Chương 1: Một Số Mô Hình Tập Đoàn Kinh Tế Trên Thế Giới I. Giới thiệu một số mô hình tập đoàn kinh tế ở Nhật Tóm tắt: Theo khoảng thời gian khôi phục của triều đại Meiji vào năm 1868, Chính phủ mới đã thúc đẩy một cách nhanh chóng tiến trình công nghiệp hóa. Mitsutis và Sumitomos, và những nhóm doanh nghiệp mới khác như Mitsubishi đang rất khát vốn, trong khi đó nguồn vốn của họ không có khả năng đáp ứng, vì vậy họ đã quay sang vay mượn từ thị trường vốn bên ngoài. Những nhóm công ty này đã thành lập một tập đoàn mới để gia tăng nguồn vốn tài trợ cho vài hoạt động mạo hiểm mới của mình và hình thành nên một tổ chức quản lý những nhóm công ty theo hình kim tự tháp.
Ở ngọn của mỗi nhóm công ty này là một công ty liên doanh của những nhóm còn lại (sau này là một tập đoàn chính), là nhóm được xem như là một công ty mẹ nắm quyền kiểm soát một vài tập đoàn nhà nước. Những tập đoàn này đến lượt nó, mỗi tập đoàn này lại nắm quyền kiểm soát những tập đoàn nhà nước khác và mỗi tập đoàn khác này lại kiểm soát những công ty nhà nước khác nữa. Loại hình liên kết các công ty như vậy gọi là Zaibatsu. Loại hình này về sau đươc hiện đại hoá bởi người Đại Hàn thành các Chaebol và một vài nhóm các doanh nghiệp quản lý theo hình kim tự tháp tương tự như vậy nữa.
“Zaibatsu” là gì?: Thuật ngữ Zaibatsu để đề cập đến tất cả những tập đoàn ở Nhật trước thế chiến thứ hai. Tuy nhiên, không có một định nghĩa thống nhất rõ ràng nào cho thuật ngữ Zaibatsu. Trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 các tài liệu nghiên cứu, rất nhiều những định nghĩa và những đặc điểm riêng biệt của Zaibatsu được các nhà nghiên cứu nêu ra thảo luận. - Đầu tiên, Zaibatsu đã phát triển ở thời kì Taisho từ năm 1912-1926 sau thế chiến thứ nhất.
Vì vậy điều này giải thích vì sao quan điểm ở Nhật về cơ bản cho rằng Zaibatsu là một thuật ngữ mang tính chính trị và thuật ngữ này đã được sử dụng như những khái niệm nói đến sự phân bố trong thu nhập và chế độ tư bản độc quyền đã được rất nhiều sự chú ý vào thời Taisho. - Thứ hai, Zaibatsu thường được hiểu với thế mạnh độc quyền vững chắc trong rất nhiều lĩnh vực chứ không riêng gì ở lãnh vực công nghiệp. - Thứ ba, Zaibatsu thường được nghĩ đến cùng với ngân hàng thuộc sở hữu riêng đứng ra tài trợ tài chính cho nó. - Thứ tư, Zaibatsu là những nhóm các doanh nghiệp sở hữu những mảnh đất mênh mông, rộng lớn chứa một nguồn khoáng sản phong phú to lớn.
- Thứ năm, một Zaibatsu đôi khi cũng được định nghĩa như một nhóm những công ty liên kết với một tổng công ty thương mại hay sogo-shosha, đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết những hoạt động. - Thứ sáu, thuật ngữ Zaibatsu hiện nay thỉnh thoảng được mở rộng ra mang ý nghĩa bao hàm cả những tập đoàn kiểm soát những nhóm công ty nhà nước trong những quốc gia có nền kinh tế đang phát triển nói chung. - Cuối cùng, Zaibatsu với cấu trúc theo kiểu một kim tự tháp, một công ty mẹ thuộc tập đoàn hay một TCT nắm quyền kiểm soát toàn bộ tập hợp những chi nhánh thuộc sở hữu trực tiếp của công ty mẹ. Những chi nhánh này, sau đó sẽ nắm quyền kiểm soát những công ty khác và cứ thế tiếp tục.
