Nghiên cứu và đề xuất biện pháp quản lý khu hệ bướm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, Hòa Bình

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu khu hệ bướm tại khu bảo tồn thiên nhiên phu canh huyện đà bắc tỉnh hòa bình và đề xuất, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: Th.S Bùi Xuân Trƣờng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên
• Đề tài: Nghiên cứu khu hệ bướm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình và đề xuất các biện pháp quản lý
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu khu hệ bướm tại Phu Canh Hòa Bình

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Phu Canh, tọa lạc tại huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, là một trong những trung tâm quan trọng về đa dạng sinh học của Việt Nam. Với hệ sinh thái rừng phong phú, nơi đây trở thành môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động thực vật, đặc biệt là lớp côn trùng. Trong đó, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), cụ thể là các loài bướm ngày (Rhopalocera), đóng vai trò như một sinh vật chỉ thị quan trọng cho sức khỏe của hệ sinh thái rừng. Việc nghiên cứu khu hệ bướm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh không chỉ là một báo cáo khoa học mà còn là cơ sở nền tảng để đề xuất các chiến lược quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam, dù đã đạt được nhiều thành tựu trong việc lập danh lục các loài bướm, vẫn còn hạn chế trong việc phân tích sâu về đặc điểm sinh thái học và sự phân bố của chúng tại các khu vực đặc thù như Phu Canh. Đề tài này được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống đó, cung cấp một cái nhìn toàn diện về thành phần loài bướm, đánh giá mức độ đa dạng và xác định các loài cần được ưu tiên bảo tồn, bao gồm cả những loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và định hướng phát triển du lịch sinh thái Hòa Bình một cách bền vững, hài hòa với việc bảo vệ môi trường.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu côn trùng cánh vẩy

Các loài côn trùng cánh vẩy, đặc biệt là bướm ngày, giữ một vai trò không thể thiếu trong hệ sinh thái. Chúng tham gia tích cực vào quá trình thụ phấn cho cây trồng và thực vật hoang dã, góp phần duy trì sự đa dạng của thảm thực vật và tăng năng suất nông nghiệp. Do có vòng đời ngắn và nhạy cảm với những thay đổi của môi trường, bướm được xem là công cụ giám sát sinh học hiệu quả. Sự biến động về số lượng và thành phần loài bướm có thể phản ánh chính xác tình trạng sức khỏe của một hệ sinh thái, từ đó cảnh báo sớm các tác động tiêu cực do biến đổi khí hậu hoặc tác động của con người. Vì vậy, việc nghiên cứu khu hệ bướm là một nhiệm vụ khoa học cấp thiết, cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách.

1.2. Điều kiện tự nhiên huyện Đà Bắc ảnh hưởng đến khu hệ bướm

KBTTN Phu Canh có điều kiện tự nhiên huyện Đà Bắc vô cùng đặc trưng, với địa hình núi cao, hiểm trở và khí hậu nhiệt đới gió mùa. Độ cao dao động từ 300m đến 1.349m tạo ra nhiều tiểu vùng khí hậu và các dạng sinh cảnh khác nhau, từ rừng thường xanh ẩm á nhiệt đới, rừng thứ sinh đến các trảng cỏ, cây bụi ven suối. Sự đa dạng về địa hình và thảm thực vật này chính là yếu tố quyết định sự phong phú của khu hệ bướm. Mỗi sinh cảnh cung cấp nguồn thức ăn và nơi trú ẩn riêng biệt cho các loài khác nhau, tạo nên một bức tranh đa dạng sinh học đầy màu sắc. Chính vì vậy, việc khảo sát trên nhiều dạng sinh cảnh khác nhau là yêu cầu bắt buộc để có được danh lục đầy đủ về thành phần loài bướm tại đây.

