Nghiên cứu và đề xuất biện pháp quản lý khu hệ bướm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, Hòa Bình

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Phu Canh, tọa lạc tại huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, là một trong những trung tâm… 81 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: Th.S Bùi Xuân Trƣờng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên
• Đề tài: Nghiên cứu khu hệ bướm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình và đề xuất các biện pháp quản lý
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu khu hệ bướm tại Phu Canh Hòa Bình

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Phu Canh, tọa lạc tại huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, là một trong những trung tâm quan trọng về đa dạng sinh học của Việt Nam. Với hệ sinh thái rừng phong phú, nơi đây trở thành môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động thực vật, đặc biệt là lớp côn trùng. Trong đó, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), cụ thể là các loài bướm ngày (Rhopalocera), đóng vai trò như một sinh vật chỉ thị quan trọng cho sức khỏe của hệ sinh thái rừng. Việc nghiên cứu khu hệ bướm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh không chỉ là một báo cáo khoa học mà còn là cơ sở nền tảng để đề xuất các chiến lược quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam, dù đã đạt được nhiều thành tựu trong việc lập danh lục các loài bướm, vẫn còn hạn chế trong việc phân tích sâu về đặc điểm sinh thái học và sự phân bố của chúng tại các khu vực đặc thù như Phu Canh. Đề tài này được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống đó, cung cấp một cái nhìn toàn diện về thành phần loài bướm, đánh giá mức độ đa dạng và xác định các loài cần được ưu tiên bảo tồn, bao gồm cả những loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và định hướng phát triển du lịch sinh thái Hòa Bình một cách bền vững, hài hòa với việc bảo vệ môi trường.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu côn trùng cánh vẩy

Các loài côn trùng cánh vẩy, đặc biệt là bướm ngày, giữ một vai trò không thể thiếu trong hệ sinh thái. Chúng tham gia tích cực vào quá trình thụ phấn cho cây trồng và thực vật hoang dã, góp phần duy trì sự đa dạng của thảm thực vật và tăng năng suất nông nghiệp. Do có vòng đời ngắn và nhạy cảm với những thay đổi của môi trường, bướm được xem là công cụ giám sát sinh học hiệu quả. Sự biến động về số lượng và thành phần loài bướm có thể phản ánh chính xác tình trạng sức khỏe của một hệ sinh thái, từ đó cảnh báo sớm các tác động tiêu cực do biến đổi khí hậu hoặc tác động của con người. Vì vậy, việc nghiên cứu khu hệ bướm là một nhiệm vụ khoa học cấp thiết, cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách.

1.2. Điều kiện tự nhiên huyện Đà Bắc ảnh hưởng đến khu hệ bướm

KBTTN Phu Canh có điều kiện tự nhiên huyện Đà Bắc vô cùng đặc trưng, với địa hình núi cao, hiểm trở và khí hậu nhiệt đới gió mùa. Độ cao dao động từ 300m đến 1.349m tạo ra nhiều tiểu vùng khí hậu và các dạng sinh cảnh khác nhau, từ rừng thường xanh ẩm á nhiệt đới, rừng thứ sinh đến các trảng cỏ, cây bụi ven suối. Sự đa dạng về địa hình và thảm thực vật này chính là yếu tố quyết định sự phong phú của khu hệ bướm. Mỗi sinh cảnh cung cấp nguồn thức ăn và nơi trú ẩn riêng biệt cho các loài khác nhau, tạo nên một bức tranh đa dạng sinh học đầy màu sắc. Chính vì vậy, việc khảo sát trên nhiều dạng sinh cảnh khác nhau là yêu cầu bắt buộc để có được danh lục đầy đủ về thành phần loài bướm tại đây.

II. Phân tích các mối đe dọa khu hệ bướm tại Phu Canh

Mặc dù sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao, khu hệ bướm tại KBTTN Phu Canh đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, đe dọa sự tồn vong của nhiều loài, đặc biệt là các loài quý hiếm. Mối đe dọa lớn nhất đến từ tác động của con người. Hoạt động khai thác lâm sản trái phép, dù ở quy mô nhỏ, làm phá vỡ cấu trúc rừng, mất đi cây chủ và nguồn mật hoa thiết yếu cho bướm. Việc phát rừng làm nương rẫy không chỉ làm thu hẹp môi trường sống mà còn gây suy thoái đất, ảnh hưởng đến sự phát triển của thảm thực vật. Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp ở các vùng đệm có thể gây ngộ độc và làm suy giảm quần thể bướm và các loài côn trùng khác. Sự phát triển cơ sở hạ tầng thiếu quy hoạch cũng góp phần phân mảnh sinh cảnh, cản trở quá trình di cư và giao phối của các loài bướm. Những áp lực này đòi hỏi phải có các biện pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường một cách chặt chẽ và đồng bộ. Nếu không có sự can thiệp kịp thời, nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học và biến mất của một số loài bướm đặc hữu là điều khó tránh khỏi.

2.1. Tác động của con người đến môi trường sống của bướm

Sinh kế của người dân địa phương phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng. Các hoạt động như khai thác gỗ, thu hái lâm sản phụ, săn bắt và đặc biệt là canh tác nương rẫy đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ các sinh cảnh tự nhiên. Việc chuyển đổi đất rừng thành đất nông nghiệp làm mất đi cây chủ quan trọng cho giai đoạn sâu non của nhiều loài bướm. Cháy rừng do đốt nương làm rẫy cũng là một mối nguy hiểm thường trực, có thể hủy diệt toàn bộ quần thể côn trùng trong một khu vực rộng lớn. Những tác động của con người này tạo ra áp lực liên tục lên hệ sinh thái rừng, khiến khu hệ bướm ngày càng suy giảm.

2.2. Thách thức trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Phu Canh gặp không ít khó khăn. Nhận thức của một bộ phận người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ côn trùng và hệ sinh thái còn hạn chế. Nguồn lực dành cho hoạt động tuần tra, bảo vệ rừng và giám sát sinh học còn mỏng. Việc thiếu các nghiên cứu chuyên sâu và dữ liệu cập nhật thường xuyên về khu hệ bướm cũng gây khó khăn cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương và cộng đồng, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu khoa học làm nền tảng cho các quyết sách.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học khu hệ bướm tại Đà Bắc

Để đánh giá chính xác thành phần loài bướm và mức độ đa dạng tại KBTTN Phu Canh, một phương pháp luận khoa học chặt chẽ đã được áp dụng. Đây là phương pháp nền tảng thường thấy trong các luận văn thạc sĩ sinh học và báo cáo khoa học chuyên ngành. Quá trình nghiên cứu được chia thành hai giai đoạn chính: điều tra thực địa và xử lý dữ liệu tại phòng thí nghiệm. Công tác thực địa được tiến hành theo phương pháp tuyến và điểm. Bốn tuyến điều tra chính với tổng chiều dài gần 55km được thiết lập, bao phủ các dạng sinh cảnh đặc trưng như rừng tự nhiên, rừng thứ sinh, ven suối và trảng cỏ. Trên mỗi tuyến, 25 điểm điều tra đã được chọn để thu thập mẫu một cách có hệ thống. Việc thu mẫu được thực hiện bằng vợt chuyên dụng trong một khoảng thời gian cố định (30 phút/điểm) để đảm bảo tính nhất quán. Các mẫu vật sau khi thu thập được xử lý sơ bộ, ghi nhận thông tin và bảo quản cẩn thận để phục vụ công tác giám định. Phương pháp này đảm bảo thu thập được dữ liệu đại diện cho toàn bộ khu vực, phản ánh đúng thực trạng đa dạng sinh học của khu hệ côn trùng cánh vẩy tại đây. Các chỉ số sinh học như chỉ số đa dạng Margalef (d) và tần suất bắt gặp (P%) cũng được sử dụng để phân tích và lượng hóa kết quả.

