phần mở đầu, kết luận và các phụ lục thì luận văn đƣợc kết cấu theo 3 chƣơng: Chƣơng 1: Một số cơ sở lý luận cơ bản về hiệu quả công tác thu bảo hiểm xã hội Chƣơng 2: Thực trạng hiệu quả công tác thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội huyện Yên Lạc Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu bảo hiểm xã hội tại BHXH huyện Yên Lạc 2 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ CÔNG TÁC THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Tổng quan về BHXH 1. Khái niệm và vai trò của BHXH * Các khái niệm cơ bản Từ năm 1995, cơ chế quản lý BHXH đƣợc đổi mới toàn diện bằng việc Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH, đặc biệt Luật BHXH đƣợc Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày 01/01/2007. Khi chƣa có Luật BHXH, khái niệm về BHXH đƣợc tiếp cận dƣới những góc độ khác nhau: - Dƣới góc độ chính sách: BHXH là một chính sách xã hội, nhằm giải quyết các chế độ xã hội liên quan đến một tầng lớp đông đảo ngƣời lao động và bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội, sự ổn định chính trị quốc gia.
- Dƣới góc độ quản lý: BHXH là công cụ quản lý của Nhà nƣớc để điều chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhà nƣớc; thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội. - Dƣới góc độ tài chính: BHXH là một quỹ tài chính tập trung, đƣợc hình thành từ sự đóng góp của các bên tham gia và có sự hỗ trợ của Nhà nƣớc. - Dƣới góc độ thu nhập: BHXH là sự bảo đảm thay thế một phần thu nhập khi ngƣời lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc giảm thu nhập. - Theo Bộ luật Lao động: Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính 3 do sự đóng góp của các bên tham gia bảo hiểm xã hội, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của ngƣời lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
Khái niệm về BHXH đƣợc khái quát một cách cao nhất, đầy đủ nhất khi có Luật BHXH, đó là: BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH. BHYT là hình thức bảo hiểm đƣợc áp dụng trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận, do Nhà nƣớc tổ chức thực hiện và các đối tƣợng có trách nhiệm tham gia theo quy định của luật BHYT. BHXH tự nguyện là loại hình BHXH mà ngƣời lao động tự nguyện tham gia, đƣợc lựa chọn mức đóng và phƣơng thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hƣởng BHXH * Vai trò của BHXH Hoạt động BHXH là hoạt động sự nghiệp của toàn xã hội, phục vụ mọi thành viên trong xã hội, lợi nhuận không phải là mục tiêu của hoạt động BHXH. Do đó, chính sách BHXH có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế-xã hội của một quốc gia và đƣợc thể hiện ở các mặt sau đây: Thứ nhất, BHXH góp phần ổn định đời sống của ngƣời lao động và gia đình khi đã hết tuổi lao động hoặc không đủ sức tiếp tục lao động, hoặc quá trình làm việc không may gặp phải rủi ro.
Mục đích lớn nhất của BHXH là đảm bảo đời sống cho ngƣời lao động và gia đình họ, ngƣời tham gia BHXH sẽ đƣợc thay thế một phần thu nhập bị mất hoặc giảm thu nhập, nó làm cho ngƣời lao động yên tâm cống hiến và không phải lo lắng khi rủi ro có thể xảy ra. Đồng thời, BHXH góp phần hạn 4 chế và điều hòa các mâu thuẫn có thể xảy ra giữa ngƣời sử dụng lao động và ngƣời lao động, tạo môi trƣờng làm việc bình đẳng, ổn định, đảm bảo cho hoạt động sản xuất, công tác đạt hiệu quả cao, từ đó góp phần tăng trƣởng và phát triển kinh tế đất nƣớc. Đây là vai trò cơ bản nhất của chính sách BHXH, nó quyết định nhiệm vụ, tính chất, phƣơng thức hoạt động của BHXH. Thứ hai, BHXH làm gắn bó lợi ích giữa ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động đối với Nhà nƣớc.
BHXH không những đảm bảo ổn định cuộc sống cho ngƣời lao động và gia đình họ mà còn góp phần bảo vệ lợi ích của ngƣời sử dụng lao động khi rủi ro xảy ra đối với ngƣời lao động của mình, nó tạo điều kiện cho ngƣời sử dụng lao động có thể nhanh chóng ổn định sản xuất. Đồng thời, thể hiện sự quan tâm của ngƣời sử dụng lao động đối với ngƣời lao động thông qua việc đóng góp vào quỹ BHXH, do đó ngƣời lao động có trách nhiệm hơn trong công việc, tích cực, sáng tạo trong quá trình lao động. Đối với Nhà nƣớc, thông qua việc tổ chức hoạt động BHXH nhằm đảm bảo cho mọi ngƣời lao động, mọi tổ chức, đơn vị hoạt động sản xuất, kinh doanh bình đẳng, công bằng trong lao động sản xuất, xã hội phát triển an toàn. Thứ ba, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội BHXH dựa trên nguyên tắc ngƣời lao động bình đẳng trong nghĩa vụ đóng góp và thụ hƣởng.