II. Phân tích các mối đe dọa khu hệ bướm tại Phu Canh

Mặc dù sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao, khu hệ bướm tại KBTTN Phu Canh đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, đe dọa sự tồn vong của nhiều loài, đặc biệt là các loài quý hiếm. Mối đe dọa lớn nhất đến từ tác động của con người. Hoạt động khai thác lâm sản trái phép, dù ở quy mô nhỏ, làm phá vỡ cấu trúc rừng, mất đi cây chủ và nguồn mật hoa thiết yếu cho bướm. Việc phát rừng làm nương rẫy không chỉ làm thu hẹp môi trường sống mà còn gây suy thoái đất, ảnh hưởng đến sự phát triển của thảm thực vật. Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp ở các vùng đệm có thể gây ngộ độc và làm suy giảm quần thể bướm và các loài côn trùng khác. Sự phát triển cơ sở hạ tầng thiếu quy hoạch cũng góp phần phân mảnh sinh cảnh, cản trở quá trình di cư và giao phối của các loài bướm. Những áp lực này đòi hỏi phải có các biện pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường một cách chặt chẽ và đồng bộ. Nếu không có sự can thiệp kịp thời, nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học và biến mất của một số loài bướm đặc hữu là điều khó tránh khỏi.

2.1. Tác động của con người đến môi trường sống của bướm

Sinh kế của người dân địa phương phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng. Các hoạt động như khai thác gỗ, thu hái lâm sản phụ, săn bắt và đặc biệt là canh tác nương rẫy đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ các sinh cảnh tự nhiên. Việc chuyển đổi đất rừng thành đất nông nghiệp làm mất đi cây chủ quan trọng cho giai đoạn sâu non của nhiều loài bướm. Cháy rừng do đốt nương làm rẫy cũng là một mối nguy hiểm thường trực, có thể hủy diệt toàn bộ quần thể côn trùng trong một khu vực rộng lớn. Những tác động của con người này tạo ra áp lực liên tục lên hệ sinh thái rừng, khiến khu hệ bướm ngày càng suy giảm.

2.2. Thách thức trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Phu Canh gặp không ít khó khăn. Nhận thức của một bộ phận người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ côn trùng và hệ sinh thái còn hạn chế. Nguồn lực dành cho hoạt động tuần tra, bảo vệ rừng và giám sát sinh học còn mỏng. Việc thiếu các nghiên cứu chuyên sâu và dữ liệu cập nhật thường xuyên về khu hệ bướm cũng gây khó khăn cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương và cộng đồng, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu khoa học làm nền tảng cho các quyết sách.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học khu hệ bướm tại Đà Bắc

Để đánh giá chính xác thành phần loài bướm và mức độ đa dạng tại KBTTN Phu Canh, một phương pháp luận khoa học chặt chẽ đã được áp dụng. Đây là phương pháp nền tảng thường thấy trong các luận văn thạc sĩ sinh học và báo cáo khoa học chuyên ngành. Quá trình nghiên cứu được chia thành hai giai đoạn chính: điều tra thực địa và xử lý dữ liệu tại phòng thí nghiệm. Công tác thực địa được tiến hành theo phương pháp tuyến và điểm. Bốn tuyến điều tra chính với tổng chiều dài gần 55km được thiết lập, bao phủ các dạng sinh cảnh đặc trưng như rừng tự nhiên, rừng thứ sinh, ven suối và trảng cỏ. Trên mỗi tuyến, 25 điểm điều tra đã được chọn để thu thập mẫu một cách có hệ thống. Việc thu mẫu được thực hiện bằng vợt chuyên dụng trong một khoảng thời gian cố định (30 phút/điểm) để đảm bảo tính nhất quán. Các mẫu vật sau khi thu thập được xử lý sơ bộ, ghi nhận thông tin và bảo quản cẩn thận để phục vụ công tác giám định. Phương pháp này đảm bảo thu thập được dữ liệu đại diện cho toàn bộ khu vực, phản ánh đúng thực trạng đa dạng sinh học của khu hệ côn trùng cánh vẩy tại đây. Các chỉ số sinh học như chỉ số đa dạng Margalef (d) và tần suất bắt gặp (P%) cũng được sử dụng để phân tích và lượng hóa kết quả.

3.1. Quy trình điều tra thực địa và thu thập mẫu vật

Việc điều tra thực địa được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 2/2019 đến tháng 5/2019. Các tuyến khảo sát được bố trí để đi qua các độ cao và hướng phơi khác nhau, nhằm ghi nhận sự khác biệt trong vùng phân bố địa lý của các loài. Tại mỗi điểm, nhóm nghiên cứu sử dụng vợt để thu bắt các cá thể bướm bay trong tầm quan sát. Mẫu sau khi bắt được xử lý nhanh bằng cách bóp nhẹ phần ngực để chúng ngất đi, sau đó được đặt vào bao giấy chuyên dụng có ghi rõ thông tin về ngày, giờ, địa điểm thu mẫu. Phương pháp này giúp bảo vệ mẫu vật khỏi hư hại và giữ nguyên màu sắc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc định danh sau này.