3.1. Quy trình điều tra thực địa và thu thập mẫu vật

Việc điều tra thực địa được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 2/2019 đến tháng 5/2019. Các tuyến khảo sát được bố trí để đi qua các độ cao và hướng phơi khác nhau, nhằm ghi nhận sự khác biệt trong vùng phân bố địa lý của các loài. Tại mỗi điểm, nhóm nghiên cứu sử dụng vợt để thu bắt các cá thể bướm bay trong tầm quan sát. Mẫu sau khi bắt được xử lý nhanh bằng cách bóp nhẹ phần ngực để chúng ngất đi, sau đó được đặt vào bao giấy chuyên dụng có ghi rõ thông tin về ngày, giờ, địa điểm thu mẫu. Phương pháp này giúp bảo vệ mẫu vật khỏi hư hại và giữ nguyên màu sắc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc định danh sau này.

3.2. Phương pháp giám định và phân tích dữ liệu

Tại phòng thí nghiệm, các mẫu vật được căng cánh, định hình và phơi khô. Công tác giám định được thực hiện dựa trên các đặc điểm hình thái đặc trưng như kích thước, màu sắc, hoa văn trên cánh và cấu trúc gân cánh. Các tài liệu phân loại học uy tín trong và ngoài nước được sử dụng để đối chiếu và xác định tên khoa học chính xác cho từng loài. Dữ liệu thu thập được sau đó được nhập vào phần mềm để xử lý thống kê. Các chỉ số về độ phong phú, mức độ đa dạng theo sinh cảnh, độ cao và hướng phơi được tính toán để đưa ra những nhận định khoa học về cấu trúc quần xã bướm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh.

IV. Kết quả nghiên cứu thành phần loài bướm tại Phu Canh

Kết quả từ các đợt khảo sát thực địa tại KBTTN Phu Canh đã mang lại một bức tranh chi tiết về thành phần loài bướm trong khu vực. Tổng cộng, nghiên cứu đã xác định được 43 loài bướm ngày, thuộc 6 họ khác nhau. Trong đó, họ Bướm giáp (Nymphalidae) và họ Bướm phượng (Papilionidae) là hai họ có số lượng loài đa dạng nhất, chiếm tỷ lệ cao trong tổng số loài được ghi nhận. Đáng chú ý, nghiên cứu đã phát hiện 3 loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), bao gồm Troides helena, Troides aeacus và Lamproptera curius. Sự hiện diện của các loài này khẳng định giá trị bảo tồn đặc biệt quan trọng của KBTTN Phu Canh. Phân tích về tần suất bắt gặp cho thấy đa số các loài (92%) thuộc nhóm ngẫu nhiên gặp, chỉ có một số ít loài thuộc nhóm ít gặp và không có loài nào thuộc nhóm thường gặp. Điều này cho thấy quần thể nhiều loài bướm tại đây khá nhạy cảm và có thể có mật độ không cao, đòi hỏi các nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học cần được chú trọng hơn. Dữ liệu này là một báo cáo khoa học quan trọng, làm cơ sở để xây dựng các chương trình giám sát sinh học lâu dài.

4.1. Thống kê danh lục các loài côn trùng cánh vẩy

Danh lục ghi nhận 43 loài thuộc các họ: Papilionidae (Bướm phượng), Pieridae (Bướm phấn), Danaidae (Bướm đốm), Satyridae (Bướm mắt rắn), Nymphalidae (Bướm giáp), Amathusiidae (Bướm rừng) và Lycaenidae (Bướm xanh). Họ Nymphalidae là đa dạng nhất với 12 loài, tiếp theo là Papilionidae với 10 loài. Các họ còn lại có số lượng loài ít hơn. Danh lục này cung cấp một cái nhìn tổng thể về sự phong phú của bộ côn trùng cánh vẩy tại Phu Canh, là nền tảng cho các nghiên cứu so sánh và theo dõi biến động trong tương lai.

4.2. Phân bố của các loài bướm theo sinh cảnh và độ cao

Kết quả phân tích cho thấy sự phân bố của bướm không đồng đều giữa các sinh cảnh và độ cao. Mức độ đa dạng loài cao nhất được ghi nhận ở độ cao dưới 200m, nơi có thảm thực vật phong phú và nhiều loài hoa làm nguồn thức ăn. Càng lên cao, số lượng loài càng giảm dần. Tương tự, các sinh cảnh rừng thứ sinh và ven suối có độ đa dạng cao hơn so với sinh cảnh rừng tự nhiên khép tán. Điều này cho thấy các loài bướm ngày ưa thích những khu vực có nhiều ánh sáng và nguồn mật hoa dồi dào. Hiểu rõ quy luật phân bố này giúp xác định các khu vực ưu tiên cho công tác bảo tồn.

4.3. Xác định các loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam

Việc phát hiện ba loài bướm phượng quý hiếm là Troides helena (Bướm phượng cánh chim Hêlen), Troides aeacus (Bướm phượng cánh chim chấm rời) và Lamproptera curius (Bướm phượng cánh đuôi nheo) là một phát hiện quan trọng. Đây là những loài có giá trị thẩm mỹ cao, có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái Hòa Bình và là chỉ thị cho một hệ sinh thái rừng còn tương đối nguyên vẹn. Sự tồn tại của chúng tại Phu Canh nhấn mạnh trách nhiệm cấp bách trong việc bảo vệ môi trường và môi trường sống của chúng khỏi các mối đe dọa.

V. Đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn bướm tại Phu Canh

Dựa trên kết quả phân tích về thực trạng khu hệ bướm và các mối đe dọa, việc xây dựng và thực thi các giải pháp quản lý hiệu quả là yêu cầu cấp bách để đảm bảo phát triển bền vững tại KBTTN Phu Canh. Các giải pháp cần mang tính tổng thể, kết hợp giữa biện pháp kỹ thuật, chính sách và nâng cao nhận thức cộng đồng. Trước hết, cần tăng cường công tác tuần tra, bảo vệ rừng để ngăn chặn triệt để các hoạt động khai thác lâm sản và săn bắt trái phép, bảo vệ nguyên vẹn môi trường sống của các loài bướm, đặc biệt là các loài quý hiếm. Song song đó, cần triển khai các chương trình giám sát sinh học định kỳ để theo dõi sự biến động của quần thể bướm, coi đây là một chỉ số đánh giá hiệu quả công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Việc quy hoạch và phát triển các mô hình sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm, như trồng cây dược liệu dưới tán rừng hay phát triển du lịch sinh thái Hòa Bình, sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Cuối cùng, công tác tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ môi trường cần được đẩy mạnh để người dân địa phương hiểu rõ giá trị của khu hệ bướm và tự nguyện tham gia vào công tác bảo tồn.

5.1. Các biện pháp quản lý chung và nâng cao nhận thức

Ban quản lý KBTTN cần phối hợp với chính quyền địa phương để củng cố hệ thống pháp lý và thực thi nghiêm các quy định về bảo vệ rừng. Cần tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo cho người dân về giá trị của đa dạng sinh học và lợi ích lâu dài của việc bảo tồn. Xây dựng các tài liệu truyền thông như poster, tờ rơi về các loài bướm đẹp và quý hiếm của Phu Canh để khơi dậy niềm tự hào và ý thức bảo vệ của cộng đồng. Việc lồng ghép nội dung bảo tồn vào chương trình giáo dục tại các trường học địa phương cũng là một giải pháp mang tính chiến lược.

5.2. Giải pháp kỹ thuật và phát triển sinh kế bền vững

Về mặt kỹ thuật, cần tiến hành khoanh vùng, bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có sự phân bố tập trung của các loài bướm trong Sách Đỏ Việt Nam. Có thể nghiên cứu xây dựng các vườn bướm bán tự nhiên, trồng bổ sung các loài cây chủ và cây mật hoa để thu hút và nhân nuôi các loài bướm có giá trị. Đồng thời, hỗ trợ người dân chuyển đổi từ canh tác nương rẫy sang các mô hình nông-lâm kết hợp bền vững, vừa đảm bảo an ninh lương thực vừa góp phần bảo vệ môi trường. Phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm, trong đó hoạt động ngắm bướm là một sản phẩm đặc trưng, sẽ tạo ra nguồn thu nhập trực tiếp cho cộng đồng, gắn lợi ích kinh tế của họ với sự thành công của công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao trên thế giới với các hệ sinh thái phong phú, bao gồm khoảng 11.458 loài động vật, hơn 21.000 loài thực vật và 3.000 loài vi sinh vật. Trong lớp Côn trùng (Insecta), bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) là một trong những bộ có mức độ phân hóa loài lớn nhất. Nhóm bướm hoạt động ban ngày (Rhopalocera) giữ vai trò sinh thái quan trọng thông qua việc tham gia thụ phấn cho thực vật, góp phần duy trì cân bằng hệ sinh thái và làm gia tăng giá trị cảnh quan tự nhiên. Do đặc tính nhạy cảm cao với sự thay đổi của thảm thực vật, cấu trúc rừng, vi khí hậu và thời tiết, bướm ngày thường được sử dụng làm sinh vật chỉ thị sinh thái phục vụ đánh giá chất lượng rừng và giám sát hiệu quả bảo tồn.

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Phu Canh thuộc địa bàn huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình là khu rừng đặc dụng có hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới phong phú, đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn sông Đà và bảo tồn nguồn gen. Mặc dù vậy, sự biến đổi trạng thái rừng do tác động dân sinh và thời gian dài chưa có các khảo sát cập nhật đã đặt ra yêu cầu phải đánh giá lại khu hệ côn trùng tại đây. Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu khu hệ bướm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình và đề xuất các biện pháp quản lý" của sinh viên Nguyễn Tiến Dũng (ngành Quản lý tài nguyên rừng, Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam, năm 2019) được thực hiện nhằm giải quyết các vấn đề thực tiễn trên.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể trong văn bản:

1. Mục tiêu tổng quát: Góp phần bảo tồn các loài bướm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình và đề xuất các biện pháp quản lý.
2. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể: Xác định thành phần các loài bướm ngày hiện diện tại khu vực nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp bảo tồn, quản lý các loài bướm ngày tại KBTTN Phu Canh.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn KBTTN Phu Canh, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình (thuộc địa giới hành chính 4 xã: Đoàn Kết, Tân Pheo, Đồng Chum và Đồng Ruộng).
• Thời gian: Nghiên cứu thực địa và xử lý mẫu vật được thực hiện từ tháng 02/2019 đến tháng 05/2019.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tài liệu giám định

Đề tài dựa trên cơ sở phân loại học côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), phân bộ bướm ngày (Rhopalocera), kết hợp sinh thái học côn trùng rừng và sinh thái học cảnh quan. Tác giả sử dụng các tài liệu chuyên ngành để đối chiếu đặc điểm hình thái, sinh thái và phân loại, bao gồm:

• Giáo trình "Côn trùng rừng" (Trần Công Loanh, Nguyễn Thế Nhã, 1997);
• Danh lục và tài liệu bướm Việt Nam của Monastyrskii và Devyatkin (2001, 2003a, 2003b, 2003c);
• Các khóa định loại quốc tế và khu vực như: Sổ tay quan sát bướm ngày Trung Quốc (2008, NXB Công nghiệp hóa học), Bảo tàng côn trùng (Lý Tương Tào, 2006, NXB Thời sự), Bộ mẫu ảnh sinh thái 600 loài côn trùng Trung Quốc (Triệu Mai Quân, 2004, NXB Khoa học Thượng Hải);
• Đánh giá cấp độ quý hiếm dựa trên Sách đỏ Việt Nam (các phiên bản 1992, 2000, 2007) và Danh lục Đỏ của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 2002).

Phương pháp nghiên cứu thực địa

Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp lập điểm điều tra cố định:

• Thiết lập tuyến và điểm: Bố trí 4 tuyến điều tra tại 4 khu vực đại diện cho các dạng sinh cảnh và đai độ cao khác nhau trong KBTTN Phu Canh, tổng chiều dài tuyến khảo sát là 54,57 km với 25 điểm điều tra.

Tuyến điều tra	Địa bàn xã	Chiều dài tuyến (km)	Số điểm điều tra	Đặc điểm sinh cảnh chính
Tuyến 01	Nhạp (Đồng Ruộng)	14,02	6	Rừng tự nhiên, rừng thứ sinh, ven suối, trảng cỏ, cây bụi, bãi chăn thả, đồng ruộng
Tuyến 02	Đồng Chum	17,12	6	Rừng tự nhiên, ven suối, trảng cỏ, cây bụi, bãi chăn thả, đồng ruộng
Tuyến 03	Tân Pheo	10,40	7	Rừng tự nhiên, rừng thứ sinh, ven suối, trảng cỏ, cây bụi, bãi chăn thả, đồng ruộng
Tuyến 04	Đoàn Kết	13,03	6	Rừng thường xanh ưa ẩm á nhiệt đới, rừng tự nhiên, ven suối
Tổng cộng	4 khu vực	54,57	25	Đa dạng các sinh cảnh rừng, ven suối và trảng cây bụi

• Thu thập mẫu vật: Sử dụng vợt bắt bướm chuyên dụng (vải màn, đường kính miệng vợt 30 cm, cán gỗ dài 1,5–3,0 m). Tại mỗi điểm điều tra, thời gian thu bắt là 30 phút. Bướm sau khi bắt được xử lý gây ngất bằng cách bóp nhẹ vào phần ngực, xếp cánh và bảo quản tạm thời trong bao giấy tam giác tráng paraffin có ghi rõ ký hiệu, ngày tháng, vị trí thu bắt, sau đó đưa vào hộp bảo quản.
• Xử lý và tạo mẫu: Mẫu vật được làm mềm, trải cánh trên miếng xốp chuyên dụng có rãnh đặt thân, cố định cánh và râu bằng kim cắm và băng giấy, phơi khô từ 4 đến 5 ngày nhằm chống mốc. Mẫu khô được cắm kim côn trùng xuyên qua ngực giữa (1/3 kim nhô lên phía lưng, 2/3 ở phía bụng) và lưu trữ phục vụ giám định tại phòng thí nghiệm Bộ môn Bảo vệ Thực vật, Trường Đại học Lâm nghiệp.

Phương pháp xử lý số liệu

1. Tỷ lệ bắt gặp ($P%$): Được tính theo công thức: $$P% = \frac{n}{N} \times 100$$ Trong đó $n$ là số điểm ghi nhận sự xuất hiện của loài $i$; $N$ là tổng số điểm điều tra ($N = 25$). Phân loại tần suất:
   • $P% < 25%$: Loài rất ít hoặc ngẫu nhiên gặp (ký hiệu: x);
   • $25% \le P% \le 50%$: Loài ít gặp (ký hiệu: xx);
   • $P% > 50%$: Loài thường gặp (ký hiệu: xxx).
2. Chỉ số phong phú Margalef ($d$): Dùng để đánh giá mức độ đa dạng loài theo sinh cảnh, độ cao và hướng phơi: $$d = \frac{S - 1}{\ln(N)}$$ Trong đó $S$ là tổng số loài ghi nhận và $N$ là tổng số cá thể thu được trong khu vực khảo sát tương ứng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng hợp các công trình nghiên cứu về bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) và nhóm bướm ngày (Rhopalocera) trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam:

• Tình hình nghiên cứu trên thế giới: Nêu bật các công trình phân loại học từ đầu thế kỷ XX như công trình của J. de Joannis (1930) nghiên cứu bướm ở Bắc Kỳ ghi nhận 1.798 loài thuộc 746 giống và 45 họ. Các ước tính quốc tế cho thấy bộ Lepidoptera có khoảng 180.000 loài đã được định danh, trong đó bướm ngày chiếm khoảng 17.500–19.445 loài (chiếm khoảng 11% tổng số loài của bộ). Tác giả tổng thuật các nghiên cứu khu hệ tại Ấn Độ (Wynter-Blyth, 1957), Thái Lan (Pinratana, 1981–1988), Malaysia (Corbet & Pendlebury, 1992), Trung Quốc (Chou, 1998) và Philippines (Finn & Colin, 2003). Đồng thời trích dẫn các quy luật sinh thái học: tính đa dạng của bướm tăng theo cấu trúc phức tạp của thảm thực vật (Price, 1975), đạt cao nhất ở giai đoạn rừng bị tác động vừa phải và giảm mạnh ở các khu vực đô thị hóa (Blair & Launer, 1997; Bobo, 2006).
• Tình hình nghiên cứu trong nước: Điểm lại các mốc lịch sử từ danh sách 454 loài của Metaye (1957), các chương trình điều tra của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga tại các Vườn quốc gia Ba Bể, Ba Vì, Tam Đảo, Cúc Phương, Phong Nha - Kẻ Bàng. Các nghiên cứu chuyên sâu của Devyatkin, Monastyrskii (2001, 2003) xây dựng danh lục bướm Việt Nam với 994 loài; các khảo sát định lượng làm sinh vật chỉ thị của Spitzer et al. (1993, 1997), Vũ Văn Liên (2002, 2005). Các nghiên cứu tại các khu bảo tồn lân cận như Lạng Sơn (Hoàng Văn Cường, 2016 với 62 loài), Thanh Hóa (Lê Cường, 2017 với 29 loài).
• Tình hình nghiên cứu tại KBTTN Phu Canh: Nhận định rằng mặc dù trạng thái rừng tại Phu Canh có nhiều biến đổi qua thời gian, khu vực này vẫn thiếu vắng các nghiên cứu chuyên đề chuyên sâu và có hệ thống về khu hệ bướm ngày, khẳng định tính cần thiết của đề tài.

Chương 2: Mục tiêu, giới hạn, nội dung, phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết cơ sở phương pháp luận của khóa luận:

• Thiết lập hệ thống mục tiêu nghiên cứu tổng quát và mục tiêu cụ thể;
• Xác định giới hạn không gian (5.647 ha của KBTTN Phu Canh) và thời gian thực hiện (tháng 2–5/2019);
• Quy định các nội dung nghiên cứu: xây dựng danh lục, phân tích đặc điểm hình thái và sinh thái học, phân tích phân bố theo đai cao và hướng phơi, nhận diện loài quý hiếm và đề xuất giải pháp quản lý;
• Chuẩn hóa quy trình thực địa, phương pháp lập 4 tuyến khảo sát dài 54,57 km với 25 điểm điều tra, kỹ thuật bắt mẫu bằng vợt, quy trình gấp bao paraffin, kỹ thuật căng mẫu khô cắm kim, cùng các công thức tính tỷ lệ bắt gặp ($P%$) và chỉ số đa dạng Margalef ($d$).

Chương 3: Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu

Chương 3 cung cấp bức tranh toàn diện về môi trường tự nhiên và hoàn cảnh dân sinh - kinh tế tại KBTTN Phu Canh:

• Điều kiện tự nhiên:
  • Vị trí và diện tích: Nằm trên địa bàn 4 xã Tân Pheo, Đồng Chum, Đồng Ruộng, Đoàn Kết thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình. Tổng diện tích tự nhiên là 5.647 ha (phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: 2.434,6 ha; phân khu phục hồi sinh thái: 3.212,4 ha).
  • Địa hình: Địa hình núi cao hiểm trở gồm 3 dông núi chính; đỉnh cao nhất là đỉnh Phu Canh (1.349 m), độ cao trung bình 900 m, thấp nhất 300 m; độ dốc bình quân trên 30°. Mạng lưới thủy văn gồm lưu vực suối Nhạp và suối Chum đổ ra hồ sông Đà.
  • Khí hậu: Nhiệt đới gió mùa; lượng mưa trung bình 1.824,4 mm/năm (mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 chiếm 93,6% lượng mưa; mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau chiếm 6,4%); độ ẩm không khí trung bình 83%; nhiệt độ không khí trung bình 21,7°C (dao động từ 14,6°C đến 29°C, cực tiểu 5°C vào tháng 1).
  • Địa chất và thổ nhưỡng: Đá mẹ gồm đá vôi, đá macma axit và sa thạch. Nhóm đất chính là đất Feralitic mùn đỏ vàng và vàng nhạt trên núi có rừng (chiếm 67,3% diện tích, tương đương 3.800 ha) và đất Feralitic vùng đồi trọc, cây bụi (1.847 ha).
  • Tài nguyên rừng: Diện tích đất có rừng là 4.213,9 ha (chiếm 74,6% diện tích tự nhiên), trong đó rừng tự nhiên là 4.106,5 ha (trữ lượng gỗ 363.343 m³), rừng nứa và hỗn giao nứa gỗ 345 ha.
• Điều kiện dân sinh - kinh tế - xã hội:
  • Dân tộc và dân số: Dân số 4 xã gồm 2.207 hộ (11.207 nhân khẩu), trong đó dân tộc Tày chiếm ưu thế tuyệt đối (85,34%), tiếp theo là dân tộc Dao (9,47%), Mường (4,16%) và Kinh (0,83%). Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên 1,3%/năm; nhân khẩu nông nghiệp chiếm 97,5%.
  • Kinh tế và sinh kế: Nông nghiệp chủ yếu trồng lúa nước với diện tích hạn chế (277,24 ha), năng suất 31 tạ/ha, bình quân lương thực chỉ đạt 60,4 kg/người/năm (đáp ứng 25% nhu cầu lương thực tại chỗ). Chăn nuôi gia súc (trâu 1.652 con, bò, lợn) thả rông trong rừng. Thu nhập bình quân đầu người ở mức thấp, khoảng 3 triệu đồng/người/năm (tương đương 160 USD). Áp lực thiếu đất sản xuất dẫn đến tình trạng phát rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ, thu hái lâm sản ngoài gỗ (măng tre, cây thuốc, song mây) và săn bắt động vật hoang dã.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 là phần nội dung trọng tâm của luận văn, trình bày chi tiết các phát hiện thực nghiệm và điều tra thực địa:

• Thành phần loài bướm ngày: Sau 3 đợt điều tra thực địa, tác giả đã thu thập được 98 cá thể và định danh được danh lục các loài bướm ngày thuộc các họ khác nhau. Trong cấu trúc khu hệ, họ Bướm giáp (Nymphalidae) chiếm số lượng loài nhiều nhất (chiếm 26–31%), theo sau là họ Bướm phượng (Papilionidae, chiếm khoảng 26%), họ Bướm phấn (Pieridae, chiếm 18%), họ Bướm đốm (Danaidae, chiếm 16%), và các họ có tỷ lệ thấp gồm Bướm rừng (Amathusiidae, 3%), Bướm xanh (Lycaenidae, 3%), Bướm mắt rắn (Satyridae, 3%).
• Độ bắt gặp của các loài ($P%$): Đa số các loài có tần suất xuất hiện ngẫu nhiên ($P% < 25%$) với 37 loài (chiếm 92% tổng số loài), chỉ có 3 loài thuộc nhóm ít gặp ($25% \le P% \le 50%$, chiếm 8%) gồm Papilio polytes, Parantica agleoides và Stichophthalma howqua. Không ghi nhận loài nào thuộc nhóm thường gặp ($P% > 50%$).
• Phân bố theo đai độ cao: Mức độ phong phú và số lượng loài giảm dần theo chiều cao địa hình:
  • Độ cao dưới 200 m: Ghi nhận 30 loài, chỉ số phong phú Margalef $d = 20,74$ (đa dạng nhất do thảm thực vật cây bụi, nguồn mật hoa dồi dào và nhiệt độ ấm áp 20–30°C).
  • Độ cao từ 200 m đến 500 m: Ghi nhận 21 loài, chỉ số phong phú $d = 14,31$.
  • Độ cao trên 500 m: Số lượng giảm mạnh chỉ còn 7 loài, chỉ số phong phú $d = 4,29$.
• Phân bố theo hướng phơi:
  • Hướng Đông Bắc: Có tính đa dạng cao nhất với 35 loài, chỉ số phong phú Margalef $d = 24,32$ (hoặc 24,43) nhờ đón nhận ánh sáng mặt trời buổi sớm, biên độ nhiệt điều hòa, thuận lợi cho hoạt động kiếm ăn.
  • Hướng Đông Nam: Ghi nhận mức độ phong phú trung bình với $d = 11,00$.
  • Hướng Tây Bắc và Tây Nam: Số lượng loài bắt gặp thấp nhất (chỉ số $d$ chỉ đạt 6,43) do chịu bức xạ mặt trời gay gắt vào buổi chiều, gây bất lợi cho cân bằng nhiệt của côn trùng.
• Đặc điểm hình thái và thích nghi sinh thái:
  • Phân tích sự phân hóa kích thước giữa con đực và con cái ở các loài thuộc họ Papilionidae (như Troides helena, Papilio memnon, con đực thường nhỏ hơn con cái nhưng màu sắc tương phản sắc nét).
  • Màu sắc cánh phản ánh tầng sinh thái: loài sống ở tầng tán cao (Papilionidae, Nymphalidae) có màu sặc sỡ và đốm mắt lớn; loài bay ở tầng thấp ven bờ bụi (Pieridae) có màu vàng, trắng; loài bay sát mặt đất ẩm (Satyridae) có màu nâu xám ngụy trang; loài họ Danaidae mang các đốm trắng tương phản trên nền cánh đen (Euploea) hoặc cam (Danaus).
  • Phân loại hình dạng cánh trước: dạng hình quạt mép ngoài lượn sóng (Troides aeacus), hình quạt gợn sóng mép ngoài hơi tù (Papilio protenor), hình quạt có vân (Cyrestis themire), mép ngoài gợn sóng (Tirumala septentrionis).
• Các loài có ý nghĩa bảo tồn và du lịch: Phát hiện các loài bướm quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007) như bướm phượng cánh chim liền (Troides aeacus), bướm phượng cánh chim đuôi đen (Troides helena), bướm phượng đuôi nheo (Lamproptera curius), bướm phượng sao (Papilio arcturus), cùng các loài có kích thước lớn, màu sắc đẹp có giá trị phục vụ tham quan du lịch sinh thái.
• Nguyên nhân suy giảm và giải pháp quản lý: Phân tích các nguyên nhân suy giảm quần thể bướm xuất phát từ việc phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ, chăn thả gia súc trong rừng tự nhiên và thu hái lâm sản quá mức. Đề xuất hệ thống giải pháp quản lý chung (tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng, tuần tra bảo vệ rừng) và giải pháp kỹ thuật cụ thể (bảo vệ sinh cảnh ven suối, duy trì cây thức ăn cho sâu non và cây mật hoa cho bướm trưởng thành).