Thông qua hoạt động của mình, BHXH tham gia vào việc phân phối và phân phối lại thu nhập xã hội giữa những ngƣời lao động thế hệ trƣớc với thế hệ sau, giữa những ngành nghề sản xuất, giữa những ngƣời thu nhập cao và thu nhập thấp, giữa những ngƣời may mắn và không may mắn. Mặt khác mức hƣởng BHXH phụ thuộc vào mức đóng, thời gian đóng dài hay ngắn theo nguyên tắc " có đóng có hƣởng" và "đóng ít hƣởng ít, đóng nhiều hƣởng nhiều "; đối tƣợng tham gia không chỉ trong khu vực nhà 5 nƣớc mà ở mọi thành phần kinh tế. Vì vậy, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội, giảm bớt khoảng cách giàu nghèo trong xã hội. Thứ tư, BHXH góp phần thực hiện mục tiêu tăng trƣởng và phát triển kinh tế của đất nƣớc, góp phần đảm bảo ổn định chính trị, xã hội.
Do BHXH tập trung đƣợc nguồn tài chính nhàn rỗi tƣơng đối lớn, thực chất đây là tiền của ngƣời lao động tồn tích lại, nguồn tài chính này tƣơng đối nhàn rỗi, đƣợc đầu tƣ vào các dự án kinh tế-xã hội để bảo toàn, phát triển quỹ BHXH và tăng thêm nguồn lực cho sự phát triển nền kinh tế đất nƣớc. Đảng và Nhà nƣớc đã khẳng định phát triển kinh tế-xã hội dựa trên nội lực là chính thì nguồn đầu tƣ từ quỹ BHXH nhàn rỗi là một kênh quan trọng. Bản chất và chức năng của BHXH * Bản chất của BHXH - Bảo hiểm xã hội là nhu cầu khách quan, đa dạng, phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hoá hoạt động theo cơ chế thị trƣờng, mối quan hệ thuê mƣớn lao động phát triển tới một mức độ nào đó. Kinh tế càng phát triển thì Bảo hiểm xã hội càng đa dạng và hoàn thiện.
- Mối quan hệ giữa các bên trong Bảo hiểm xã hội phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động diễn ra giữa 3 bên: bên tham gia BHXH (ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động), bên BHXH (cơ quan nhận nhiệm vụ BHXH), bên đƣợc BHXH (ngƣời lao động và gia đình họ). - Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trong Bảo hiểm xã hội có thể là rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn của con ngƣời nhƣ: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Hoặc không hoàn toàn ngẫu nhiên nhƣ tuổi già, thai sản. Đồng thời có thể xảy ra ở trong hoặc ngoài quá trình lao động.
6 - Phần thu nhập bị mất đi bị giảm của ngƣời lao động đƣợc thay thế, bù đắp từ nguồn quỹ BHXH. Nguồn này do bên tham gia đóng góp là chủ yếu còn lại do nhà nƣớc bù thiếu. - Mục tiêu của BHXH là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của ngƣời lao động trong trƣờng hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm. Mục tiêu này đƣợc tổ chức lao động quốc tế (ILO) cụ thể hoá nhƣ sau: + Đền bù cho ngƣời lao động những khoảng thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ.
+ Chăm sóc sức khoẻ và chống bệnh tật. + Xây dựng điều kiện sống đáp ứng các nhu cầu của dân cƣ và các nhu cầu đặc biệt của ngƣời già, ngƣời tàn tật & trẻ em. * Chức năng của BHXH Thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ tham gia BHXH khi họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm. Sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp này chắc chắn xảy ra vì suy cho cùng, mất khả năng lao động xẽ dẫn đến với tất cả mọi ngƣời lao động khi hết tuổi lao động theo quy định của BHXH.
Còn mất việc làm và mất khả năng lao động tạm thời làm giảm hoặc mất thu nhập, NLĐ cũng sẽ đƣợc hƣởng trợ cấp BHXH với mức hƣởng, thời điểm và thời gian hƣởng theo đúng quy định của Nhà nƣớc. Đây là chức năng cơ bản nhất của BHXH, nó quyết định nhiệm vụ, tính chất và cơ chế tổ chức hoạt động của BHXH. Tiến hành phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những ngƣời tham gia BHXH. Bởi cũng giống nhƣ nhiều loại hình Bảo hiểm khác, BHXH cũng dựa trên nguyên tắc lấy số đông bù số ít, do vậy mọi ngƣời lao động khi tham gia BHXH đều bình đẳng trong việc đóng góp vào quỹ cũng nhƣ đƣợc bình đẳng trong quyền lợi nhận đƣợc từ các chế độ BHXH.
Ngƣời tham gia để tạo lập quỹ BHXH là tập hợp tất cả những ngƣời đóng BHXH từ mọi ngành nghề, 7 lĩnh vực hoạt động sản xuất kinh doanh trong nền kinh tế xã hội, các lĩnh vực này bao gồm tất cả các loại công việc từ đơn giản đến phức tạp, từ nhẹ nhàng đến công việc nặng nhọc độc hại. Do vậy, BHXH xã hội hóa cao hơn hẳn các loại hình BHXH khác đồng thời cũng thể hiện tính công bằng xã hội cao.