3.2. Phương pháp giám định và phân tích dữ liệu

Tại phòng thí nghiệm, các mẫu vật được căng cánh, định hình và phơi khô. Công tác giám định được thực hiện dựa trên các đặc điểm hình thái đặc trưng như kích thước, màu sắc, hoa văn trên cánh và cấu trúc gân cánh. Các tài liệu phân loại học uy tín trong và ngoài nước được sử dụng để đối chiếu và xác định tên khoa học chính xác cho từng loài. Dữ liệu thu thập được sau đó được nhập vào phần mềm để xử lý thống kê. Các chỉ số về độ phong phú, mức độ đa dạng theo sinh cảnh, độ cao và hướng phơi được tính toán để đưa ra những nhận định khoa học về cấu trúc quần xã bướm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh.

IV. Kết quả nghiên cứu thành phần loài bướm tại Phu Canh

Kết quả từ các đợt khảo sát thực địa tại KBTTN Phu Canh đã mang lại một bức tranh chi tiết về thành phần loài bướm trong khu vực. Tổng cộng, nghiên cứu đã xác định được 43 loài bướm ngày, thuộc 6 họ khác nhau. Trong đó, họ Bướm giáp (Nymphalidae) và họ Bướm phượng (Papilionidae) là hai họ có số lượng loài đa dạng nhất, chiếm tỷ lệ cao trong tổng số loài được ghi nhận. Đáng chú ý, nghiên cứu đã phát hiện 3 loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), bao gồm Troides helena, Troides aeacus và Lamproptera curius. Sự hiện diện của các loài này khẳng định giá trị bảo tồn đặc biệt quan trọng của KBTTN Phu Canh. Phân tích về tần suất bắt gặp cho thấy đa số các loài (92%) thuộc nhóm ngẫu nhiên gặp, chỉ có một số ít loài thuộc nhóm ít gặp và không có loài nào thuộc nhóm thường gặp. Điều này cho thấy quần thể nhiều loài bướm tại đây khá nhạy cảm và có thể có mật độ không cao, đòi hỏi các nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học cần được chú trọng hơn. Dữ liệu này là một báo cáo khoa học quan trọng, làm cơ sở để xây dựng các chương trình giám sát sinh học lâu dài.

4.1. Thống kê danh lục các loài côn trùng cánh vẩy

Danh lục ghi nhận 43 loài thuộc các họ: Papilionidae (Bướm phượng), Pieridae (Bướm phấn), Danaidae (Bướm đốm), Satyridae (Bướm mắt rắn), Nymphalidae (Bướm giáp), Amathusiidae (Bướm rừng) và Lycaenidae (Bướm xanh). Họ Nymphalidae là đa dạng nhất với 12 loài, tiếp theo là Papilionidae với 10 loài. Các họ còn lại có số lượng loài ít hơn. Danh lục này cung cấp một cái nhìn tổng thể về sự phong phú của bộ côn trùng cánh vẩy tại Phu Canh, là nền tảng cho các nghiên cứu so sánh và theo dõi biến động trong tương lai.

4.2. Phân bố của các loài bướm theo sinh cảnh và độ cao

Kết quả phân tích cho thấy sự phân bố của bướm không đồng đều giữa các sinh cảnh và độ cao. Mức độ đa dạng loài cao nhất được ghi nhận ở độ cao dưới 200m, nơi có thảm thực vật phong phú và nhiều loài hoa làm nguồn thức ăn. Càng lên cao, số lượng loài càng giảm dần. Tương tự, các sinh cảnh rừng thứ sinh và ven suối có độ đa dạng cao hơn so với sinh cảnh rừng tự nhiên khép tán. Điều này cho thấy các loài bướm ngày ưa thích những khu vực có nhiều ánh sáng và nguồn mật hoa dồi dào. Hiểu rõ quy luật phân bố này giúp xác định các khu vực ưu tiên cho công tác bảo tồn.