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng và phát hiện chính

Khóa luận đã thiết lập bộ dữ liệu thực nghiệm có giá trị về khu hệ bướm ngày tại KBTTN Phu Canh:

• Xây dựng danh lục thành phần loài gồm 40–43 loài bướm ngày thuộc 6–7 họ phân loại, ghi nhận tổng số 98 cá thể ngoài thực địa.
• Họ Nymphalidae và Papilionidae chiếm ưu thế lớn nhất về thành phần loài (lần lượt chiếm 31% và 26%), các họ chiếm tỷ lệ nhỏ nhất là Amathusiidae, Lycaenidae và Satyridae (mỗi họ chiếm khoảng 2,63–3%).
• Xác định 3 loài côn trùng quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007) gồm các loài thuộc giống Troides (Troides aeacus, Troides helena).
• Lượng hóa sự phân bố của bướm ngày theo các yếu tố sinh cảnh:
  • Phân bố theo đai cao tập trung tối đa ở đai $<200$ m ($S = 30$ loài, $d = 20,74$), giảm dần ở đai $200–500$ m ($S = 21$, $d = 14,31$) và thấp nhất ở đai $>500$ m ($S = 7$, $d = 4,29$).
  • Phân bố theo hướng phơi ưu tiên hướng Đông Bắc ($S = 35$, $d = 24,32$), kế tiếp là Đông Nam ($d = 11,00$), thấp nhất tại hướng Tây Bắc và Tây Nam ($d = 6,43$).
  • 92% số loài có tần suất bắt gặp ngẫu nhiên ($P% < 25%$), 8% số loài ít gặp ($25% \le P% \le 50%$) và không có loài nào đạt mức thường gặp ($P% > 50%$).

Giải pháp và kiến nghị quản lý do tác giả đề xuất

1. Nhóm biện pháp quản lý chung: Tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát rừng đặc dụng; đẩy mạnh tuyên truyền phổ biến pháp luật bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học cho các cộng đồng dân cư địa phương (đặc biệt là đồng bào dân tộc Tày, Dao, Mường tại 4 xã vùng đệm và vùng lõi); phối hợp liên ngành giữa Ban quản lý khu bảo tồn và chính quyền địa phương nhằm giảm thiểu áp lực xâm lấn đất rừng.
2. Nhóm giải pháp kỹ thuật và bảo tồn sinh thái cụ thể:
   • Bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh trọng yếu như sinh cảnh ven suối Nhạp, suối Chum và các vạt rừng thường xanh á nhiệt đới – nơi ghi nhận mật độ bướm tập trung cao.
   • Khoanh nuôi phục hồi thảm thực vật cây bụi có hoa bản địa nhằm duy trì nguồn thức ăn hút mật cho pha bướm trưởng thành và bảo tồn cây chủ đặc hữu cho pha sâu non.
   • Kết hợp bảo tồn đa dạng sinh học bướm với quy hoạch các tuyến tham quan du lịch sinh thái có hướng dẫn, tận dụng các loài bướm phượng cánh đẹp (Troides, Papilio) làm điểm nhấn giáo dục môi trường.

Đóng góp mới của khóa luận

Khóa luận đã bổ sung dẫn liệu khoa học thực địa cập nhật về thành phần loài, cấu trúc phân loại và đặc điểm phân bố không gian (đai cao, hướng phơi, sinh cảnh) của khu hệ bướm ngày tại KBTTN Phu Canh – một địa bàn vùng cao Tây Bắc trước đó còn thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu chuyên sâu về côn trùng học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thời gian nghiên cứu thực địa của khóa luận chỉ diễn ra trong thời gian ngắn (từ tháng 2/2019 đến tháng 5/2019), trùng vào giai đoạn chuyển tiếp từ cuối mùa khô sang đầu mùa mưa, do đó chưa bao quát được toàn bộ biến động mùa của khu hệ bướm trong trọn vẹn chu kỳ một năm (đặc biệt là giai đoạn cao điểm mùa mưa từ tháng 6 đến tháng 10). Tổng số cá thể điều tra được còn khiêm tốn (98 cá thể) dẫn đến tỷ lệ loài bắt gặp ngẫu nhiên chiếm tỷ trọng lớn (92%).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng điều tra định kỳ theo tất cả các tháng trong năm để đánh giá chính xác động thái quần thể và nhịp điệu sinh học theo mùa của bướm ngày; thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa các loài bướm quý hiếm (Troides helena, Troides aeacus) với cây thức ăn của sâu non và cây hút mật của bướm trưởng thành nhằm xây dựng mô hình nhân nuôi bảo tồn gắn với phát triển du lịch sinh thái.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Bảo vệ thực vật, Sinh thái học và Đa dạng sinh học.
• Phần nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Quy trình thiết lập tuyến và điểm điều tra côn trùng ngoài thực địa, phương pháp chế tác và bảo quản mẫu bướm khô bằng kỹ thuật cắm kim và bao paraffin (Chương 2).
  • Phương pháp ứng dụng chỉ số đa dạng Margalef ($d$) và tần suất bắt gặp ($P%$) để lượng hóa phân bố côn trùng theo đai độ cao và sườn phơi đón sáng (Chương 2 và Chương 4).
  • Danh lục kiểm kê thành phần loài bướm ngày và các đặc điểm thích nghi hình thái cánh của bộ Cánh vẩy tại khu vực miền núi phía Bắc (Chương 4).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã ghi nhận được bao nhiêu loài bướm ngày tại KBTTN Phu Canh và có bao nhiêu loài thuộc danh mục quý hiếm?
Khóa luận đã xác định được 40–43 loài bướm ngày thuộc 6–7 họ khác nhau (với 98 cá thể được ghi nhận). Trong đó có 3 loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (2007), tiêu biểu là các loài bướm phượng cánh chim (Troides aeacus, Troides helena).

2. Họ bướm nào chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng loài tại khu vực nghiên cứu?
Họ Bướm giáp (Nymphalidae) và họ Bướm phượng (Papilionidae) là hai họ chiếm ưu thế lớn nhất, lần lượt chiếm khoảng 26–31% và 26% tổng số loài được ghi nhận trong khu hệ.

3. Phân bố của bướm ngày tại KBTTN Phu Canh biến đổi như thế nào theo đai độ cao và hướng phơi của sườn núi?
Bướm ngày tập trung phong phú nhất ở đai độ cao thấp dưới 200 m (30 loài, chỉ số phong phú Margalef $d = 20,74$) và giảm dần khi lên cao (trên 500 m chỉ còn 7 loài, $d = 4,29$). Theo hướng phơi, sườn Đông Bắc có tính đa dạng cao nhất (35 loài, $d = 24,32$), trong khi các sườn Tây Bắc và Tây Nam có số lượng loài thấp nhất ($d = 6,43$) do chịu bức xạ nhiệt mặt trời quá lớn vào buổi chiều.

4. Vì sao tỷ lệ loài bướm ngẫu nhiên gặp ($P% < 25%$) trong nghiên cứu lại chiếm tỷ lệ rất cao (92%)?
Do sự xuất hiện của bướm ngày phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện thời tiết, nguồn thức ăn thực vật, chu kỳ phát triển sinh học riêng của từng loài và mức độ gắn liền với sinh cảnh hẹp, trong khi thời gian khảo sát thực địa của đề tài diễn ra trong một giai đoạn nhất định (tháng 2 đến tháng 5/2019).

