Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN VỀ MA TÚY 1. Các tội phạm về ma túy và những đặc điểm về điều tra 1. Những hiểu biết chung về ma túy và các tội phạm ma túy Ma túy là đang là vấn nạn của xã hội, là hiểm họa đe dọa sức khỏe và cuộc sống cuả loài người, chính từ những tác hại của ma túy đã làm nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội, làm gia tăng tình hình tội phạm và nảy sinh nhiều tội phạm mới cùng sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện nay. Nhận thức được tác hại của ma túy, những năm qua công tác nghiên cứu khoa học xác định các chất ma túy, công tác xây dựng pháp luật về phòng, chống ma túy là vấn đề được Đảng và Nhà nước ta đặt ra để thực hiện, và đang từng bước được hoàn thiện.
Bên cạnh đó, công tác đấu tranh, phát hiện, xử lý các tội phạm về ma túy có những kết quả khả quan, nhiều vụ án ma túy lớn được khám phá, xét xử thành công nhiều đối tượng phạm tội. Ma túy là gì? Cho đến nay, có rất nhiều công trình nghiên cứu đã đưa ra được các định nghĩa khác nhau về ma tuý và chất ma tuý. Có một số quan điểm cho rằng: Ma tuý, theo gốc Hán – Việt, có nghĩa là “làm mê mẩn”, là từ dùng chung khi chỉ các chất gây nghiện, kích thích, có khả năng làm thay sự phát triển bình thường của cơ thể người, lạm dụng sẽ làm thay đổi khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của của con người. Theo khái niệm của Tổ chức Y tế thì: “Ma túy là các chất độc, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ phá hủy các cơ quan nội tạng”.
Theo quy định tại Điều 2 Luật phòng, chống ma túy ngày 09/12/2000 do Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam ban hành, xác định: Chất ma tuý là các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành; Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng; Chất 6 hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng; Tiền chất là các hoá chất không thể thiếu được trong quá trình điều chế, sản xuất chất ma tuý, được quy định trong danh mục do Chính phủ ban hành; Thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần là các loại thuốc chữa bệnh được quy định trong các danh mục do Bộ Y tế ban hành; Cây có chứa chất ma tuý bao gồm cây thuốc phiện (cây anh túc), cây cô ca, cây cần sa hoặc cây khác có chứa chất ma tuý do Chính phủ quy định… Do đó, có thể hiểu: Ma tuý là các chất có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, khi đưa vào cơ thể sống có thể làm thay đổi một hay nhiều chức năng tâm - sinh lý của cơ thể người. Sử dụng ma túy nhiều lần sẽ gây nghiện, dẫn đến bị lệ thuộc cả về thể chất lẫn tâm lý, gây hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe cho cá nhân; Hệ quả của nó tác động tiêu cực đến sự phát triển của loài người, làm nảy sinh nhiều tội phạm trong đời sống xã hội. Để đấu tranh với việc lạm dụng các chất ma túy nhằm thu lợi bất chính, pháp luật Việt Nam đã hình sự hóa các hành vi được xem là tội phạm ma túy. Ngày 27/11/2015, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XIII đã thông qua BLHS 2015, sau đó được sửa đổi bổ sung vào năm 2017.
Tại bộ luật này, các tội phạm về ma túy được quy định tại Chương XX gồm 13 Điều (từ Điều 247 đến Điều 259), bao gồm: Tội trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy (Điều 247); Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248); Tội tàng trữ trái phép chất ma túy (Điều 249); Tội vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250); Tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251); Tội chiếm đoạt chất ma túy (Điều 252); Tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán hoặc chiếm đoạt tiền chất dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 253); Tội sản xuất, tàng trữ, vận chuyển hoặc mua bán phương tiện, dụng cụ dùng vào việc sản xuất hoặc sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 7 254); Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 255); Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 256); Tội cưỡng bức người khác sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 257); Tội lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 258); Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần (Điều 259). - Đặc điểm các tội phạm về ma túy: Tội phạm về ma túy là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, do người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự thực hiện hành vi cố ý xâm phạm chế độ quản lý độc quyền của Nhà nước đối với các chất gây nghiện, chất hướng thần và tiền chất trong việc trồng, sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, mua bán và các hành vi khác được quy định trong BLHS. Tội phạm ma túy có những đặc điểm sau: Thứ nhất, tội phạm ma túy là loại tội phạm hoạt động khép kín. Tội phạm ma túy được thực hiện bí mật, từ việc trồng cây thuốc phiện cho đến việc sản xuất, vận chuyển, mua bán đều diễn ra một cách lén lút.
Đặc biệt là các tội sản xuất, mua bán, vận chuyển ma túy được thực hiện bí mật, địa điểm sản xuất ma túy thường biệt lập, cách xa khu dân cư, có người canh gác, việc mua bán ma túy thông qua giữa hai đối tượng, việc mua bán, thanh toán diễn ra nhanh chóng, ma túy được cất giấu tinh vi trong đồ vật để tránh bị kiểm tra phát hiện. Mặt khác, tội phạm về ma túy hình thành và tồn tại trong một thời gian dài thì mới bị cơ quan chức năng phát hiện, xử lý. Chính vì vậy, để phát hiện tội phạm ma túy cần có mạng lưới cơ sở đặc tình, cần nhiều thời gian để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, việc phát hiện, bắt giữ các đối tượng phạm tội bao giờ cũng hết sức khó khăn, nguy hiểm. Thứ hai, tội phạm ma túy là loại tội phạm thu lợi bất chính lớn.
Mục đích của tội phạm về ma túy là thu lợi nhuận và thõa mãn nhu cầu sử dụng ma túy của bản thân. Ma túy được tiêu thụ mang lại lợi nhuận cao, gấp nhiều lần so 8 với chi phí sản xuất nên các đối tượng phạm tội không từ mọi thủ đoạn, sẵn sàng “bán mạng” miễn là thu được nhiều lợi nhuận. Những nơi sản xuất lượng ma túy lớn trên thế giới như Columbia, Trung Quốc, khu “Tam Giác Vàng”. sau đó được mua bán, vận chuyển đến cho các đầu nậu, từ đó phân phối nhỏ lẻ đến người nghiện trên toàn thế giới, cứ qua mỗi giai đoạn như vậy giá trị của ma túy lại tăng lên.
Các đối tượng bán ma túy chỉ cần mua bán sang tay là có thể thu được một khoản tiền lớn. Thứ ba, tội phạm ma túy là loại tội phạm có tổ chức. Đặc điểm nổi bật của tội phạm về ma tuý thể hiện ở tính tổ chức, liên kết chặt chẽ trong hoạt động. Tội phạm hình thành đường dây khép kín, với phương thức, thủ đoạn phạm tội cực kì tinh vi, xảo quyệt.
Để che giấu sự phát hiện của các cơ quan nhà nước, bọn phạm tội thường dùng mối quan hệ khép kín trong nội tộc, gia đình, người thân, đồng hương, tội phạm lôi kéo cả bố mẹ, anh chị em ruột, vợ chồng con cháu tham gia vào đường dây mua bán tàng trữ, vận chuyển trái phép chất ma tuý. Đặc biệt đối với các vụ án ma tuý lớn, hoạt động tội phạm được thực hiện bí mật, đối tượng cầm đầu thường giấu mặt, có sự phân công nhiệm vụ cho cấp dưới cụ thế, ai làm việc gì biết việc đó, ngoài bị can chính, các bị can khác thường chỉ tham gia một hoặc một số công đoạn của đường dây. Tội phạm ma túy thường chỉ mua bán với người quen để tránh bị lộ. Khi bị bắt kẻ phạm tội ngoan cố không chịu khai báo, cố tình che giấu để đồng bọn ở bên ngoài dùng tiền chạy tội, nhất là che giấu nguồn ma tuý, đầu mối tiêu thụ, tên cầm đầu.
Khi bị phát hiện, đối tượng thực hiện hành vi phạm tội sẵn sàng chống tra, chúng thường trang bị vũ trang khi thực hiện hành vi phạm tội.Chúng thường lợi dụng các sơ hở trong việc lập biên bản phạm pháp quả tang, thu giữ, niêm phong vật chứng để chối tội, tìm cách mua chuộc, hối lộ cán bộ để thoát tội hoặc chối tội. Vì vậy khi tấn công tội phạm, lực lượng 9 chức năng phải tiến hành các biện pháp bắt, khám xét nên đồng loạt để tội phạm không kịp “trở tay” tiêu hủy chứng cứ, tẩu táng tài sản. Thứ tư, tội phạm về ma túy là tội phạm rất nguy hiểm cho xã hội, có mức hình phạt cao. Về mức độ gây nguy hiểm cho xã hội của tội phạm ma túy chỉ đứng sau các tội xâm phạm an ninh quốc gia và nguy hiểm hơn các loại tội phạm khác được quy định trong BLHS.
Người thực hiện hành vi phạm tội dùng nhiều phương thức, thủ đoạn phạm tội mới, đa dạng. Có những vụ buôn bán ma tuý với số lượng lớn, nhưng cũng có nhiều vụ bọn phạm tội đã phân tán nhỏ ma tuý để tránh bị hình phạt nặng, như đóng lại bánh hêrôin, canh cô thuốc phiện, chia thành nhiều gói nhỏ vừa dễ vận chuyển, vừa nhằm trốn tránh án tử hình, nếu bị phát hiện. Hình phạt đối với tội phạm ma tuý rất nghiêm khắc, phần lớn các điều luật đều có khung hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân hoặc tử hình. Những đặc điểm về điều tra các tội phạm về ma túy - Khái quát hoạt động điều tra các tội phạm về ma túy Hoạt động điều tra là hoạt động có mục đích nhằm phục vụ nhu cầu khám phá sự thật khách quan trong đời sống của con người, được nhìn nhận và quy định khác nhau ở các quốc gia phụ thuộc vào quan điểm chính trị, chính sách hình sự, trình độ và cách thức tổ chức bộ máy phòng, chống, xử lý tội phạm ở từng nước.