CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG SẢN PHẨM CÂY TRỒNG 1.1 Cơ sở lý luận về khoa học và ứng dụng khoa học và công nghệ trong nông nghiệp 1.1 Khái niệm khoa học; nghiên cứu và ứng dụng khoa học và công nghệ trong nông nghiệp 1.1 Khái niệm về khoa học Khoa học là một khái niệm có nội hàm phức tạp, tùy theo mục đích nghiên cứu và cách tiếp cận mà có nhiều cách hiểu khác nhau. Trong một số tài liệu tác giả Dự án tốt nghiệp nghiên cứu về phương pháp luận khoa học, khái niệm khoa học được hiểu như sau: Trong Từ điển Việt Nam: “Khoa học là một hệ thống kiến thức về những định luật, cấu trúc và cách vận hành của thế giới tự nhiên, được đúc kết qua từng giai đoạn lịch sử thông qua việc quan sát, mô tả, đo đạc, thực nghiệm, phát triển lý thuyết bằng các phương pháp khoa học” [4]. Theo Luật Khoa học và Công nghệ (năm 2013) “Khoa học là hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy” [29]. Ngày nay, mặc dù KH&CN đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, năng suất lao động không ngừng được nâng cao, cơ cấu kinh tế của các quốc gia có sự chuyển biến mạnh mẽ, mọi mặt của đời sống xã hội loài người thay đổi sâu sắc nhưng khi bàn về thuật ngữ KH&CN vẫn còn có nhiều quan niệm khác nhau.2 Nghiên cứu Khoa học Theo Luật Khoa học và Công nghệ (năm 2013): “Nghiên cứu khoa học là hoạt động khám phá, phát hiện, tìm hiểu bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn”.
Qua định nghĩa này cho thấy: - Bản chất của nghiên cứu khoa học là hoạt động sáng tạo của các nhà khoa học nhằm nhận thức thế giớ [4]. - Chủ thể của nghiên cứu khoa học vừa là cá nhân vừa là tổ chức vì bao giờ cũng bắt đầu từ một ý tưởng của cá nhân, sau đó các đơn vị hỗ trợ, hợp tác nghiên cứu (thực hiện trong một cơ quan nghiên cứu). 12 - Mục đích nghiên cứu khoa học: tìm tòi, khám phá bản chất và quy luật vận động, tạo ra thông tin mới nhằm ứng dụng chúng vào sản xuất và đời sống. - Phương pháp nghiên cứu khoa học là phương pháp nhận thức thế giới bao gồm những quan điểm tiếp cận, những quy trình, các thao tác cụ thể để tác động và đối tượng làm bộc lộ bản chất của đối tượng [4].
- Sản phẩm của nghiên cứu khoa học được kế thừa, hoàn thiện, sung theo thời gian và sự tiến bộ của xã hội loài người. Do đó, đòi hỏi lý thuyết khoa học được hình thành, phát triển nhưng rồi lại lạc hậu nhường chỗ cho cái mới với sự tiến bộ và có triển vọng hơn. - Tính chất cơ bản của hoạt động nghiên cứu khoa học gồm: Tính khoa học, tính sáng tạo và tính mới; Tính hữu ích, tính đa lợi ích; Tính trễ và tính rủi ro; Tính hiện thực và tính phổ cập. Giá trị của khoa học quyết định bởi thông tin, tính ứng dụng và sự đáp ứng với nhu cầu cuộc sống.3 Nghiên cứu khoa học trong nông nghiệp Nghiên cứu khoa học trong nông nghiệp là một lĩnh vực khoa học ứng dụng bao gồm các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ nhằm phát triển ngành nông nghiệp.
Nghiên cứu khoa học trong nông nghiệp nhằm các mục đích sau: - Nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp: Nghiên cứu tập trung vào việc phát triển các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng. - Giảm chi phí sản xuất, tăng hiệu quả kinh tế: Nghiên cứu hướng đến việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm thiểu chi phí sản xuất. - Bảo vệ môi trường, phát triển nông nghiệp bền vững: Nghiên cứu tập trung vào việc phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp thân thiện với môi trường, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. - Đảm bảo an ninh lương thực, đáp ứng nhu cầu của con người: Nghiên cứu hướng đến việc phát triển các giải pháp nhằm đảm bảo sản xuất đủ lương thực, thực phẩm an toàn cho con người.
* Các lĩnh vực chính của nghiên cứu khoa học trong nông nghiệp, bao gồm: - Cải tạo giống cây trồng và vật nuôi: Nghiên cứu nhằm tạo ra các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, chất lượng tốt, khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, thích ứng với điều kiện khí hậu biến đổi. 13 - Kỹ thuật canh tác: Nghiên cứu nhằm áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, hiệu quả, sử dụng ít tài nguyên và bảo vệ môi trường. - Bảo vệ thực vật: Nghiên cứu nhằm tìm ra các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả, an toàn cho con người và môi trường. - Chế biến và bảo quản nông sản: Nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng của nông sản, giảm hao hụt sau thu hoạch.
