Luận văn: Tác động sử dụng đất và quản lý rừng cộng đồng Êđê ở Krông Bông

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu các tác động đến sử dụng đất lâm nghiệp và phương hướng quản lý rừng dựa vào cộng đồng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Trường học: Trường Đại học Chiang Mai
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên
• Đề tài: Nghiên cứu các tác động đến sử dụng đất lâm nghiệp và phương hướng quản lý rừng dựa vào cộng đồng dân tộc thiểu số Ê Đê tại xã Cư Drăm, huyện Krông Bông, tỉnh Đăk Lăk
• Loại tài liệu: Luận văn nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Chiang Mai

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Các nghiên cứu liên quan đến quản lý rừng dựa vào cộng đồng
• 1.2. Sự cần thiết của kỹ thuật viễn thám trong quản lý tài nguyên rừng, đất đai
• 1.3. Kỹ thuật GIS và viễn thám trong tìm hiểu thay đổi sử dụng đất
• 1.4. Các nghiên cứu liên quan đến quản lý rừng dựa vào cộng đồng và một số chính sách trong quản lý tài nguyên thiên nhiên

Tóm tắt

I. Tổng quan mô hình quản lý rừng cộng đồng người Êđê tại Đắk Lắk

Quản lý tài nguyên rừng đang là một thách thức toàn cầu. Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực Tây Nguyên, vấn đề này càng trở nên cấp thiết. Đắk Lắk, một tỉnh có diện tích rừng lớn và tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, đang đối mặt với tình trạng suy giảm tài nguyên rừng nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân. Trong bối cảnh đó, mô hình quản lý rừng cộng đồng người Êđê tại Đắk Lắk nổi lên như một hướng đi đầy tiềm năng. Các nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng, việc quản lý rừng sẽ không thành công nếu thiếu sự tham gia của cộng đồng địa phương, những người có cuộc sống gắn bó mật thiết với rừng. Mô hình này không chỉ là một phương pháp kỹ thuật, mà còn là sự kết hợp giữa tri thức bản địa người Êđê và các chính sách của nhà nước, nhằm hướng tới mục tiêu phát triển rừng bền vững. Người Êđê, với văn hóa truyền thống Êđê lâu đời, đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm quý báu trong việc sử dụng và bảo vệ rừng. Các luật tục Êđê trong quản lý rừng và quy ước bảo vệ rừng của buôn làng đã từng là cơ chế hiệu quả để duy trì sự cân bằng sinh thái. Việc công nhận và phát huy các giá trị này, đồng thời lồng ghép chúng vào các chính sách hiện đại như chính sách giao đất giao rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), được xem là chìa khóa để bảo tồn đa dạng sinh học Đắk Lắk và cải thiện sinh kế người dân tộc thiểu số. Nghiên cứu về mô hình này không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn để các nhà hoạch định chính sách xây dựng các chiến lược phù hợp, góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên rừng Tây Nguyên một cách hiệu quả và bền vững.

1.1. Bối cảnh suy giảm tài nguyên rừng tại Tây Nguyên

Tình trạng suy giảm tài nguyên rừng không còn là vấn đề của riêng một quốc gia mà đã trở thành mối lo ngại toàn cầu. Tại Tây Nguyên, đặc biệt là Đắk Lắk, áp lực lên tài nguyên rừng ngày càng gia tăng. Nguyên nhân chính bao gồm việc mở rộng đất canh tác nông nghiệp, khai thác gỗ hợp pháp và bất hợp pháp, cùng với sự gia tăng dân số. Hàng ngàn héc-ta rừng đã bị chuyển đổi mục đích sử dụng, làm mất đi thảm thực vật quan trọng, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và gây ra các tác động tiêu cực đến môi trường như xói mòn đất và lũ lụt. Thực trạng quản lý rừng cộng đồng ở nhiều nơi còn bộc lộ những hạn chế, chưa phát huy được hết vai trò của người dân địa phương.

1.2. Tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng

Nhiều nghiên cứu trên thế giới, chẳng hạn như tại Thái Lan [39], đã chứng minh rằng các khu rừng do cộng đồng địa phương quản lý thường ổn định hơn so với các khu rừng do nhà nước quản lý. Lý do là cộng đồng sống gần rừng có sự gắn bó và phụ thuộc trực tiếp vào các sản phẩm từ rừng, từ đó hình thành ý thức và trách nhiệm bảo vệ. Phương pháp bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng công nhận quyền và vai trò của người dân, đặc biệt là các cộng đồng dân tộc thiểu số, trong việc ra quyết định và chia sẻ lợi ích. Đây được xem là một giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí cho nhà nước và đảm bảo sự công bằng xã hội, góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững chung.