4.3. Xác định các loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam

Việc phát hiện ba loài bướm phượng quý hiếm là Troides helena (Bướm phượng cánh chim Hêlen), Troides aeacus (Bướm phượng cánh chim chấm rời) và Lamproptera curius (Bướm phượng cánh đuôi nheo) là một phát hiện quan trọng. Đây là những loài có giá trị thẩm mỹ cao, có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái Hòa Bình và là chỉ thị cho một hệ sinh thái rừng còn tương đối nguyên vẹn. Sự tồn tại của chúng tại Phu Canh nhấn mạnh trách nhiệm cấp bách trong việc bảo vệ môi trường và môi trường sống của chúng khỏi các mối đe dọa.

V. Đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn bướm tại Phu Canh

Dựa trên kết quả phân tích về thực trạng khu hệ bướm và các mối đe dọa, việc xây dựng và thực thi các giải pháp quản lý hiệu quả là yêu cầu cấp bách để đảm bảo phát triển bền vững tại KBTTN Phu Canh. Các giải pháp cần mang tính tổng thể, kết hợp giữa biện pháp kỹ thuật, chính sách và nâng cao nhận thức cộng đồng. Trước hết, cần tăng cường công tác tuần tra, bảo vệ rừng để ngăn chặn triệt để các hoạt động khai thác lâm sản và săn bắt trái phép, bảo vệ nguyên vẹn môi trường sống của các loài bướm, đặc biệt là các loài quý hiếm. Song song đó, cần triển khai các chương trình giám sát sinh học định kỳ để theo dõi sự biến động của quần thể bướm, coi đây là một chỉ số đánh giá hiệu quả công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Việc quy hoạch và phát triển các mô hình sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm, như trồng cây dược liệu dưới tán rừng hay phát triển du lịch sinh thái Hòa Bình, sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Cuối cùng, công tác tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ môi trường cần được đẩy mạnh để người dân địa phương hiểu rõ giá trị của khu hệ bướm và tự nguyện tham gia vào công tác bảo tồn.

5.1. Các biện pháp quản lý chung và nâng cao nhận thức

Ban quản lý KBTTN cần phối hợp với chính quyền địa phương để củng cố hệ thống pháp lý và thực thi nghiêm các quy định về bảo vệ rừng. Cần tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo cho người dân về giá trị của đa dạng sinh học và lợi ích lâu dài của việc bảo tồn. Xây dựng các tài liệu truyền thông như poster, tờ rơi về các loài bướm đẹp và quý hiếm của Phu Canh để khơi dậy niềm tự hào và ý thức bảo vệ của cộng đồng. Việc lồng ghép nội dung bảo tồn vào chương trình giáo dục tại các trường học địa phương cũng là một giải pháp mang tính chiến lược.

5.2. Giải pháp kỹ thuật và phát triển sinh kế bền vững

Về mặt kỹ thuật, cần tiến hành khoanh vùng, bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có sự phân bố tập trung của các loài bướm trong Sách Đỏ Việt Nam. Có thể nghiên cứu xây dựng các vườn bướm bán tự nhiên, trồng bổ sung các loài cây chủ và cây mật hoa để thu hút và nhân nuôi các loài bướm có giá trị. Đồng thời, hỗ trợ người dân chuyển đổi từ canh tác nương rẫy sang các mô hình nông-lâm kết hợp bền vững, vừa đảm bảo an ninh lương thực vừa góp phần bảo vệ môi trường. Phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm, trong đó hoạt động ngắm bướm là một sản phẩm đặc trưng, sẽ tạo ra nguồn thu nhập trực tiếp cho cộng đồng, gắn lợi ích kinh tế của họ với sự thành công của công tác bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam đƣợc quốc tế công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, với nhiều kiểu rừng, đầm lầy, sông suối, rạn san hô. tạo nên môi trƣờng sống cho khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới. Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã (WWF) công nhận Việt Nam có 3 trong hơn 200 vùng sinh thái toàn cầu; Tổ chức bảo tồn chim quốc tế (Birdlife) công nhận là một trong 5 vùng chim đặc hữu; Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) công nhận có 6 trung tâm đa dạng về thực vật.Hệ sinh thái cũng rất phong phú, bao gồm 11.458 loài động vật, hơn 21.000 loài thực vật và khoảng 3.000 loài vi sinh vật, trong đó có rất nhiều loài đƣợc sử dụng để cung cấp vật liệu di truyền. Không chỉ đa dạng về động thực vật, côn trùng ở Việt Nam cũng vô cùng phong phú với nhiều loài có hình dáng kì lạ, đặc biệt là loài bƣớm.