- Ứng dụng công nghệ tiên tiến: Nghiên cứu ứng dụng công nghệ tiên tiến trong nông nghiệp như: sử dụng máy móc, thiết bị hiện đại vào sản xuất; ứng dụng công nghệ sinh học,vv… Nghiên cứu khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của ngành nông nghiệp. Nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển ngành nông nghiệp một cách bền vững.4 Kết quả nghiên cứu khoa học Kết quả nghiên cứu khoa học là những thông tin, kiến thức mới được phát hiện hoặc sáng tạo qua quá trình nghiên cứu khoa học. Các kết quả này có thể được thể hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau như: - Bài báo khoa học: Đây là dạng thức phổ biến nhất để công bố kết quả nghiên cứu khoa học. Bài báo khoa học trình bày một cách đầy đủ, chi tiết về mục tiêu, phương pháp nghiên cứu, kết quả và kết luận của nghiên cứu.
- Báo cáo khoa học: Là tài liệu trình bày kết quả nghiên cứu khoa học một cách ngắn gọn, súc tích. Báo cáo khoa học thường được sử dụng để trình bày tại các hội nghị khoa học hoặc để báo cáo với các cơ quan tài trợ nghiên cứu hoặc các hội thảo chuyên ngành. - Sách chuyên khảo: Sách chuyên khảo trình bày một cách tổng quan, hệ thống về một lĩnh vực nghiên cứu khoa học nhất định. Sách chuyên khảo thường được viết bởi các nhà khoa học có uy tín trong lĩnh vực nghiên cứu.
- Bằng sáng chế: Bằng sáng chế là một loại văn bằng bảo hộ độc quyền cho các sáng chế mới. Bằng sáng chế có thể được cấp cho các kết quả nghiên cứu khoa học có tính sáng tạo và ứng dụng cao [26]. - Giải pháp kỹ thuật: Giải pháp kỹ thuật là một tập hợp các biện pháp kỹ thuật được sử dụng để giải quyết một vấn đề kỹ thuật cụ thể. Giải pháp kỹ thuật có thể được phát triển dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học[26].
Các tiêu chí để đánh giá kết quả nghiên cứu khoa học: 14 - Tính mới: Kết quả nghiên cứu phải là mới, chưa được công bố hoặc công khai trước đây. - Tính chính xác: Kết quả nghiên cứu phải được thu thập và phân tích một cách chính xác, khách quan. - Tính ứng dụng: Kết quả nghiên cứu phải có khả năng ứng dụng vào thực tiễn, mang lại lợi ích cho xã hội, trừ lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. - Tính sáng tạo: Kết quả nghiên cứu phải thể hiện sự sáng tạo, độc đáo của người nghiên cứu.
Kết quả nghiên cứu khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển khoa học và công nghệ. Các kết quả nghiên cứu khoa học giúp nâng cao trình độ hiểu biết về thế giới tự nhiên và xã hội, đồng thời tạo ra cơ sở cho việc phát triển các công nghệ mới.5 Ứng dụng khoa học và công nghệ * Ứng dụng khoa học và công nghệ là việc sử dụng các kiến thức khoa học và công nghệ vào thực tiễn để giải quyết các vấn đề và tạo ra các giá trị mới cho con người. Ứng dụng khoa học và công nghệ có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như: - Sản xuất công nghiệp: Ứng dụng khoa học và công nghệ giúp tự động hóa các dây chuyền sản xuất, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. - Nông nghiệp: Ứng dụng khoa học và công nghệ giúp nâng cao năng suất cây trồng, vật nuôi, bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững.
- Y tế: Ứng dụng khoa học và công nghệ giúp hỗ trợ chẩn đoán và điều trị các loại bệnh phổ biến một cách hiệu quả hơn đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống cho con người. - Giáo dục: Ứng dụng khoa học và công nghệ giúp đổi mới mô hình, phương pháp giảng dạy và học tập, nâng cao chất lượng giáo dục. - Môi trường: Ứng dụng khoa học và công nghệ giúp cảnh báo sớm các hiện tượng thiên nhiên (Thiên tai, lũ lụt, hạn hán, sạt lở, ô nhiễm …) nhằm bảo vệ môi trường, phòng chống và giảm thiểu tác động tiêu cực của con người. * Các hình thức ứng dụng KH&CN: - Sử dụng các thiết bị và máy móc hiện đại: Sử dụng các thiết bị và máy móc tiên tiến, hiện đại để nâng cao năng suất và hiệu quả công việc.
- Áp dụng các quy trình kỹ thuật mới: Áp dụng các quy trình kỹ thuật mới được kế thừa và phát triển từ nghiên cứu khoa học. 15 - Ứng dụng các nền tảng công nghệ: Sử dụng các nền tảng công nghệ để tự động hóa một số công việc, nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành và sản xuất. - Kế thừa và phát triển các sản phẩm mới: Kế thừa và phát triển các sản phẩm mới dựa trên các nghiên cứu khoa học và công nghệ đã triển khai. * Lợi ích của việc ứng dụng KH&CN cho con người: - Nâng cao năng suất lao động: Ứng dụng KH&CN giúp tự động hóa các công việc, giảm thiểu sức lao động và nâng cao năng suất lao động.
- Cải thiện chất lượng cuộc sống: Ứng dụng KH&CN giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ, cải thiện môi trường sống và nâng cao chất lượng cuộc sống cho con người. - Thúc đẩy phát triển kinh tế: Ứng dụng KH&CN giúp phát triển các ngành công nghiệp mới, tạo ra nhiều việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế.