Nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan, Phú Yên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyền Thu
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Cao Huần
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Lưu Vực Đầm Ô Loan
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết
• 0.2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Cơ sở dự liệu thực hiện luận văn
• 0.5. Kết quả và ý nghĩa của đề tài
• 0.6. Dự kiến cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu về cảnh quan
• 1.2. Một số vấn đề cơ bản về hệ kinh tế sinh thái
• 1.3. Mô hình hệ kinh tế sinh thái - Phân loại và nguyên tắc nghiên cứu
• 1.4. Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu và đánh giá cảnh quan lưu vực đầm Ô Loan
• 1.4.1. Khái niệm cảnh quan và hệ thống phân vị phân loại cảnh quan khu vực nghiên cứu
• 1.4.2. Đánh giá cảnh quan
• 1.5. Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu
• 1.5.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.3. Quy trình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ CẢNH QUAN LƯU VỰC ĐẦM Ô LOAN
• 2.1. Vị trí địa lý
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.2.1. Địa chất – Địa hình
• 2.2.2. Khí hậu - Thủy hải văn
• 2.2.3. Thổ nhưỡng
• 2.3. Các điều kiện kinh tế xã hội
• 2.3.1. Dân số và lao động
• 2.3.2. Hiện trạng sử dụng đất
• 2.3.3. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 2.3.4. Đặc điểm phân hóa cảnh quan – Dạng tài nguyên không gian cho xây dựng mô hình kinh tế sinh thái
• 2.3.5. Các đơn vị phân loại cảnh quan khu vực nghiên cứu
• 2.3.6. Đặc điểm và chức năng của các tiểu vùng cảnh quan
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN VÀ XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI LƯU VỰC ĐẦM Ô LOAN
• 3.1. Phân tích đánh giá thích nghi sinh thái các cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp
• 3.1.1. Cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá
• 3.1.2. Đánh giá cảnh quan cho phát triển nông, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản
• 3.2. Phân tích và đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Phân tích cấu trúc các mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng
• 3.2.2. Đánh giá hiệu quả các mô hình hệ kinh tế hiện trạng lưu vực đầm Ô Loan phục vụ xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 3.3. Xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên
• 3.3.1. Cơ sở đề xuất các mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 3.3.2. Định hướng sử dụng cảnh quan và đề xuất mô hình hệ kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan, tỉnh Phú Yên

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan

Mô hình kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan là một khái niệm quan trọng trong việc phát triển bền vững khu vực này. Đầm Ô Loan, nằm ở tỉnh Phú Yên, không chỉ là một thắng cảnh thiên nhiên mà còn là một hệ sinh thái phong phú, nơi có sự giao thoa giữa các yếu tố tự nhiên và hoạt động kinh tế của con người. Việc nghiên cứu và xác lập mô hình này giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Khái niệm mô hình kinh tế sinh thái

Mô hình kinh tế sinh thái được hiểu là sự kết hợp giữa các yếu tố sinh thái và kinh tế nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Mô hình này không chỉ tập trung vào lợi ích kinh tế mà còn chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.2. Đặc điểm của lưu vực đầm Ô Loan

Lưu vực đầm Ô Loan có địa hình đa dạng, từ đồi núi đến đồng bằng ven biển. Điều này tạo ra một hệ sinh thái phong phú với nhiều loại hình sinh thái khác nhau, từ rừng ngập mặn đến các vùng nuôi trồng thủy sản. Sự đa dạng này là cơ sở để xây dựng mô hình kinh tế sinh thái hiệu quả.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý tài nguyên tại đầm Ô Loan

Mặc dù đầm Ô Loan có nhiều tiềm năng phát triển, nhưng khu vực này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý tài nguyên. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững đã dẫn đến tình trạng suy thoái môi trường, ảnh hưởng đến đời sống của người dân địa phương.

2.1. Tác động của khai thác tài nguyên

Khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững đã dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn nước, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm môi trường. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn đến sinh kế của người dân địa phương.

2.2. Thách thức trong quản lý môi trường

Quản lý môi trường tại đầm Ô Loan gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hụt thông tin và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Việc thiếu các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả đã dẫn đến tình trạng khai thác tài nguyên không hợp lý.

III. Phương pháp xây dựng mô hình kinh tế sinh thái bền vững

Để xây dựng mô hình kinh tế sinh thái bền vững cho lưu vực đầm Ô Loan, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp tạo ra một mô hình hiệu quả, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của khu vực.

