CHƯƠNG I : VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA THỊ TRƯỜNG MỞ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NỀN KINH TẾ VIỆT NAM 1.1 Thị trường mở 1. Khái niệm Thị trường mở là nơi xảy ra nghiệp vụ mua, bán các giấy tờ có giá ngắn hạn do Ngân hàng Nhà nước thực hiện trên thị trường tiền tệ nhằm thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia. Thị trường mở là một bộ phận của thị trường tiền tệ nói chung, thị trường của các giao dịch vốn ngắn hạn. Khoaûn 2, Điều 9 Luật Ngân hàng Nhà nước ghi “ Thị trường tiền tệ là thị trường vốn ngắn hạn, nơi mua bán các giấy tờ có giá ngắn hạn, bao gồm tín phiếu kho bạc, tín phiếu ngân hàng Nhà nước, chứng chỉ tiền gởi và các giấy tờ có giá ngắn hạn”.
Như vậy, thị trường tiền tệ có phạm vi rộng hơn, bao gồm các giao dịch mua bán giấy tờ có giá ngắn hạn giữa khách hàng hoặc các tổ chức tín dụng với nhau; giữa các tổ chức tín dụng với Ngân hàng Nhà nước. Thị trường mở là một bộ phận trong thị trường tiền tệ, nó chỉ phản ánh giao dịch giữa ngân hàng nhà nước với các tổ chức tín dụng trong việc mua , bán các giấy tờ có giá ngắn hạn. Nghiệp vụ thị trường mở là nghiệp vụ mua bán các giấy tờ có giá ngắn hạn giữa một bên là ngân hàng nhà nước với một bên là các tổ chức tín dụng; trong ñoù ngân hàng nhà nước đóng vai trò là người điều hành hoạt động của thị trường. Thị trường mở là công cụ của chính sách tiền tệ quốc gia.
Điều 16, luật ngân hàng nhà nước có quy định công cụ để thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia là: công cụ tái cấp vốn, lãi suất, tỷ giá hối đoái, dự trữ bắt buộc, thị trường mở và các công cụ khác do Thống đốc quyết 8 định. Thị trường mở được ngân hàng nhà nước sử dụng để tác động gián tiếp vào vốn khả dụng của các tổ chức tín dụng nhằm bơm thêm tiền hoặc rút tiền ra khỏi lưu thông. Hai loại công cụ tài chính chủ yếu hiện nay đang được giao dịch trên thị trường mở là Tín phiếu kho bạc và tín phiếu ngân hàng Nhà nước : - Tín phiếu kho bạc : là một loại chứng khoán ngắn hạn do Bộ tài chính phát hành, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ với người sở hữu tín phiếu. Do là khoản nợ của Chính phủ cho nên rủi ro của tín phiếu kho bạc là rất thấp.
Tín phiếu kho bạc được phát hành thông qua đấu thầu tại ngân hàng Nhà nước. Vì vậy, các tổ chức tín dụng muốn tham gia giao dịch trên thị trường mở thì đòi hỏi phải tham gia vào thị trường đấu thầu tín phiếu kho bạc tại ngân hàng Nhà nước (thị trường sơ cấp) - Tín phiếu ngân hàng Nhà nước : là chứng khoán ngắn hạn do ngân hàng Nhà nước phát hành, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của ngân hàng Nhà nước với chủ sở hữu tín phiếu. Ngân hàng Nhà nước phát hành tín phiếu ngân hàng Nhà nước nhằm thực hiện các mục tiêu của chính sách tiền tệ và phát triển thị trường tiền tệ, tín phiếu ngân hàng Nhà nước có độ rủi ro thấp. Trên thị trường mở , công cụ tín phiếu ngân hàng Nhà nước có thể thực hiện dưới hình thức thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp.
Ngân hàng Nhà nước có thể thông qua thị trường mở để phát hành lần đầu tín phiếu ngân hàng Nhà nước, cũng có thể mua, bán lại các tín phiếu ngân hàng Nhà nước đã phát hành trước đây. Sự ra đời và phát triển của thị trường mở trong nền kinh tế Xây dựng và đổi mới chính sách tiền tệ là một đòi hỏi bức xúc để phù hợp với quá trình chuyển đổi nền kinh tế bao cấp sang kinh tế thị trường nhằm thực hiện tốt vai trò quản lý nhà nước về tiền tệ của ngân hàng nhà nước. Đồng thời, việc xác định và lựa chọn mục tiêu điều hành chính sách tiền tệ của ngân hàng nhà nước phải phù hợp với đường lối phát triển kinh tế xã hội của Đảng và Nhà nước, đồng thời phù hợp với xu hướng phát triển của thế giới. Với vai trò quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng, ngân hàng nhà nước tổ chức hoạt động của mình nhằm ổn định giá trị đồng tiền, góp phần bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng và hệ thống các tổ chức tín dụng, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trách nhiệm của ngân hàng nhà nước trong việc thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia là xây dựng dự án chính sách tiền tệ quốc gia, kế hoạch cung ứng lượng tiền bổ sung cho lưu thông. Đồng thời, điều hành các công cụ thực hiện chính sách tiền tệ Ngân hàng trung ương thực hiện đưa tiền ra lưu thông, rút tiền từ lưu thông về theo tín hiệu thị trường trong phạm vi lượng tiền cung ứng được phê duyệt. Để thực hiện vai trò và trách nhiệm đã được Luật ngân hàng nhà nước quy định như trên, ngân hàng nhà nước đã sử dụng công cụ tái cấp vốn, lãi suất, tỷ giá hối đoái, dự trữ bắt buộc,. các công cụ khác do thống đốc quyết định.