II. Thách thức trong quản lý tài nguyên rừng Tây Nguyên hiện nay

Mặc dù tiềm năng của mô hình quản lý rừng cộng đồng là rất lớn, việc triển khai trên thực tế tại Đắk Lắk và Tây Nguyên nói chung vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc giao đất, giao rừng cho cộng đồng. Quyền sử dụng và quản lý rừng truyền thống của người Êđê chưa được công nhận đầy đủ, dẫn đến sự chồng chéo và xung đột trong quản lý. Bên cạnh đó, các chính sách giao đất giao rừng dù đã được triển khai nhưng đôi khi còn cứng nhắc, chưa linh hoạt để phù hợp với đặc thù của từng địa phương. Năng lực tổ chức và quản lý của cộng đồng cũng là một yếu tố cần được quan tâm. Nhiều cộng đồng còn hạn chế về kỹ năng lập kế hoạch, giám sát và thực thi các quy ước bảo vệ rừng. Áp lực từ thị trường, nhu cầu về đất sản xuất và tình trạng khai thác lâm sản trái phép vẫn diễn ra phức tạp, vượt qua khả năng kiểm soát của cộng đồng. Thêm vào đó, quá trình di cư và các chương trình định canh định cư trong quá khứ đã làm phá vỡ cấu trúc xã hội và các hệ thống quản lý rừng truyền thống, làm mai một đi nhiều tri thức bản địa người Êđê quý báu. Để mô hình này thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự hỗ trợ đồng bộ từ các cấp chính quyền, sự đầu tư vào nâng cao năng lực cho người dân và việc xây dựng một khung chính sách phù hợp.

2.1. Hạn chế về khung pháp lý và chính sách hỗ trợ

Một rào cản lớn là việc các chính sách quốc gia chưa được cụ thể hóa để phù hợp với từng vùng miền. Theo Bùi Đình Toái [44], các chính sách cần phải linh hoạt và không chỉ giới hạn ở việc sử dụng rừng. Hiện tại, nhiều cộng đồng, bao gồm cả người Êđê, vẫn chưa có quyền pháp lý đầy đủ đối với những khu rừng mà họ đã quản lý từ bao đời nay. Việc thiếu cơ sở pháp lý trong việc giao đất giao rừng cho cộng đồng tạo ra sự không chắc chắn, làm giảm động lực bảo vệ rừng lâu dài của người dân. Hơn nữa, sự quan tâm và hỗ trợ từ các nhà quản lý và hoạch định chính sách đối với các sáng kiến quản lý rừng của cộng đồng đôi khi còn hạn chế.

2.2. Xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo tồn rừng

Áp lực phát triển kinh tế, đặc biệt là việc mở rộng diện tích cây công nghiệp như cà phê, tiêu, đã dẫn đến việc phá rừng làm nương rẫy. Nghiên cứu tại xã Cư Drăm cho thấy tình trạng phá rừng làm cà phê diễn ra khá mạnh vào những năm 1990. Mặc dù việc này giúp cải thiện thu nhập trước mắt, nó lại gây ra những hậu quả lâu dài về môi trường và làm suy giảm đa dạng sinh học Đắk Lắk. Cân bằng giữa nhu cầu cải thiện sinh kế người dân tộc thiểu số và mục tiêu bảo tồn tài nguyên rừng Tây Nguyên là một bài toán khó, đòi hỏi các giải pháp tổng hợp và sự tham gia của tất cả các bên liên quan.

