Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT 1. Khái quát chung về bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Khái niệm, ý nghĩa bảo hiểm xã hội tự nguyện Giữa thế kỷ XIX, lần đầu tiên hệ thống bảo hiểm xã hội được hình thành trên thế giới dưới thời Thủ tướng Đức Bismark. Năm 1838, chế độ bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp ra đời lần đầu tiên ở nước Phổ (Cộng hòa liên bang Đức).
Đến năm 1850, quỹ ốm đau được thành lập ở Đức, và tới năm 1861 được thành lập tại Bỉ. Năm 1883, nước Đức ban hành đạo luật đầu tiên về Bảo hiểm xã hội. Tới năm 1893, quỹ bảo hiểm thất nghiệp theo hình thức tự nguyện được thành lập tại Thụy Sĩ. Quỹ được thành lập dưới sự đóng góp của ba bên giữa Nhà nước, giới chủ và giới thợ nhằm bảo hiểm cho người lao động trong trường hợp họ gặp rủi ro.
Năm 1894 và 1896 nước Bỉ và Hà Lan đã ban hành Bộ luật đầu tiên về các tổ chức tương tế. Cho tới những năm 30 của thế kỷ XX, hệ thống này đã lan tỏa tới khu vực Châu Mỹ và tiếp tục lan tỏa tới các nước ở Châu Á, Châu Phi và vùng Caribe vào những năm sau đại chiến thế giới lần thứ hai (1940-1945). Sự ra đời của bảo hiểm xã hội là kết quả của một quá trình đấu tranh lâu dài giữa giai cấp công nhân làm thuê với giới chủ tư bản. Kết quả này đã được các nước trên thế giới ghi nhận và dần trở thành trụ cột cơ bản của hệ thống an sinh xã hội.
Điều này được thể hiện ngay trong thời kỳ Thế chiến thứ hai, một số vấn đề liên quan đến bảo hiểm xã hội vẫn vô cùng được quan tâm như: tàn tật hay sinh đẻ liên quan đến lao động nữ hay vấn đề tử tuất của các binh sỹ trong chiến tranh. Ngày 25/6/1952, Công ước số 102 về an sinh xã hội đã được thông qua tại hội nghị toàn thể của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) với nội dung được 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tập hợp từ các chế độ và các vấn đề an sinh xã hội đã có và được thực hiện ở một số nước trên thế giới trước đó. Dựa trên Công ước số 102, các nước ở Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ La tinh đều xây dựng cho mình một hệ thống bảo hiểm xã hội phù hợp với điều kiện từng nước. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) định nghĩa: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giải hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc lam, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người sử dụng lao động, người lao động và sự bảo trợ của Nhà nước, nhằm đảm bảo an toàn đời sóng cho người lao động và cho gia đình, góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
ILO cũng đưa ra định nghĩa về an toàn xã hội và đưa quy phạm tối thiểu về an toàn xã hội vào Điều 2 của Công ước số 102. An toàn xã hội là: Sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, để đối phó với khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con. Sự phát triển của xã hội cùng với sự gia tăng của rủi ro xã hội giống như hai mặt của một đồng tiền luôn song hành. Những rủi ro bất ngờ này không nằm trong mong muốn cũng không nằm trong tầm kiểm soát của con người.
Điều này khiến cho nhu cầu về biện pháp bảo đảm khi gặp rủi ro càng trở nên mạnh mẽ, nhất là đối với con người khi tham gia lao động vốn luôn phải chịu sự tác động từ những yếu tố khách quan có thể dẫn tới những thiệt hại về tính mạng, sức khỏe và tài sản. Cùng với đó là sự giới hạn về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đã gạt khỏi vòng bảo vệ một nhóm người lao động có nhu cầu tham gia bảo hiểm những không thuộc nhóm đối tượng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Những người lao động này không có một cơ chế thích hợp để tự bảo vệ mình trước những rủi ro trong cuộc sống. Vì lẽ đó, nhằm đáp ứng nhu cầu được bảo đảm thu nhập khi gặp rủi ro, vì tình người với người trong xã hội, bảo hiểm xã hội tự nguyện xuất hiện một nhu cầu tất yếu bên cạnh bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Luật BHXH năm 2014, Điều 3, khoản 3 quy định: BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hôi để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất. BHXH tự nguyện là loại hình BHXH được xây dựng trên cơ sở tự nguyện. Sự tự nguyện của loại hình bảo hiểm xã hội này được thể hiện trên nguyên tắc có tham gia đóng bảo hiểm xã hội mới được hưởng quyền lợi. Điều này thể hiện ý thức của người