Trong lớp côn trùng, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) là một bộ rất đa dạng và phong phú. Các loài bƣớm hoạt động vào ban ngày (Rhopalocera) có vai trò rất lớn trong đời sống kinh tế- văn hóa- xã hội của con ngƣời. Chúng tham gia tích cực vào quá trình thụ phấn cho hoa, làm tăng năng suất cây trồng, tạo dòng tiến hóa mới.Nhiều loài bƣớm có màu sắc rực rỡ đã tạo nên cảnh quan thiên nhiên đẹp.Đây là nhóm côn trùng rất phong phú về số lƣợng và đa dạng về nơi ở, chúng có khả năng thích ứng cao với sự biến đổi của môi trƣờng. Do đó, bƣớm ngày thƣờng đƣợc sử dụng là sinh vật chỉ thị cho tình trạng của hệ sinh thái, đặc biệt trong đánh gá chất lƣợng rừng, đánh giá hiệu quả của công tác bảo tồn thông qua việc quan sát sự biến động của quần thể các loài bƣớm theo thời gian.

KBTT Phu Canh thuộc huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình không chỉ là nơi bảo tồn và lƣu giữ các nguồn gen, mà còn là địa điểm tham quan du lịch nổi tiếng của nƣớc ta. Chính vì vậy, việc quan trọng là phải bảo tồn các loài bƣớm ngày, đặc biệt là những loài có hình dáng và màu sắc đẹp cũng nhƣ các loài có trong sách đỏ Việt Nam để phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, bảo tồn và phục vụ khách tham quan du lịch. Để góp phần đánh giá đƣợc cụ thể hơn về thành phần và sự đa dạng của các loài bƣớm ngày tại KBTTN Phu Canh. 1 Trong khuôn khổ của đề tài khóa luận tốt nghiệp tôi lựa chọn đề tài“NGHIÊN CỨU KHU HỆ BƢỚM TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN PHU CANH HUYỆN ĐÀ BẮC TỈNH HÒA BÌNH VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ”với mong muốn góp phần trong công tác quản lý và phát triển các loài bƣớm tại địa phƣơng.

2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Việc nghiên cứu đối với hầu hết các nhóm côn trùng gặp nhiều khó khăn, một phần do chúng có kích thƣớc nhỏ bé, sống trong không gian hạn hẹp và có cuộc sống ngắn ngủi. Tuy nhiên các loài bƣớm ngày, đặc biệt là pha trƣởng thành lại có sự hiện diện khá đặc trƣng, dễ quan sát thấy do sự bay lƣợn của chúng. Chúng có sự lựa chọn sinh cảnh riêng nên bƣớm ngày thƣờng đƣợc coi là sinh vật chỉ thị quan trọng đối với đa dạng sinh học. Nhiều năm trở lại đây, việc nghiên cứu về loài sinh vật nhỏ bé này đang đƣợc chú trọng.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Côn trùng là nhóm động vật đa dạng nhất trên trái đất.

Có khoảng 1,75 triệu loài sinh vật đã đƣợc biết đến, tuy nhiên việc phân loại chúng một cách chính xác vẫn còn là vấn đề chƣa có hồi kết. Hơn 14 triệu loài sinh vật bao gồm động vật, thực vật, nấm, sinh vật đơn bào, vi khuẩn và virus đã đƣợc biết đến và định danh một cách chính xác cho khoa học, trong số đó khoảng hơn 7,5 triệu loài là côn trùng (Wilson, 1992). Giai đoạn đầu thế kỷ XX, công trình nghiên cứu về bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) có công trình nghiên cứu của J.de Joannis mang tên “Ledidopteres du Tonkin” xuất bản ở Paris năm 1930.Tác giả đã thống kê đƣợc 1798 loài thuộc 746 giống và 45 họ. Bộ cánh vảy là những loài côn trùng có cấu trúc cơ thể đa dạng và đã phát triển để đạt tới những lợi thế trong sinh tồn và phân bố.