III. Sức mạnh luật tục Êđê trong việc bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng

Nền tảng của mô hình quản lý rừng cộng đồng người Êđê tại Đắk Lắk chính là hệ thống tri thức bản địa và luật tục Êđê trong quản lý rừng. Đây là những quy tắc bất thành văn nhưng lại có sức ảnh hưởng sâu rộng trong cộng đồng, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Theo phong tục của người Êđê, rừng và đất rừng là sở hữu chung của cả buôn làng, với ranh giới được quy ước rõ ràng và được các cộng đồng tôn trọng. Mọi hoạt động khai thác tài nguyên như săn bắt, hái lượm, làm nương rẫy đều phải tuân theo những quy định nghiêm ngặt của cộng đồng. Vai trò của già làng, trưởng bản là vô cùng quan trọng. Họ không chỉ là người đứng đầu về mặt hành chính mà còn là người nắm giữ, diễn giải và đảm bảo luật tục được thực thi. Các quy ước bảo vệ rừng được xây dựng dựa trên sự đồng thuận của cả cộng đồng, quy định rõ ràng về các khu rừng cấm, rừng thiêng, khu vực được phép khai thác và các hình thức xử phạt khi có vi phạm. Hệ thống này đã giúp người Êđê quản lý tài nguyên một cách bền vững trong quá khứ, đảm bảo sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Việc phục hồi và phát huy những giá trị này trong bối cảnh hiện đại là một hướng đi quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng.

3.1. Vai trò của già làng trưởng bản trong quy ước bảo vệ rừng

Trong cấu trúc xã hội truyền thống của người Êđê, già làng và trưởng bản là những người có uy tín và tiếng nói quyết định. Họ là người chủ trì các cuộc họp của cộng đồng để giải quyết các tranh chấp, bao gồm cả những vấn đề liên quan đến đất đai và tài nguyên rừng. Họ đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng và thực thi các quy ước bảo vệ rừng của buôn. Sự am hiểu sâu sắc về luật tục Êđê trong quản lý rừng cùng với uy tín cá nhân giúp họ duy trì được trật tự và sự tuân thủ trong cộng đồng, đảm bảo các quy định được thực hiện một cách hiệu quả mà không cần đến sự can thiệp của pháp luật nhà nước.

3.2. Áp dụng tri thức bản địa người Êđê vào quản lý lâm sản

Tri thức bản địa người Êđê bao gồm những kinh nghiệm sâu sắc về hệ sinh thái rừng, các loài cây, con vật và phương thức khai thác bền vững. Họ biết rõ mùa nào nên thu hái loại lâm sản nào, khu vực nào cần được bảo vệ để tái sinh. Ví dụ, phương thức canh tác nương rẫy quay vòng với chu kỳ bỏ hóa từ 10-15 năm cho phép đất và rừng có đủ thời gian phục hồi. Việc tích hợp những kiến thức này vào các kế hoạch quản lý hiện đại sẽ giúp các hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ và canh tác nông lâm kết hợp trở nên hiệu quả và bền vững hơn.

IV. Cách chính sách giao đất giao rừng hỗ trợ cộng đồng người Êđê

Chủ trương của Nhà nước về xã hội hóa nghề rừng, đặc biệt là chính sách giao đất giao rừng, đã mở ra cơ hội để chính thức hóa vai trò của cộng đồng trong quản lý tài nguyên. Việc giao quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho các hộ gia đình và cộng đồng người Êđê là một bước tiến quan trọng, tạo ra cơ sở pháp lý để họ bảo vệ và hưởng lợi từ khu rừng của mình. Tại buôn Chàm B (xã Cư Drăm), chương trình này được triển khai theo hình thức giao cho nhóm hộ, giúp tăng cường sự đoàn kết và trách nhiệm tập thể. Khi người dân trở thành chủ thể thực sự của rừng, họ có động lực lớn hơn trong việc tuần tra, ngăn chặn nạn phá rừng và khai thác gỗ trái phép. Tuy nhiên, để chính sách này thực sự phát huy tác dụng, cần phải đi kèm với các cơ chế hỗ trợ cụ thể. Cần đơn giản hóa thủ tục xin khai thác gỗ làm nhà hoặc các lâm sản khác phục vụ đời sống trong khu vực được giao. Quan trọng hơn, cần xây dựng một cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng và công bằng, bao gồm cả lợi ích từ chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) và các hoạt động kinh tế khác từ rừng. Khi lợi ích được đảm bảo, người dân sẽ càng tích cực tham gia vào công tác bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng, góp phần vào sự nghiệp phát triển rừng bền vững.