Tập đoàn thường có một nội quy đưa ra quyết định hoạt động để quyết định xem những công ty nào thuộc sở hữu trực tiếp hay gián tiếp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những ảnh hưởng trong thời đương đại: Ngày nay, ảnh hưởng của Zaibatsu có thể vẫn đươc tìm thấy trong các loại hình tập đoàn, những công ty tài chính lớn – có nguồn gốc gắn liền với các Zaibatsu truyền thống. Tuy nhiên, một vài tranh cãi cho rằng những cơ chế kiểm soát về mặt hành chính và tài chính già cỗi của các Zaibatsu nay đã bị phá hủy.
Mặc dù sự tồn tại của những tập đoàn công nghiệp lớn ở Nhật Bản đã mang lại những thay đổi thật sự to lớn cho nền kinh tế Nhật, nhưng cách điều hành dây chuyền tạo thành thể thống nhất theo chiều dọc như trước đây của Zaibatsu đã kết thúc bằng việc tách thành từng nhóm riêng lẻ. Hiện nay những mối quan hệ theo chiều ngang với đặc tính của sự hợp tác và sự liên kết của Keiretsu đã thay thế cách điều hành trên. Keiretsu không thuộc sở hữu của một gia đình, mà chia sẻ quyền sở hữu giữa những công ty thành viên với nhau. Keiretsu quản lý theo chiều ngang là những nhóm công ty công nghiệp liên kết với nhau bằng nguồn vốn nhỏ lẻ của mình, những công ty này cùng góp vào để nắm quyền kiểm soát số lượng lớn cổ phần.
Ví dụ như tập đoàn Mitsui do nhiều công ty thành lập nên. Keiretsu quản lý theo chiều dọc cũng có cùng cấu trúc tương tự, với cấu trúc đó đã chiếm lĩnh một số lượng lớn các khách hàng và nhà cung cấp của một công ty lớn nhưng đơn độc, như Toyota Motors. Với những cách biến đổi khác nhau, thì những cổ đông trong dân chúng chỉ có cơ hội tiếp cận với những lợi ích rất nhỏ, điều đó làm cho thị trường chứng khoán không thể chi phối đến vai trò thống trị tập đoàn. Thêm vào đó, là hầu hết những công ty Nhật đặc biệt là các Keiretsu đều có những mối quan hệ rất chặt chẽ với những người cho vay của họ, hay những ngân hàng chính.
Đồ thị miêu tả Keiretsu theo chiều ngang: Những đường tròn lớn tượng trưng cho những công ty thành viên cốt lõi trong gia đình Keiretsu. Mỗi công ty Keiretsu chính nắm quyền kiểm soát những thành viên Keiretsu nhỏ hơn, được tượng trưng bởi những đường tròn nhỏ. Và những Keiretsu nằm trên các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 đỉnh của các đa giác thuộc quyền sở hữu của họ. Để đơn giản, ở đây chỉ có 5 công ty chính xếp thành hình ngũ giác.
Thực tế, những Keiretsu lớn thường chứa đựng nhiều những công ty nòng cốt hơn, mỗi công ty thêm vào hình thành thêm nhiều các góc cạnh của đa giác. - Các công ty gia tăng nguồn vốn của mình bằng cách: + Đi vay tiền từ các ngân hàng + Phát hành các chứng khoán nợ và phải một khoản lãi nhất định cho các loại chứng khoán nợ mà họ phát hành. + Phát hành các chứng khoán vốn. + Lợi nhuận giữ lại (sử dụng để tài trợ cho các khoản đầu tư).
