hộ, chi hộ bằng tiền mặt và không bằng tiền mặt. Các dịch vụ khác theo quy định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước.2 Nghiệp vụ sử dụng vốn: - Cho vay hộ nghèo: NHCSXH thực hiện cho vay hộ nghèo góp phần thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo.
Đối tượng vay là những hộ thuộc diện hộ nghèo theo quy định của Chính phủ từng thời kỳ, được Tổ TK&VV bình xét và được UBND xã, phường xác nhận vào danh sách đề nghị vay vốn. Hộ nghèo được vay vốn sử dụng vào mục đích sản xuất kinh doanh để tạo thu nhập tiến tới thoát khỏi đói nghèo, ngoài ra hộ nghèo còn được vay vốn để thanh toán các chi phí cần thiết cho đời sống như: điện sinh hoạt, nước sạch, sửa chữa nhà ở, chi phí về học tập cho con em đi học phổ thông. Hiện nay NHCSXH đầu tư chủ yếu cho hộ nghèo vào mục đích sản xuất kinh doanh. Mức cho vay tối đa hiện nay là 30 triệu đồng\hộ.