4.1. Thực trạng quản lý rừng cộng đồng sau khi nhận giao khoán

Tại nhiều địa phương ở Đắk Lắk, việc giao rừng cho cộng đồng đã mang lại những kết quả tích cực ban đầu. Các nghiên cứu của Bảo Huy (1999) [12] và Nguyễn Hải Nam (2000) [28] đều chỉ ra rằng khi cộng đồng tham gia bảo vệ rừng, rừng được phục hồi tốt hơn. Tuy nhiên, thực trạng quản lý rừng cộng đồng cũng cho thấy nhiều thách thức. Quyền lợi của người dân nhận rừng chưa thực sự rõ ràng, động cơ nhận rừng đôi khi chỉ để có đất sản xuất. Tình trạng mất rừng vẫn xảy ra trong khu vực đã giao do khó khăn trong công tác quản lý và áp lực từ bên ngoài. Do đó, cần có sự đánh giá lại cách tiếp cận và tăng cường hỗ trợ kỹ thuật, tài chính cho các cộng đồng.

4.2. Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng PFES cho cộng đồng

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) là một công cụ kinh tế quan trọng, giúp cộng đồng có thêm nguồn thu nhập ổn định từ việc bảo vệ rừng. Nguồn tiền này có thể được sử dụng để hỗ trợ các hoạt động tuần tra, bảo vệ rừng, hoặc đầu tư vào các dự án phát triển sinh kế của thôn buôn. Để PFES hiệu quả, cần xây dựng một cơ chế minh bạch từ việc xác định diện tích, đánh giá chất lượng rừng đến việc phân phối nguồn tiền cho các hộ dân. Việc này không chỉ tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp mà còn nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng đối với giá trị của hệ sinh thái rừng.

V. Mô hình quản lý rừng và phát triển sinh kế người dân tộc thiểu số

Một mô hình quản lý rừng cộng đồng người Êđê tại Đắk Lắk thành công không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ rừng mà còn phải gắn liền với việc cải thiện và phát triển sinh kế người dân tộc thiểu số. Rừng là nguồn sống, cung cấp thực phẩm, dược liệu, vật liệu xây dựng và thu nhập cho người dân. Việc quản lý rừng bền vững phải đi đôi với việc tạo ra các cơ hội sinh kế hợp pháp từ rừng. Một trong những hướng đi quan trọng là phát triển khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG) như song, mây, nấm, mật ong, và các loại rau rừng. Các sản phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu tự cung tự cấp mà còn có thể trở thành hàng hóa, tạo ra nguồn thu nhập đáng kể nếu được tổ chức sản xuất và kết nối thị trường tốt. Bên cạnh đó, các mô hình nông lâm kết hợp, trồng cây dược liệu dưới tán rừng hoặc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng cũng là những lựa chọn tiềm năng. Khi cuộc sống của người dân được cải thiện và họ thấy được lợi ích kinh tế trực tiếp từ việc giữ rừng, sự phụ thuộc vào các hoạt động khai thác hủy diệt sẽ giảm đi. Điều này tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực: rừng được bảo vệ tốt hơn, cung cấp nhiều dịch vụ hệ sinh thái và sản phẩm hơn, từ đó tiếp tục nâng cao đời sống cho cộng đồng.

5.1. Tiềm năng khai thác lâm sản ngoài gỗ để cải thiện thu nhập

Nghiên cứu tại buôn Chàm B cho thấy, người dân Êđê có kinh nghiệm phong phú trong việc thu hái và sử dụng các loại lâm sản ngoài gỗ. Song mây và lồ ô được đánh giá là hai loại có giá trị và công dụng cao nhất, vừa để làm nhà, đan lát, vừa có thể bán để tạo thu nhập. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên này đang bị cạn kiệt do khai thác quá mức và thiếu quy hoạch. Để phát triển bền vững, cần có các giải pháp làm giàu rừng bằng các loài cây bản địa có giá trị, đồng thời hỗ trợ cộng đồng trong việc chế biến và tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định, tránh bị thương lái ép giá.