Theo những đánh giá gần đây, bộ Cánh vảy cùng với các bộ Cánh màng (Hymenoptera), bộ Hai cánh (Diptera) và bộ Cánh cứng (Coleoptera) đƣợc coi là bốn bộ có mức độ đa dạng về loài lớn nhất trong lớp côn trùng (Insecta) (Powell, 2009). Trong Bộ cánh vảy, dựa vào thời gian hoạt động ngƣời ta thƣờng chia làm hai nhóm: nhóm bƣớm (Butterfly) và nhóm ngài (Moths). Nhóm bƣớm hoạt động ban ngày, thƣờng có màu sắc sặc sỡ; nhóm ngài hoạt động ban đêm, thƣờng có màu tối.Bƣớm là một trong những nhóm côn trùng đẹp nhất thuộc bộ 3 Cánh vảy (Lepidoptera).Chúng khác với các nhóm côn trùng khác ở màu sắc hấp dẫn và thân hình phủ đầy vảy (Y. Số lƣợng các loài Bƣớm ngày đã đƣợc định danh trên thế giới tăng dần theo thời gian.000 loài Bƣớm ngày (Rhopalocera) đã đƣợc định danh trên thế giới (Holloway et al.

Theo Dự án phân loại bộ Cánh vảy (Lepidoptera Taxome Project), có khoảng 180.000 loài côn trùng thuộc bộ Cánh vảy (Lepidoptera) đã đƣợc định danh, trong số đó có khoảng 17.500 loài Bƣớm ngày. Tuy nhiên, Chappert (2000) thống kê đƣợc khoảng 19.445 loài Bƣớm ngày đã đƣợc ghi nhận thuộc 1.231 giống, chiếm khoảng 11% tổng số loài trong bộ Cánh vảy (Lepidoptera). Cho đến nay, có rất nhiều nghiên cứu về thành phần loài Bƣớm trên thế giới, ví dụ nhƣ nghiên cứu về Bƣớm ở Ấn Độ của Wynter-Blyth (1957); nghiên cứu về Bƣớm ở Thái Lan của Pinratana (1981-1988); nghiên cứu về Bƣớm ở vùng Đông phƣơng, Úc của D’Abrera (1982-1986); nghiên cứu về Bƣớm ở Malay Peninsula của Corbet và Pendlebury (1992); nghiên cứu về phân loại và định danh Bƣớm ở Trung Quốc của Chou (1998); nghiên cứu về lịch sử Bƣớm châu Á của Igarashi và Fukuda (1997-2000); nghiên cứu về Bƣớm ở Lào của Osada et al. Hầu hết các nghiên cứu về đa dạng Bƣớm trên thế giới đều tập trung vào nghiên cứu đa dạng loài theo sinh cảnh.

Một số nghiên cứu cho rằng, có mối liên hệ giữa thành phần loài thực vật và số lƣợng loài Bƣớm (Bobo et al. Tính đa dạng của côn trùng cũng tăng dần theo độ lớn của sinh cảnh và tính phức tạp về cấu trúc của thực vật trong sinh cảnh đó (Price, 1975). Tính đa dạng thƣờng thấp hơn ở rừng thành thục và cao hơn ở các giai đoạn diễn thế ban đầu của rừng (Bobo, 2006). Trên thế giới đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học của các loài Bƣớm nhƣ hình thái, tập tính, vòng đời, phân bố và cây chủ.

Trong đó một số loài Bƣớm quý hiếm, có giá trị kinh tế hoặc phổ biến đƣợc đặc biệt quan tâm nhƣ các loài Troides aeacus, Troides helena, Papilio dialis, Chilasa 4 slateri, Delias posithoe, Danaus chrysippus, Cethosia biblis, Papilio demoleus (Igarashi và Fukuda, 1997-2000). Qua 105 tháng nghiên cứu suốt 49 năm, Finn và Colin (2003) đã xem xét lại tình trạng của 915 loài và 910 loài phụ Bƣớm đã đƣợc ghi nhận ở Philippines. Các tác giả đã xác định đƣợc 133 loài bị đe dọa ở mức độ toàn cầu và các taxon đặc hữu ở Philippines. Hiện tại, hệ thống gồm 18 khu bảo tồn đƣợc ƣu tiên của đất nƣớc này ít nhất đã có 1 khu dành cho việc bảo tồn 65 loài, tuy nhiên số còn lại là 29 loài và 39 loài phụ vẫn chƣa có một khu bảo tồn nào quan tâm tới.