Kết luận: - Các Zaibatsu đã tạo nên một bộ mặt kinh tế mới cho nước Nhật. Nhật Bản đã được hình thành từ những doanh nghiệp, hệ thống kinh tế nhỏ rồi sau đó phát triển thành các Zaibatsu. Môi trường kinh tế Nhật bản đã dần mở ra trong đó bao gồm những tập đoàn to lớn kếch xù, nhưng tập đoàn đã làm phức tạp vấn đề liên quan đến bộ máy quản lý hành chính khổng lồ. - Các Zaibatsu đã có những ảnh hưởng to lớn đối với toàn bộ quan chức cầm quyền thời bấy giời và đã giúp đỡ họ giải quyết những khó khăn về vấn đề độc quyền.
Bù lại, Chính phủ Nhật đã giảm chi phí giao dịch và đã tạo cơ hội cho Zaibatsu ngày càng giàu mạnh hơn. Đó cũng là cách Nhật Bản đưa hoạt động ngoại thương ngày càng mở rộng đến cách nước khác. Chính phủ cần các Zaibatsu để phát triển hoạt động công nghiệp hóa ở Nhật. Việc chuyển đổi thành những tập khổng lồ đã mở đường cho Nhật Bản trở nên hiện đại hơn như các nước phương Tây.
Kinh nghiệm từ mô hình ngân hàng trong các tập đoàn kinh tế của Nhật: Nhật Bản đóng vai trò như một mô hình mẫu cho các nước khác noi theo, là quốc gia lớn đầu tiên ngoài các nước phương Tây tham gia vào khu vực những quốc gia giàu nhất thế giới. Sự phát triển của mô hình TĐKT đã biến quốc gia nhà trở thành quốc gia độc nhất và rất đáng để học hỏi vì mục đích học thuật cũng như vì mục đích ứng dụng mô hình vào thực tiễn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Những quốc gia khác, trong tình hình tương tự, có thể học hỏi từ kinh nghiệm của Nhật Bản. Đặc biệt là các quốc gia đang trong quá trình kiến thiết lại đất nước sau chiến tranh, sau những trận thiên tai hay phải chịu những mối nguy hại khác cần phải xây dựng lại toàn bộ tài sản hữu hình một cách nhanh chóng nên xem xét đến vai trò thống trị trung tâm của ngân hàng và hoạt động tài trợ của hệ thống ngân hàng trong các TĐKT.
Những nền kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi cũng có thể đạt được những lợi ích từ mô hình tập đoàn của Nhật. Tính ưu việt của mô hình tập đoàn của Nhật: Thứ nhất: Tạo ra các tập đoàn lớn, hiện đại Ngân hàng trực thuộc các tập đoàn sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc tạo ra những tập đoàn hiện đại. Ngân hàng sẽ tham gia vào hội đồng thành viên trong các công ty đang gặp khó khăn và có tầm ảnh hưởng lớn đối với hoạt động của công ty. Thứ nhì: Sử dụng vốn huy động một cách có hiệu quả cho các tập đoàn Các ngân hàng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đặt những khoản tiền tiết kiệm của dân chúng vào các doanh nghiệp lớn đáng tin cậy có đủ năng lực về khoa học kỹ thuật.
Đây là công thức của các TĐKT đã từng giúp cho đất nước Nhật đuổi kịp với các nước phương Tây. Thứ ba: Cung cấp vốn để nâng cao trình độ khoa học kỹ thuật, cũng như phát triển và ứng dụng những ý trưởng mới vào thực tiễn nền kinh tế Điều này yêu cầu phải có nguồn lực rất lớn, phải có kỹ năng và đáng tin cậy, nhưng nó cũng yêu cầu phải chấp nhận rủi ro và sự bất ổn. Tuy nhiên đây là con đường mà các tập đoàn lớn ở phương Tây đã từng ứng dụng và đã rất thành công 2. Những mặt hạn chế của mô hình tập đoàn của Nhật Quyền kiểm soát tập đoàn của công ty mẹ dần bị phai mờ, do phụ thuộc quá nhiều vào sự sắp xếp các chính sách tài trợ với ngân hàng trực thuộc Khi hoạt động của công ty đã phát triển và ổn định, những ngân hàng trực thuộc các tập đoàn sẽ lấy quyền cho vay, sử dụng tiếng nói của mình trong các tài sản mà họ đã LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.