5.2. Hướng phát triển nông lâm kết hợp và du lịch sinh thái

Mô hình nông lâm kết hợp, tức là trồng cây nông nghiệp xen kẽ với cây lâm nghiệp trên cùng một diện tích, là một giải pháp canh tác bền vững trên đất dốc, vừa đảm bảo an ninh lương thực vừa góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc. Ngoài ra, với văn hóa truyền thống Êđê đặc sắc và cảnh quan thiên nhiên của tài nguyên rừng Tây Nguyên, việc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng là một hướng đi đầy hứa hẹn. Du khách có thể trải nghiệm cuộc sống của người dân bản địa, khám phá rừng và tìm hiểu về các giá trị văn hóa, qua đó tạo thêm việc làm và thu nhập cho cộng đồng ngay tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

§Æt vÊn ®Ò Sö dông ®Êt l©m nghiÖp lµ mét vÊn ®Ò quan träng vµ næi lªn cÇn ph¶i gi¶i quyÕt trong thùc tiÔn n«ng th«n miÒn nói trong giai ®o¹n hiÖn nay vµ t­¬ng lai, ®ång thêi ®èi víi c¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè th× ph­¬ng thøc qu¶n lý tµi nguyªn dùa vµo kinh nghiÖm, truyÒn thèng lµ mét h­íng nghiªn cøu cÇn ®­îc ph¸t triÓn ®Ó t¹o lËp ph­¬ng thøc qu¶n lý rõng dùa vµo céng ®ång mét c¸ch bÒn v÷ng, ®¸p øng ®­îc nhu cÇu thùc tiÔn còng nh­ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Suy gi¶m tµi nguyªn rõng ngµy nay kh«ng chØ cßn lµ mèi quan t©m cña riªng mét tæ chøc, mét vïng hay mét quèc gia mµ t×nh tr¹ng nµy ®· ®­îc x¸c ®Þnh lµ vÊn ®Ò lín cña toµn cÇu. Tr­íc thùc tÕ ®ã, mçi quèc gia ®Òu ®· vµ ®ang cè g¾ng t×m nh÷ng gi¶i ph¸p thÝch hîp nhÊt ®Ó cã thÓ qu¶n lý mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nguån tµi nguyªn rõng. NhiÒu gi¶i ph¸p ®· ®­îc chÝnh phñ c¸c n­íc thùc hiÖn song cµng ngµy ng­êi ta cµng nhËn thøc râ rµng viÖc qu¶n lý rõng sÏ kh«ng ®em ®Õn thµnh c«ng nÕu nh­ kh«ng cã sù tham gia cña céng ®ång c­ d©n sèng gÇn rõng - nh÷ng ng­êi mµ cuéc sèng cña hä g¾n bã vµ phô thuéc vµo rõng.

§¨k L¨k ®­îc xem lµ mét tØnh cã diÖn tÝch rõng cßn l¹i nhiÒu nhÊt n­íc ta hiÖn nay (kho¶ng 1 triÖu ha), ®ång thêi còng lµ mét tØnh cã tû lÖ ®ång bµo d©n téc thiÓu sè chiÕm kh¸ cao. Song trong nh÷ng n¨m qua, hµng ngµn hec-ta rõng ®· bÞ thay thÕ bëi diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp v× nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau. Tr­íc thùc tr¹ng ®ã, cïng víi nh÷ng næ lùc cña Nhµ n­íc, chÝnh quyÒn t¹i ®Þa ph­¬ng ®· thùc hiÖn nhiÒu chñ tr­¬ng, chÝnh s¸ch nh»m qu¶n lý ngµy cµng tèt h¬n nguån tµi nguyªn rõng cßn l¹i cña tØnh nhµ. Víi truyÒn thèng qu¶n lý rõng cña céng ®ång cïng víi nh÷ng t¸c ®éng cña c¸c chñ tr­¬ng chÝnh s¸ch, còng nh­ sù hç trî cña c¸c dù ¸n n­íc ngoµi lµ nh÷ng nh©n tè ®· ®ãng gãp vµo sù nghiÖp qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng cña nhµ n­íc vµ nh©n d©n, song kh«ng thÓ nãi lµ hiÖu qu¶ vµ phï hîp nhÊt v× trong qu¸ khø còng nh­ hiÖn t¹i rõng vÉn bÞ khai ph¸ víi møc ®é vµ quy m« kh¸c nhau.