Bƣớm là một trong những nhóm đƣợc nghiên cứu nhiều nhất và tốt nhất trong các nhóm sinh vật.Rất nhiều nghiên cứu về nhóm côn trùng này đã đƣợc thực hiện với các chủ đề về sinh thái học, sinh học tiến hóa và sinh học bảo tồn (Boggs et al. Sinh cảnh bị tác động cũng ảnh hƣởng rất lớn đến thành phần và số lƣợng quần thể các loài Bƣớm. Sự đa dạng loài và sự phong phú của các loài trong quần xã bƣớm cao nhất ở nơi rừng bị tác động vừa phải và giảm rất mạnh ở khu vực rừng bị đô thị hoá, đặc biệt các loài đặc hữu bị biến mất khi sinh cảnh của chúng bị đô thị hoá (Blair & Launer, 1997). Ngoài biến động theo sinh cảnh và độ cao, các loài Bƣớm còn là nhóm động vật dễ bị tác động bởi những thay đổi của thời tiết.

Sự phong phú của các loài Bƣớm thƣờng tăng lên trong những ngày có thời tiết ấm áp(Roy et al. Ngày nay, nghiên cứu về côn trùng nói chung và côn trùng bộ cánh vẩy nói riêng đã có những bƣớc tiến vƣợt bậc.2 Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Danh sách đầu tiên về bƣớm của Đông Dƣơng đƣợc công bố vào đầu thế kỷ 20.Danh sách khu hệ bƣớm của Việt Nam đƣợc công bố vào năm 1957 (Metaye 1957), trong danh sách này có 454 loài. Sau đó rải rác có một số công trình nghiên cứu về bƣớm và danh lục bƣớm tiếp tục đƣợc bổ sung. Đặc biệt trong những năm gần đây có nhiều công trình khảo sát về bƣớm do Trung tâm 5 nhiệt đới Việt - Nga tiến hành tại các khu bảo tồn thiên nhiên và Vƣờn quốc gia của Việt Nam nhƣ: Vƣờn Quốc gia Ba Bể (năm 1996 - 1997), Ba Vì (1996), Hoàng Liên (năm 1998 - 2000), Phong Nha - Kẻ Bàng (1999), Tam Đảo (2000 - 2001), Cúc Phƣơng (1998), Hòn Bà (2003).

Đề tài “Nghiên cứu thành phần các loài bƣớm ngày (Rhopalocera) của rừng Việt Nam làm cơ sở đề xuất biện pháp quản lý sử dụng” của Viện điều tra quy hoạch rừng - Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (Đặng Ngọc Anh, 1998 - 2000) đã thống kê đƣợc nhiều loài cánh vẩy hoạt động ban ngày.Nhiều loài mới cho khoa học cũng nhƣ mới cho Việt Nam đƣợc phát hiện trong những năm gần đây. Theo kết quả thu đƣợc từ các đề tài đã nói ở trên, Việt Nam có khoảng trên 1000 loài bƣớm. Những nghiên cứu về bƣớm đầu tiên của nƣớc ta chủ yếu là do các chuyên gia nƣớc ngoài, các công trình của nhà Bách khoa toàn thƣ nhƣ Linnaeus, Fabricius, Latreil. các công trình phân loại chủ yếu xuất bản cho Thái Lan ( Pinratana, 1979 - 1922 ), Malaysia (Corbert và Fendlebury, 1992) và khu Phƣơng Đông (D Abrare, 1982 - 1986).

Các nghiên cứu khoa học nhƣ : Evas ( 1932, 1949), Lee ( 1982,1984, Satyridea), Aoki và Yamaguchi (1984; Satyridea), Shirozu và Yata (1973,Pieridea) cũng đã có một số báo cáo chi tiết về côn trùng Cánh vẩy (dẫn trong Monastyrskii và Devyatkin, 2003).