Trong quá trình áp dụng các công cụ nói trên, ngân hàng nhà nước đã từng bước hoàn thiện chúng, mặc dù vậy những công cụ trên vẫn chưa đáp ứng nhu cầu sử dụng vốn linh hoạt trong thị trường. Vì thế , sau một quá trình chuẩn bị, ngày 12 tháng 7 năm 2000 Ngân hàng nhà nước đã chính thức khai trương thị trường mở. Đây là một bước tiến mới trong quá trình đổi mới điều hành chính sách tiền tệ theo hướng từ sử dụng các 10 công cụ trực tiếp sang gián tiếp, phù hợp với thông lệ quốc tế và xu hướng phát triển kinh tế của đất nứơc. Vị trí, vai trò của thị trường mở đối với sự phát triển của nền kinh tế 1.
Vị trí - Thị trường mở là một bộ phận của thị trường tiền tệ nói chung, thị trường của các giao dịch vốn ngắn hạn. - Thị trường mở là công cụ của chính sách tiền tệ quốc gia. - Thị trường mở cho phép ngân hàng trung ương có khả năng linh hoạt hơn trong việc xác định thời điểm và khối lượng giao dịch tiền tệ theo ý muốn của ngân hàng trung ương, thúc đẩy các mối quan hệ mang tính kinh doanh, không mang tính cá nhân giữa các thành viên tham gia thị trường, đồng thời khắc phục những hạn chế của các công cụ kiểm soát trực tiếp có xu hướng giảm hiệu quả, và cuối cùng là thị trường mở đã giải thoát khỏi những hạn chế của công cụ trực tiếp. Với thị trường mở ngân hàng trung ương đã chuyển việc điều hành chính sách tiền tệ bằng những công cụ trực tiếp sang gián tiếp.
- Thị trường mở tự nó kiểm soát được toàn bộ khối lượng mà nó thực hiện, trong khi đó, hành vi kiểm soát này không thể có được với các công cụ khác. Ví dụ như công cụ dự trữ bắt buộc, tự nó không phản ảnh được toàn bộ dự trữ thực của hệ thống ngân hàng và do đó khó kiểm soát lượng tiền cung ứng. Hoặc như nghịệp vụ chiết khấu, ngân hàng trung ương có thể sử dụng lãi suất chiết khấu để điều tiết hay khuyến khích các ngân hàng vay vốn, nhưng trên thực tế , nó không thể kiểm soát trực tiếp khối lượng chiết khấu. - Ngoài ra, so với công cụ tái cấp vốn và dự trữ bắt buộc, thị trường mở còn có tính linh hoạt và tính chính xác cao.
Với thị trường mở, ngân hàng trung ương có thể điều hành cơ chế tiền tệ tùy theo mức độ mong muốn thông qua việc mua hoặc bán một khối lượng chứng khoán lớn hoặc nhỏ. Với trang bị máy móc hiện đại, chương trình đấu 11 thầu hợp lý đã giúp cho việc tổ chức đấu thầu nhanh gọn, đảm bảo bí mật số liệu mà không bị trở ngại do các thủ tục hành chính. Vai trò của thị trường mở 1. Đối với nền kinh tế Trong điều hành chính sách tiền tệ của ngân hàng trung ương theo cơ chế thị trường thì thị trường mở là công cụ chính sách tiền tệ quan trọng nhất làm thay đổi cung cầu tiền tệ dẫn đến thay đổi lãi suất trên thị trường tiền tệ.
Thông qua việc mua bán giấy tờ có giá tại thị trường mở, ngân hàng trung ương có thể mở rộng hoặc thu hẹp khối lượng tiền dự trữ trong hệ thống ngân hàng (giả định các đối tác tham gia thị trường mở là các ngân hàng có tài khoản tiền gửi tại ngân hàng trung ương) và tác động một cách tốt nhất đến cơ số tiền tệ, lượng tiền cung ứng. Cho đến nay, thị trường mở đã được thực hiện an toàn, đúng quy định. Tuy tác động của thị trường mở đến những điều kiện của thị trường tiền tệ chưa đáng kể nhưng việc điều hành thị trường mở của ngân hàng nhà nước đã phù hợp với mục tiêu chính sách tiền tệ, bám sát diễn biến thị trường và phần nào điều chỉnh vốn khả dụng của các tổ chức tín dụng, thu hút khi thừa vốn và bơm thêm khi thiếu vốn. Cùng với những công cụ chính sách tiền tệ khác như dự trữ bắt buộc, tái cấp vốn, chiết khấu, swap thời gian qua công cụ thị trường mở đã được sữ dụng tương đối linh hoạt.
Đồng thời, thị trường mở đã khẳng định vai trò quan trọng để ngân hàng nhà nước thực hiện tốt nhiệm vụ điều hành chính sách tiền tệ quốc gia. Việc mua bán giấy tờ có giá giữa ngân hàng nhà nước với các chủ thể có liên quan tại thị trường mở nhằm tác động trực tiếp tới lượng tiền cung ứng và gián tiếp tới lãi suất thị trường vốn ngắn hạn. Để thực sự phát huy hiệu quả của thị trường mở thì thị trường tiền tệ cần phải có những yếu tố kỹ thuật cần thiết như : số lượng và chất lượng giấy tờ 12 có giá; các thành viên tham gia thị trường phải có đủ điều kiện và cơ sở vật chất kỹ thuật lẫn trình độ quản lý vốn khả dụng, am hiểu kỹ thuật nghiệp vụ thị trường mở, cơ chế và kỹ thuật giao dịch; sự phối hợp giữa các công cụ chính sách tiền tệ, giữa các thị trường và các tổ chức có liên quan. Trong thời gian qua đã có sự phối hợp giữa các công cụ, các thị trường tạo điều kiện tốt cho việc triển khai và thực hiện thị trường mở.