Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC 1. Một số quan niệm cơ bản về Pháp luật và Đạo đức.1 Một số quan niện về pháp luật. Có nhiều quan niệm pháp luật khác nhau đã tồn tại trong lịch sử phát triển của nhân loại, nỗi quan niện đều có những lý do riêng giải thích cho sự hình thành tồn tại và phát triển của pháp luật một cách khác nhau; ví dụ như: Theo trường phái "ý tưởng" các nhà làm luật quan niệm pháp luật điều chỉnh hành vi con người thoát ly khỏi hiện thực. Quan niệm của thiên chúa giáo coi pháp luật là những lời răn dạy của chúa trong kinh thánh được nhà nước thể chế hóa thành luật.
Thuyết duy danh cho rằng pháp luật xuất phát từ ý chí con người vì chúa đã để con người tự do sinh ra các luật lệ. Trường phái "pháp luật tự nhiên" quan niệm pháp luật vừa mang tính tự nhiên, vừa mang tính duy lý, bất kỳ một sự vật hiện tượng nào cũng đều có quy luật tự nhiên, khách quan không phụ thuộc vào nhà làm luật nào cả đặc biệt là lẽ phải và sự hợp lý phải được coi là nguyên tắc của mọi người và các nhà làm luật phải cụ thể hóa các nguyên tắc đó thành pháp luật. Pháp luật chỉ có thể tồn tại khi hợp với quá trình tự nhiên đang diễn ra trong xã hội. Trường phái "Pháp luật thực định" cho rằng pháp luật phải phù hợp với hiện thực, phù hợp với quy tắc nhà nước ban hành ít liên hệ với pháp luật tự nhiên quan điểm này nghiêng về quyền lực nhà nước trong việc xây dựng, ban hành pháp luật.
Quan điểm của "Thuyết vị lợi " cho rằng mục đích của pháp luật là lợi ích, lợi ích vừa là nền tảng, vừa là giá trị pháp luật. Cốt lõi trong giá trị pháp luật là tìm được tỷ lệ lợi ích chung và lợi ích cá nhân. Quan điểm này đã 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhìn nhận được yếu tố lợi ích chứa đựng trong pháp luật, nhưng lại chưa thấy rõ ngoài yếu tố lợi ích pháp luật còn bị tác động bởi nhiều yếu tố xã hội khác nữa. Thuyết tương đối của Montesquieu luận giải theo công thức luật xuất phát từ bản chất sự vật, hiện tượng hoàn toàn mang tính tương đối vì vậy việc nhìn nhận pháp luật cũng như các sự việc diễn ra trong xã hội như bản thân chúng đang tồn tại khách quan và tìm ra cách xử lý vấn đề sao cho hợp lý nhất.
Trường phái xã hội học pháp luật đặc biệt chú ý đến quá trình thực hiện pháp luật trong thực tiễn, giành quyền phán quyết đánh giá cho tòa án mà không bị ràng buộc nhiều bởi pháp luật nhà nước. Tòa án có thể vận dụng luật theo sự đánh giá của mình để dạt được sự đồng thuận tối ưu của các bên. Quan điểm này tuy rằng coi trọng hiệu quả công tác thực tiễn xét xử, nhưng dễ dẫn tới sự tùy tiện trong công tác xét xử nên theo một số ý kiến là quan điểm này chỉ phù hợp với một số ngành luật như luật dân sự, luật kinh tế, luật lao động, mà không phù hợp với việc vận dụng vào xét xử các vụ việc trong lĩnh vực hình sự, hành chính… Học thuyết Mác - Lê Nin cho rằng pháp luật có tính giai cấp và tính xã hội, điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội là cội nguồn của pháp luật. Trên cơ sở học thuyết Mác - Lê Nin một số định nghĩa về pháp luật đã được các nhà nghiên cứu đưa ra, cụ thể như: Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, do nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trên cơ sở ghi nhận các yêu cầu về lợi ích xã hội, được đảm bảo thực hiện bằng nhà nước, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội với mục đích trật tự và ổn định vì sự phát triển bền vững của xã hội.
228] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo như định nghĩa trên thì pháp luật không những thể hiện ý chí của giai cấp thống trị mà còn ghi nhận các nhu cầu về lợi ích xã hội và vì sự ổn định và phát triển của xã hội. Như vậy rõ ràng pháp luật vừa mang bản chất giai cấp vừa mang bản chất xã hội. Dựa trên quan điểm Mác – Lê Nin về pháp luật, quan điểm về pháp luật xã hội chủ nghĩa được định nghĩa như sau: Pháp luật xã hội chủ nghĩa là hệ thống các quy tắc xử sự, thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, dưới sự lãnh đạo của đảng, do nhà nước xã hội chủ nghĩa ban hành và bảo đảm thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước trên cơ sở giáo dục và thuyết phục mọi người tôn trọng và thực hiện.337] Theo như các định nghĩa trên, thì pháp luật đều do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, nó có hai thuộc tính đó là tính giai cấp và tính xã hội. Khi các quy phạm đạo đức hoặc quy phạm xã hội được nâng lên thành pháp luật thì sẽ được nhà nước bảo đảm thực hiện bằng biện pháp cưỡng chế thông qua các cơ quan có chức năng của nhà nước.2 Bản chất, chức năng, nhiệm vụ của pháp luật.
Bản chất của pháp luật: Ngay từ buổi đầu, để xã hội có trật tự, phải có sự điều chỉnh nhất định đối với các mối quan hệ của con người; trong bất kỳ xã hội nào cũng có sự điều chỉnh bằng một hệ thống các quy phạm xã hội. Khi chưa có nhà nước các quy tắc điều chỉnh là tập quán, đạo đức, tín điều, tôn giáo… Do kinh tế phát triển, mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, quá trình đấu tranh giai cấp diễn ra mạnh mẽ đến mức khốc liệt dẫn tới sự ra đời của nhà nước đồng thời xuất hiện một loại quy tắc mới do nhà nước ban hành đó là pháp luật. Pháp luật được hình thành cùng với nhà nước trong 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quá trình đấu tranh giai cấp một mặt giai cấp thống trị thông qua bộ máy nhà nước cải tạo, sửa chữa các quy tắc phong tục tập quán, đạo đức có sẵn phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị đưa lên thành luật. Mặt khác thông qua bộ máy nhà nước của mình giai cấp thống trị đặt ra các quy phạm pháp luật mới, dùng quyền lực nhà nước buộc mọi thành viên trong xã hội phải tuân theo nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị và duy trì xã hội trong vòng trật tự chung.
Bản chất pháp là một thể thống nhất bao gồm hai mặt - hai phương diện cơ bản: đó là phương diện giai cấp và phương diện xã hội hay còn được gọi là tính giai cấp và tính xã hội. Bản chất giai cấp của pháp luật thể hiện ở chỗ ý chí của giai cấp thống trị được thể chế hóa thành pháp luật và được bảo đảm được thực hiện bằng nhà nước. Nội dung ý chí do điều kiện tồn tại xã hội của giai cấp thống trị quyết định. Ăngghen đã viết: "Pháp luật của các ông chỉ là ý chí của giai cấp các ông được đề lên thành luật, cái ý chí mà nội dung do các điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp các ông quyết định".
262] Bản chất giai cấp được thể hiện rõ nét nhất trong pháp luật, ví dụ như ở nước ta Bộ luật hình sự năm 1999 hiện hành là căn cứ pháp lý trực tiếp, duy nhất để các cơ quan bảo vệ pháp luật và tòa án áp dụng trong thực tiễn nhằm giải quyết các vấn đề trách nhiệm hình sự như định tội danh, quyết định hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự…đối với hành vi bị nhà nước coi là tội phạm. Bộ luật hình sự thật sự là một công cụ quyền uy thể hiện bản chất giai cấp thống trị, trong một số trường hợp, người phạm tội có thể bị tước đi cả mạng sống. Pháp luật không chỉ phản ánh tính giai cấp mà còn thể hiện thông qua tính xã hội của pháp luật. Trong trường hợp lợi ích của giai cấp thống trị về 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cơ bản phù hợp với lợi ích dân tộc và lợi ích của các giai cấp khác thì pháp luật sẽ phản ánh được lợi ích chung được số đông chấp nhận và những quy phạm pháp luật này trở thành khuôn mẫu, chuẩn mực hành vi.
Giá trị xã hội pháp luật còn thể hiện ở chỗ quy phạm pháp luật vừa là công cụ kiểm nghiệm các quá trình, các hiện tượng xã hội, vừa là công cụ để điều chỉnh các quan hệ xã hội, trật tự hóa các quan hệ xã hội theo đúng hướng vận động phát triển phù hợp với quy luật nội tại của đời sống xã hội; ví dụ như: Trong bộ luật dân sự quy định các quy tắc ứng xử bảo đảm hài hòa lợi ích giữa cá nhân và xã hội, đã có những quy định như khi đào giếng, đào ao hoặc xây dưng công trình ngầm dưới mặt đất chủ sở hữu công trình phải đào ao, xây cách mốc giới một khoảng do pháp luật xây dựng quy định. Trong trường hợp công trình có nguy cơ đe dọa sự an toàn của bất động sản liền kề và xung quanh thì chủ công trình phải thực hiện ngay các biện pháp khắc phục, nếu gây thiệt hại cho chủ sở hữu bất động sản liền kề hoặc xung quanh thì phải bồi thường. Những quy định như vậy nhằm bảo đảm hành lang pháp lý điều hòa lợi ích giữa các chủ thể khác nhau trong xã hội, vì sự phát triển chung của cộng đồng. Tính xã hội được thẩm thấu vào pháp luật khi lợi ích của giai cấp thống trị về cơ bản phù hợp với lợi ích của dân tộc và lợi ích của các giai cấp khác trong xã hội.
Xu hướng dân chủ hóa xã hội, xuất hiện những đòi hỏi về nhân quyền, các quyền tự do, công bằng, hài hòa lợi ích luôn luôn là động lực thúc đẩy sự tiến bộ xã hội, là động lực thúc đẩy việc giải quyết hài hòa một cách tối ưu nhất lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng xã hội. Chúng ta hiểu: Các quy phạm pháp luật là kết quả tuyển chọn lâu dài trong thực tiễn xã hội. Bản thân các quy phạm pháp luật cũng mang tính quy luật. Những cách xử sự hợp lý, khách quan được trải nghiệm trong cuộc sống, chuyển giao qua nhiều thế hệ rất nhiều trong số đó 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.