§Ó lËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt vµ qu¶n lý nguån tµi nguyªn, nhu cÇu vÒ nh÷ng th«ng tin, b¶n ®å sö dông ®Êt vµ hiÖn tr¹ng tµi nguyªn rõng ®ang ngµy cµng trë nªn rÊt quan träng. NÕu chØ dùa vµo nh÷ng ph­¬ng ph¸p ®iÒu tra trªn mÆt ®Êt th× rÊt tèn 3 kÐm vÒ thêi gian vµ nguån nh©n vËt lùc. Trong thùc tÕ viÖc nghiªn cøu tµi nguyªn thiªn nhiªn ngµy nay kh«ng chØ ®¬n thuÇn dùa trªn c¸c c«ng nghÖ truyÒn thèng mµ b¾t ®Çu thùc hiÖn b»ng c¸c hÖ thèng quan s¸t tõ xa hay cßn gäi lµ viÔn th¸m. Víi c¸c hÖ thèng thu thËp th«ng tin ®a phæ, ®a thêi gian, kü thuËt viÔn th¸m cho phÐp chóng ta thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc thu thËp vµ tæng hîp d÷ liÖu mét c¸ch nhanh chãng vµ hiÖu qu¶ h¬n.

§èi víi c«ng t¸c ®iÒu tra gi¸m s¸t tµi nguyªn rõng, kü thuËt nµy cµng cã ý nghÜa ®Æc biÖt, bëi lÏ rõng lµ ®èi t­îng biÕn ®æi rÊt m¹nh kh«ng chØ vÒ khÝa c¹nh sinh th¸i mµ phÇn lín lµ do t¸c ®éng c¬ häc do con ng­êi hoÆc thiªn nhiªn g©y ra. H¬n n÷a nguån tµi nguyªn rõng l¹i th­êng ph©n bè ë nh÷ng vïng nói cao, cã ®é dèc lín.V× thÕ cµng g©y khã kh¨n cho viÖc tiÕp cËn trùc tiÕp trªn mÆt ®Êt. KÕt hîp nguån th«ng tin tõ ¶nh viÔn th¸m cïng víi sù tham gia cña céng ®ång ®Þa ph­¬ng lµ mét c¸ch lµm míi, sÏ cho phÐp chóng ta t¸i hiÖn l¹i sù tån t¹i cña thùc thÓ trong kh«ng gian ®ång thêi hiÓu râ h¬n nh÷ng nguyªn nh©n cña sù biÕn ®æi cña tµi nguyªn lµm c¬ së cho viÖc ®Þnh h­íng tæ chøc qu¶n lý. Mét kü thuËt hç trî ®¾c lùc trong tiÕn tr×nh nµy lµ sö dông GIS (Geographic Information System - hÖ thèng th«ng tin ®Þa lý).

Kü thuËt GIS sÏ gióp cho viÖc trùc quan ho¸ c¸c ®èi t­îng mét c¸ch cô thÓ ®ång thêi nã lµ mét c«ng cô ph©n tÝch sù thay ®æi vÒ mÆt ®Þnh l­îng. Víi tiÒm n¨ng cña nh÷ng kü thuËt ®· nªu trªn ®ång thêi nh»m ®­a ra mét ph­¬ng ph¸p míi liªn quan trong nghiªn cøu, chóng t«i quyÕt ®Þnh kÕt hîp sö dông ¶nh vÖ tinh vµ kü thuËt GIS cïng víi c¸c ®iÒu tra ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia. ViÖc phèi hîp nµy cã ý nghÜa bæ sung lÉn nhau vÒ hai mÆt ®Þnh tÝnh vµ ®Þnh l­îng. ChÝnh v× lÏ ®ã, nh»m t×m hiÓu diÔn biÕn trong sö dông ®Êt l©m nghiÖp còng nh­ nh÷ng t¸c ®éng cña c¸c ch­¬ng tr×nh, dù ¸n, tõ ®ã cã thÓ ®­a ra mét ph­¬ng h­íng qu¶n lý rõng cô thÓ t¹i ®Þa ph­¬ng, chóng t«i tiÕn hµnh thùc hiÖn luËn v¨n nghiªn cøu "Nghiªn cøu c¸c t¸c ®éng ®Õn sö dông ®Êt l©m nghiÖp vµ ph­¬ng h­íng qu¶n lý rõng dùa vµo céng ®ång d©n téc thiÓu sè £ §ª t¹i x· C­ Dr¨m, huyÖn Kr«ng B«ng, tØnh §¨k L¨k".

4 ch­¬ng 1: Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Trªn thÕ giíi 1. C¸c nghiªn cøu liªn quan ®Õn qu¶n lý rõng dùa vµo céng ®ång. Ngµy nay c¸c nghiªn cøu liªn quan ®Õn qu¶n lý tµi nguyªn dùa vµo céng ®ång ®ang lµ mét ®Ò tµi lín ®­îc rÊt nhiÒu n­íc quan t©m.