5. Những nguyên nhân chính nào từ hoạt động dân sinh đang đe dọa khu hệ bướm tại KBTTN Phu Canh?
Đời sống của người dân địa phương (chủ yếu là dân tộc Tày, Dao, Mường) còn gặp nhiều khó khăn, thu nhập bình quân thấp (3 triệu đồng/người/năm), đất trồng lúa thiếu hụt (bình quân 60,4 kg lương thực/người/năm), dẫn đến các hoạt động phát nương làm rẫy, khai thác lâm sản phụ, chăn thả gia súc tự do trong rừng và săn bắt trái phép, làm suy thoái sinh cảnh sống của bướm.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Tiến Dũng đã hoàn thành mục tiêu điều tra, đánh giá thành phần loài và đặc điểm phân bố sinh thái của khu hệ bướm ngày tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, tỉnh Hòa Bình. Kết quả nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện của 40–43 loài bướm ngày thuộc 6–7 họ, trong đó phát hiện 3 loài quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007), đồng thời chứng minh quy luật suy giảm độ phong phú loài theo độ cao tăng dần và sự ưu tiên phân bố ở sườn phơi hướng Đông Bắc. Công trình cung cấp nguồn dẫn liệu khoa học thực địa quan trọng và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý lâm nghiệp, bảo tồn sinh cảnh thiết thực cho Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam đƣợc quốc tế công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, với nhiều kiểu rừng, đầm lầy, sông suối, rạn san hô. tạo nên môi trƣờng sống cho khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên thế giới. Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã (WWF) công nhận Việt Nam có 3 trong hơn 200 vùng sinh thái toàn cầu; Tổ chức bảo tồn chim quốc tế (Birdlife) công nhận là một trong 5 vùng chim đặc hữu; Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) công nhận có 6 trung tâm đa dạng về thực vật.Hệ sinh thái cũng rất phong phú, bao gồm 11.458 loài động vật, hơn 21.000 loài thực vật và khoảng 3.000 loài vi sinh vật, trong đó có rất nhiều loài đƣợc sử dụng để cung cấp vật liệu di truyền. Không chỉ đa dạng về động thực vật, côn trùng ở Việt Nam cũng vô cùng phong phú với nhiều loài có hình dáng kì lạ, đặc biệt là loài bƣớm.

Trong lớp côn trùng, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) là một bộ rất đa dạng và phong phú. Các loài bƣớm hoạt động vào ban ngày (Rhopalocera) có vai trò rất lớn trong đời sống kinh tế- văn hóa- xã hội của con ngƣời. Chúng tham gia tích cực vào quá trình thụ phấn cho hoa, làm tăng năng suất cây trồng, tạo dòng tiến hóa mới.Nhiều loài bƣớm có màu sắc rực rỡ đã tạo nên cảnh quan thiên nhiên đẹp.Đây là nhóm côn trùng rất phong phú về số lƣợng và đa dạng về nơi ở, chúng có khả năng thích ứng cao với sự biến đổi của môi trƣờng. Do đó, bƣớm ngày thƣờng đƣợc sử dụng là sinh vật chỉ thị cho tình trạng của hệ sinh thái, đặc biệt trong đánh gá chất lƣợng rừng, đánh giá hiệu quả của công tác bảo tồn thông qua việc quan sát sự biến động của quần thể các loài bƣớm theo thời gian.

KBTT Phu Canh thuộc huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình không chỉ là nơi bảo tồn và lƣu giữ các nguồn gen, mà còn là địa điểm tham quan du lịch nổi tiếng của nƣớc ta. Chính vì vậy, việc quan trọng là phải bảo tồn các loài bƣớm ngày, đặc biệt là những loài có hình dáng và màu sắc đẹp cũng nhƣ các loài có trong sách đỏ Việt Nam để phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, bảo tồn và phục vụ khách tham quan du lịch. Để góp phần đánh giá đƣợc cụ thể hơn về thành phần và sự đa dạng của các loài bƣớm ngày tại KBTTN Phu Canh. 1 Trong khuôn khổ của đề tài khóa luận tốt nghiệp tôi lựa chọn đề tài“NGHIÊN CỨU KHU HỆ BƢỚM TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN PHU CANH HUYỆN ĐÀ BẮC TỈNH HÒA BÌNH VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ”với mong muốn góp phần trong công tác quản lý và phát triển các loài bƣớm tại địa phƣơng.

2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Việc nghiên cứu đối với hầu hết các nhóm côn trùng gặp nhiều khó khăn, một phần do chúng có kích thƣớc nhỏ bé, sống trong không gian hạn hẹp và có cuộc sống ngắn ngủi. Tuy nhiên các loài bƣớm ngày, đặc biệt là pha trƣởng thành lại có sự hiện diện khá đặc trƣng, dễ quan sát thấy do sự bay lƣợn của chúng. Chúng có sự lựa chọn sinh cảnh riêng nên bƣớm ngày thƣờng đƣợc coi là sinh vật chỉ thị quan trọng đối với đa dạng sinh học. Nhiều năm trở lại đây, việc nghiên cứu về loài sinh vật nhỏ bé này đang đƣợc chú trọng.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Côn trùng là nhóm động vật đa dạng nhất trên trái đất.

Có khoảng 1,75 triệu loài sinh vật đã đƣợc biết đến, tuy nhiên việc phân loại chúng một cách chính xác vẫn còn là vấn đề chƣa có hồi kết. Hơn 14 triệu loài sinh vật bao gồm động vật, thực vật, nấm, sinh vật đơn bào, vi khuẩn và virus đã đƣợc biết đến và định danh một cách chính xác cho khoa học, trong số đó khoảng hơn 7,5 triệu loài là côn trùng (Wilson, 1992). Giai đoạn đầu thế kỷ XX, công trình nghiên cứu về bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) có công trình nghiên cứu của J.de Joannis mang tên “Ledidopteres du Tonkin” xuất bản ở Paris năm 1930.Tác giả đã thống kê đƣợc 1798 loài thuộc 746 giống và 45 họ. Bộ cánh vảy là những loài côn trùng có cấu trúc cơ thể đa dạng và đã phát triển để đạt tới những lợi thế trong sinh tồn và phân bố.

Theo những đánh giá gần đây, bộ Cánh vảy cùng với các bộ Cánh màng (Hymenoptera), bộ Hai cánh (Diptera) và bộ Cánh cứng (Coleoptera) đƣợc coi là bốn bộ có mức độ đa dạng về loài lớn nhất trong lớp côn trùng (Insecta) (Powell, 2009). Trong Bộ cánh vảy, dựa vào thời gian hoạt động ngƣời ta thƣờng chia làm hai nhóm: nhóm bƣớm (Butterfly) và nhóm ngài (Moths). Nhóm bƣớm hoạt động ban ngày, thƣờng có màu sắc sặc sỡ; nhóm ngài hoạt động ban đêm, thƣờng có màu tối.Bƣớm là một trong những nhóm côn trùng đẹp nhất thuộc bộ 3 Cánh vảy (Lepidoptera).Chúng khác với các nhóm côn trùng khác ở màu sắc hấp dẫn và thân hình phủ đầy vảy (Y. Số lƣợng các loài Bƣớm ngày đã đƣợc định danh trên thế giới tăng dần theo thời gian.000 loài Bƣớm ngày (Rhopalocera) đã đƣợc định danh trên thế giới (Holloway et al.