tham gia đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện có sự tự do hơn so với những người tham gia đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Bên cạnh sự khác biệt về mối quan hệ lao động của những người tham gia BHXH ở hai loại hình này, đây chính là sự khác biệt cơ bản giữa bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm xã hội bắt buộc. Dù vậy nhưng cả hai loại hình bảo hiểm xã hội này vẫn có nét tương đồng: mục tiêu của hai loại hình bảo hiểm xã hội nhằm bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên nguyên tắc có sự chia sẻ giữa những người tham gia bảo hiểm xã hội. Bản chất, mục đích hoạt động, sự hình thành và sử dụng quỹ cũng tương tự như nhau do BHXH tự nguyện là chính sách của Nhà nước ban hành nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên tham gia nên Nhà nước sẽ quy định mức đóng góp để hình thành quỹ sao cho đảm bảo về kinh phí để chi trả cho những người tham gia BHXH tự nguyện và xây dựng chế độ mà họ được hưởng. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với mục tiêu thiêng liêng nhằm bảo đảm sự phát triển kinh tế bền vững và thúc đẩu ổn định, thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội, BHXH nói chung và BHXH tự nguyện nói riêng có ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
Thứ nhất, đảm bảo sự công bằng xã hội, tạo sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế trên thị trường lao động BHXH là công cụ phân phối lại thu nhập của các thành phần trong xã hội: giữa thu nhập cao với thu nhập thấp; thu nhập của người khoẻ mạnh, công việc ổn định với thu nhập của người ốm yếu, tàn tật, hoặc những người gặp biến cố, rủi ro trong lao động hoặc trong cuộc sống. Với tư cách là một công cụ phân phối lại thu nhập, BHXH cũng giúp cân bằng lại phần nào sự phân hoá giàu nghèo giữa các tầng lớp trong xã hội, giảm khoảng cách giàu nghèo, tạo được sự bình đẳng cho những người lao động. Thứ hai, BHXH phân phối, sử dụng nguồn quỹ dự phòng một cách hiệu quả, tạo cơ chế chia sẻ, nhằm giảm bớt những rủi ro, góp phần phòng tránh và hạn chế tổn thất, đảm bảo an toàn cho sản xuất và đời sống xã hội, tạo động lực cho phát triển kinh tế xã hội Việc xây dựng và duy trì một nguồn quỹ dự phòng có sự đóng góp của cộng đồng để đối phó với những rủi ro sẽ làm giảm bớt gánh nặng cho ngân sách quốc gia, từ đó tạo nguồn lực tài chính để tạo tiền đề cho sự phát triển. Cũng như vậy, sự hỗ trợ của Nhà nước vào quỹ BHXH tự nguyện giúp giảm gánh nặng tài chính đóng góp cho những người tham gia BHXH để xây dựng nguồn quỹ dự phòng phòng ngừa rủi ro.
Hai điều này giúp ổn định cả về nhân lực và vật lực cho việc phát triển kinh tế quốc gia. Thứ ba, bảo đảm nguồn thu nhập cho người lao động và gia đình họ trước những rủi ro Đới tượng tham gia BHXH tự nguyện chủ yếu tới từ khu vực phi chính thức. Đặc điểm chung của họ là việc làm không ổn định, thu nhập bấp bênh 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoặc thu nhập thấp, nhiều trường hợp có thể là người lao động chính hoặc lao động duy nhất trong gia đình. Khi họ gặp rủi ro, không thể tự kiếm sống và chăm lo cho gia đình điều này sẽ gây ảnh hưởng tới nguồn thu nhập không chỉ của riêng họ mà có thể là cả gia đình.
Lúc này, việc tham gia BHXH tự nguyện sẽ giúp họ và gia đình phần nào được bảo đảm. Thứ tư, BHXH tự nguyện góp phần nâng cao năng suất lao động xã hội, thúc đẩy sản xuất phát triển BHXH là sự bảo đảm về tinh thần cho những người tham gia lao động để họ an tâm làm việc khi đã có sự chuẩn bị sẵn đề phòng khi già yếu, mất sức lao động hoặc gặp những rủi ro bất chợt trong cuộc sống. Đồng thời đây cũng là động lực để thu hút người lao động của các chủ sử dụng lao động, thúc đẩy sản xuất, nâng cao năng suất lao động. Thứ năm, phân phối lại thu nhập quốc dân, giảm chi ngân sách nhà nước, bảo đảm an sinh xã hội Như đã phân tích, BHXH là một công cụ phân phối lại thu nhập, BHXH cũng giúp cân bằng lại phần nào sự phân hoá giàu nghèo giữa các tầng lớp trong xã hội, giảm khoảng cách giàu nghèo, tạo được sự bình đẳng cho những người lao động.
BHXH tự nguyện cũng là sự vận động thực hiện trách nhiệm đối với xã hôi, để cả xã hội cùng tương trợ những số phận bất hạnh gặp rủi ro, khó khăn; người có thu nhập cao, năng lực cao cùng trợ giúp nhóm người yếu thế trong xã hội.