C¸c nghiªn cøu cña viÖn nghiªn cøu x· héi - tr­êng §¹i häc Chiang Mai, Th¸i Lan - chØ ra thùc tÕ râ rµng cho thÊy trong khi c¸c diÖn tÝch rõng dù tr÷ cña quèc gia do chÝnh phñ qu¶n lý ngµy cµng bÞ mÊt ®i nhanh chãng mµ chñ yÕu lµ do më réng ®Êt canh t¸c vµ khai th¸c (hîp ph¸p vµ bÊt hîp ph¸p) th× hÇu hÕt c¸c khu rõng gÇn c¸c th«n bu«n vÉn æn ®Þnh [39]. KÕt luËn nghiªn cøu cña An Drew [20] còng cho biÕt trong mét vµi tr­êng hîp, chÝnh s¸ch hiÖn t¹i thùc sù ®· lµm dÔ dµng cho viÖc huû ho¹i m«i tr­êng. §Ó ®¶m b¶o chÊm døt sù tÊn c«ng d÷ déi vµo hÖ sinh th¸i rõng, c¸c chÝnh s¸ch hç trî vai trß cña céng ®ång ®Þa ph­¬ng trong qu¶n lý rõng bÒn v÷ng nªn thiÕt lËp cµng sím cµng tèt. Nghiªn cøu cña Prodyot [22] còng cho thÊy sù thµnh c«ng cña viÖc b¶o vÖ rõng dùa vµo céng ®ång t¹i x· Kudad.

T¸c gi¶ cho r»ng, viÖc b¶o vÖ rõng dùa vµo céng ®ång lµ rÊt hiÖu qu¶ thËm chÝ ngay khi cã sù gia t¨ng d©n sè vµ ¸p lùc thÞ tr­êng lªn nguån tµi nguyªn rõng. Tõ kÕt qu¶ nghiªn cøu cña m×nh, Niti [40] cho r»ng: cã hai b­íc chÝnh ®Ó thiÕt lËp viÖc qu¶n lý rõng dùa vµo céng ®ång. §ã lµ x¸c ®Þnh vµ khoanh vÏ ranh giíi rõng céng ®ång cã sù tham gia vµ diÖn tÝch rõng céng ®ång ph¶i ®­îc sù x¸c nhËn vµ chÊp nhËn cña céng ®ång. Xu h­íng qu¶n lý tµi nguyªn dùa vµo céng ®ång ®ang ngµy cµng thu hót sù quan t©m cña nhiÒu chÝnh phñ, c¸c tæ chøc, c¸c nhµ nghiªn cøu.Tuy vËy c¸ch tiÕp cËn kh«ng thÓ hoµn toµn gièng nhau cho c¸c quèc gia vµ cµng kh«ng thÓ ¸p dông m¸y mãc cho tõng ®Þa ph­¬ng kh¸c nhau.

Héi nghÞ l©m nghiÖp céng ®ång quèc tÕ tæ chøc ë Chiang Mai - Th¸i lan vµo th¸ng 11 n¨m 2001 còng ®· chØ ra sù cÇn thiÕt c«ng nhËn quyÒn sö dông vµ qu¶n lý rõng truyÒn thèng vµ cÇn cã c¸c chÝnh s¸ch, thÓ chÕ ®Þa ph­¬ng ®Ó hç trî cho tiÕn 5 tr×nh ph¸t triÓn ph­¬ng thøc qu¶n lý tµi nguyªn rõng dùa vµo céng ®ång. Héi nghÞ còng kh¼ng ®Þnh r»ng ®Ó b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn tµi nguyªn rõng phôc vô cho lîi Ých nhiÒu mÆt cña x· héi, nhÊt thiÕt ph¶i cã sù tham gia trùc tiÕp cña c¸c céng ®ång d©n téc sèng phô thuéc vµo rõng. Sù cÇn thiÕt cña kü thuËt viÔn th¸m trong qu¶n lý tµi nguyªn rõng, ®Êt ®ai. Mét trong nh÷ng ®Æc tr­ng cña hÖ sinh th¸i rõng lµ sù biÕn ®æi, sù thay ®æi nµy cã thÓ do t¸c ®éng cña tù nhiªn hay cña con ng­êi.