Theo Dự án phân loại bộ Cánh vảy (Lepidoptera Taxome Project), có khoảng 180.000 loài côn trùng thuộc bộ Cánh vảy (Lepidoptera) đã đƣợc định danh, trong số đó có khoảng 17.500 loài Bƣớm ngày. Tuy nhiên, Chappert (2000) thống kê đƣợc khoảng 19.445 loài Bƣớm ngày đã đƣợc ghi nhận thuộc 1.231 giống, chiếm khoảng 11% tổng số loài trong bộ Cánh vảy (Lepidoptera). Cho đến nay, có rất nhiều nghiên cứu về thành phần loài Bƣớm trên thế giới, ví dụ nhƣ nghiên cứu về Bƣớm ở Ấn Độ của Wynter-Blyth (1957); nghiên cứu về Bƣớm ở Thái Lan của Pinratana (1981-1988); nghiên cứu về Bƣớm ở vùng Đông phƣơng, Úc của D’Abrera (1982-1986); nghiên cứu về Bƣớm ở Malay Peninsula của Corbet và Pendlebury (1992); nghiên cứu về phân loại và định danh Bƣớm ở Trung Quốc của Chou (1998); nghiên cứu về lịch sử Bƣớm châu Á của Igarashi và Fukuda (1997-2000); nghiên cứu về Bƣớm ở Lào của Osada et al. Hầu hết các nghiên cứu về đa dạng Bƣớm trên thế giới đều tập trung vào nghiên cứu đa dạng loài theo sinh cảnh.

Một số nghiên cứu cho rằng, có mối liên hệ giữa thành phần loài thực vật và số lƣợng loài Bƣớm (Bobo et al. Tính đa dạng của côn trùng cũng tăng dần theo độ lớn của sinh cảnh và tính phức tạp về cấu trúc của thực vật trong sinh cảnh đó (Price, 1975). Tính đa dạng thƣờng thấp hơn ở rừng thành thục và cao hơn ở các giai đoạn diễn thế ban đầu của rừng (Bobo, 2006). Trên thế giới đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học của các loài Bƣớm nhƣ hình thái, tập tính, vòng đời, phân bố và cây chủ.

Trong đó một số loài Bƣớm quý hiếm, có giá trị kinh tế hoặc phổ biến đƣợc đặc biệt quan tâm nhƣ các loài Troides aeacus, Troides helena, Papilio dialis, Chilasa 4 slateri, Delias posithoe, Danaus chrysippus, Cethosia biblis, Papilio demoleus (Igarashi và Fukuda, 1997-2000). Qua 105 tháng nghiên cứu suốt 49 năm, Finn và Colin (2003) đã xem xét lại tình trạng của 915 loài và 910 loài phụ Bƣớm đã đƣợc ghi nhận ở Philippines. Các tác giả đã xác định đƣợc 133 loài bị đe dọa ở mức độ toàn cầu và các taxon đặc hữu ở Philippines. Hiện tại, hệ thống gồm 18 khu bảo tồn đƣợc ƣu tiên của đất nƣớc này ít nhất đã có 1 khu dành cho việc bảo tồn 65 loài, tuy nhiên số còn lại là 29 loài và 39 loài phụ vẫn chƣa có một khu bảo tồn nào quan tâm tới.

Bƣớm là một trong những nhóm đƣợc nghiên cứu nhiều nhất và tốt nhất trong các nhóm sinh vật.Rất nhiều nghiên cứu về nhóm côn trùng này đã đƣợc thực hiện với các chủ đề về sinh thái học, sinh học tiến hóa và sinh học bảo tồn (Boggs et al. Sinh cảnh bị tác động cũng ảnh hƣởng rất lớn đến thành phần và số lƣợng quần thể các loài Bƣớm. Sự đa dạng loài và sự phong phú của các loài trong quần xã bƣớm cao nhất ở nơi rừng bị tác động vừa phải và giảm rất mạnh ở khu vực rừng bị đô thị hoá, đặc biệt các loài đặc hữu bị biến mất khi sinh cảnh của chúng bị đô thị hoá (Blair & Launer, 1997). Ngoài biến động theo sinh cảnh và độ cao, các loài Bƣớm còn là nhóm động vật dễ bị tác động bởi những thay đổi của thời tiết.

Sự phong phú của các loài Bƣớm thƣờng tăng lên trong những ngày có thời tiết ấm áp(Roy et al. Ngày nay, nghiên cứu về côn trùng nói chung và côn trùng bộ cánh vẩy nói riêng đã có những bƣớc tiến vƣợt bậc.2 Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Danh sách đầu tiên về bƣớm của Đông Dƣơng đƣợc công bố vào đầu thế kỷ 20.Danh sách khu hệ bƣớm của Việt Nam đƣợc công bố vào năm 1957 (Metaye 1957), trong danh sách này có 454 loài. Sau đó rải rác có một số công trình nghiên cứu về bƣớm và danh lục bƣớm tiếp tục đƣợc bổ sung. Đặc biệt trong những năm gần đây có nhiều công trình khảo sát về bƣớm do Trung tâm 5 nhiệt đới Việt - Nga tiến hành tại các khu bảo tồn thiên nhiên và Vƣờn quốc gia của Việt Nam nhƣ: Vƣờn Quốc gia Ba Bể (năm 1996 - 1997), Ba Vì (1996), Hoàng Liên (năm 1998 - 2000), Phong Nha - Kẻ Bàng (1999), Tam Đảo (2000 - 2001), Cúc Phƣơng (1998), Hòn Bà (2003).

Đề tài “Nghiên cứu thành phần các loài bƣớm ngày (Rhopalocera) của rừng Việt Nam làm cơ sở đề xuất biện pháp quản lý sử dụng” của Viện điều tra quy hoạch rừng - Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (Đặng Ngọc Anh, 1998 - 2000) đã thống kê đƣợc nhiều loài cánh vẩy hoạt động ban ngày.Nhiều loài mới cho khoa học cũng nhƣ mới cho Việt Nam đƣợc phát hiện trong những năm gần đây. Theo kết quả thu đƣợc từ các đề tài đã nói ở trên, Việt Nam có khoảng trên 1000 loài bƣớm. Những nghiên cứu về bƣớm đầu tiên của nƣớc ta chủ yếu là do các chuyên gia nƣớc ngoài, các công trình của nhà Bách khoa toàn thƣ nhƣ Linnaeus, Fabricius, Latreil. các công trình phân loại chủ yếu xuất bản cho Thái Lan ( Pinratana, 1979 - 1922 ), Malaysia (Corbert và Fendlebury, 1992) và khu Phƣơng Đông (D Abrare, 1982 - 1986).

Các nghiên cứu khoa học nhƣ : Evas ( 1932, 1949), Lee ( 1982,1984, Satyridea), Aoki và Yamaguchi (1984; Satyridea), Shirozu và Yata (1973,Pieridea) cũng đã có một số báo cáo chi tiết về côn trùng Cánh vẩy (dẫn trong Monastyrskii và Devyatkin, 2003).