Cïng víi sù tiÕn bé cña khoa häc kü thuËt vµ sù gia t¨ng d©n sè, sù thay ®æi nµy diÔn ra quy m« vµ nhanh chãng h¬n bao giê hÕt. Sù tho¸i ho¸ ®Êt vµ c¸c t¸c ®éng ®Õn m«i tr­êng ngµy cµng trë nªn ®¸ng lo ng¹i. V× thÕ, nh÷ng nhµ qu¶n lý tµi nguyªn vµ nh÷ng ng­êi lËp kÕ ho¹ch cÇn mét c¬ chÕ thÝch hîp ®Ó ®¸nh gi¸ nh÷ng ¶nh h­ëng nµy b»ng c¸ch ph¸t hiÖn, gi¸m s¸t vµ ph©n tÝch sù biÕn ®æi còng nh­ viÖc sö dông ®Êt nãi chung mét c¸ch nhanh chãng vµ cã hiÖu qu¶. Nhu cÇu vÒ mét hÖ thèng ph¸t hiÖn viÖc sö dông ®Êt cã hiÖu qu¶ vÉn cßn lµ vÊn ®Ò ®èi víi nhiÒu ®Þa ph­¬ng còng nh­ c¸c tæ chøc 34].

Mét vÊn ®Ò chung trong viÖc lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn lµ thiÕu nguån th«ng tin chÝnh x¸c vÒ th¶m phñ vµ nguån tµi nguyªn hiÖn cã. Kh«ng cã nguån th«ng tin chÝnh x¸c, nh÷ng ng­êi lµm chÝnh s¸ch th­êng thÊt b¹i khi ra c¸c quyÕt ®Þnh hoÆc ®­a ra nh÷ng quyÕt ®Þnh kh«ng chÝnh x¸c (Cummings,1977) 25. Theo Barry Haack vµ Richard English [25]: Sù thay ®æi nhanh chãng cña nguån tµi nguyªn rõng nh­ møc ®é ph¸ rõng ë nhiÒu n¬i do ¸p lùc cña viÖc gia t¨ng d©n sè kh«ng thÓ ph¸t hiÖn kÞp thêi nÕu chØ dïng c¸c ph­¬ng ph¸p thu thËp d÷ liÖu truyÒn thèng. ViÔn th¸m lµ mét c«ng cô h÷u Ých ®Ó cã thÓ kh¾c phôc ®­îc nh÷ng h¹n chÕ nh­ ®· ®Ò cËp.

Nã chÝnh lµ kü thuËt thu thËp th«ng tin tõ xa. Kho¶ng c¸ch nµy cã thÓ hµng tr¨m mÐt, hµng tr¨m ki-l«-met hay xa h¬n n÷a. D÷ liÖu ®­îc thu nhËn tõ xa gäi lµ d÷ liÖu viÔn th¸m. Hay cã thÓ ®Þnh nghÜa viÔn th¸m nh­ nh­ mét khoa häc vµ c«ng nghÖ mµ nhê nã c¸c tÝnh chÊt cña vËt thÓ quan s¸t ®­îc x¸c ®Þnh, ®o ®¹c hoÆc ph©n tÝch mµ kh«ng cÇn tiÕp xóc trùc tiÕp víi chóng 25].

6 C¸c b¶n ®å tµi nguyªn thiªn nhiªn ngµy nay ®Òu sö dông d÷ liÖu viÔn th¸m. VÝ dô hÇu hÕt c¸c b¶n ®å ®Þa h×nh lµ sö dông ¶nh hµng kh«ng ®Ó vÏ, t­¬ng tù ®èi víi b¶n ®å rõng, b¶n ®å sö dông ®Êt, b¶n ®å ®Êt, b¶n ®å ®Þa chÊt, b¶n ®å quy ho¹ch thµnh phè.GÇn ®©y, c¸c d÷ liÖu cña ¶nh vÖ tinh còng ®ang ®­îc dïng ®Ó thµnh lËp c¸c lo¹i b¶n ®å ®ã. ¶nh vÖ tinh lµ mét nguån d÷ liÖu hiÖu qu¶ vµ thÝch hîp ®Ó thµnh lËp b¶n ®å hiÖn tr¹ng cho quèc gia.