3.1. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá

Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc thu thập dữ liệu từ thực địa, phân tích các yếu tố sinh thái và kinh tế, và đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế đến môi trường. Việc này giúp xác định các yếu tố cần thiết để xây dựng mô hình kinh tế sinh thái.

3.2. Đề xuất mô hình kinh tế sinh thái

Mô hình kinh tế sinh thái đề xuất sẽ bao gồm các hoạt động nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản kết hợp với bảo tồn môi trường. Mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mô hình kinh tế sinh thái tại đầm Ô Loan

Mô hình kinh tế sinh thái không chỉ là lý thuyết mà còn có thể được áp dụng thực tiễn tại đầm Ô Loan. Việc áp dụng mô hình này sẽ giúp cải thiện đời sống của người dân, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển bền vững khu vực.

4.1. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình kinh tế sinh thái có thể giúp tăng cường hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương.

4.2. Các mô hình thành công tại địa phương

Một số mô hình thành công đã được triển khai tại đầm Ô Loan, như mô hình nuôi trồng thủy sản kết hợp với bảo tồn rừng ngập mặn. Những mô hình này đã chứng minh được tính khả thi và hiệu quả trong việc phát triển kinh tế bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình kinh tế sinh thái

Mô hình kinh tế sinh thái lưu vực đầm Ô Loan có tiềm năng lớn trong việc phát triển bền vững khu vực. Tuy nhiên, để mô hình này thành công, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của mô hình kinh tế sinh thái

Mô hình kinh tế sinh thái không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân. Việc áp dụng mô hình này sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Hướng đi tương lai cho lưu vực đầm Ô Loan

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện mô hình kinh tế sinh thái, đồng thời tăng cường giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực đầm Ô Loan có tổng diện tích tự nhiên khoảng 110,0 km² (tương đương 11.000 ha), trải rộng trên địa bàn 6 xã gồm An Cư, An Hòa, An Hải, An Hiệp, An Ninh Đông và An Thạch thuộc huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Thủy vực đầm Ô Loan được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là Di tích thắng cảnh cấp quốc gia vào năm 1996, giữ vai trò huyết mạch trong việc duy trì đa dạng sinh học và phát triển kinh tế biển của tỉnh. Tuy nhiên, sự phát triển nóng của các hoạt động nhân sinh đã tạo ra sức ép nặng nề lên hệ sinh thái. Tình trạng chặt phá rừng đầu nguồn ở phía Tây khiến dòng chảy kiệt quệ vào mùa khô và gây lũ quét nghiêm trọng vào mùa mưa, điển hình là trận mưa cực đoan 400 mm làm mực nước đầm dâng cao đến 2 m. Đồng thời, việc mở rộng tự phát các đầm nuôi tôm thâm canh làm đáy đầm bị nông hóa nhanh chóng, hiện độ sâu trung bình chỉ còn 1,2 - 1,4 m.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xác lập các căn cứ khoa học vững chắc từ phân tích phân hóa cảnh quan và đánh giá thích nghi sinh thái, từ đó thiết lập các mô hình hệ kinh tế sinh thái tối ưu ở cấp hộ gia đình và cấp cộng đồng. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ diện tích trên cạn và phần đất ngập nước của lưu vực trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2015. Kết quả của luận văn đóng vai trò là luận cứ khoa học tin cậy giúp địa phương tái cơ cấu không gian kinh tế, hướng tới mục tiêu nâng cao thu nhập của cư dân thêm 25 - 30% và phục hồi tài nguyên môi trường đầm Ô Loan bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Hệ kinh tế sinh thái (Socio-Ecological Economic System - SEES) được khởi xướng bởi Phạm Quang Anh (năm 1983), tiếp cận không gian sống như một hệ thống liên hoàn gồm 3 phân hệ: tự nhiên, xã hội và sản xuất với 11 cấu trúc cơ bản và 36 chức năng tương tác đa chiều. Đồng thời, tác giả vận dụng mô hình tương tác T-K-U-X của Đặng Trung Thuận (năm 1999) nhằm mô phỏng dòng trao đổi vật chất, năng lượng và tiền tệ giữa các yếu tố tự nhiên (T), kinh tế - xã hội (K) dưới sự điều khiển của con người (U) để tạo ra các sản phẩm kinh tế và duy trì trạng thái môi trường (X).

Bên cạnh đó, luận văn áp dụng lý thuyết Cảnh quan học hiện đại theo trường phái địa lý Xô Viết và Việt Nam của Vũ Tự Lập và Nguyễn Cao Huần, xác định cảnh quan là một địa hệ tự nhiên - nhân sinh có cấu trúc phân hóa theo không gian. Khái niệm Làng sinh thái của Nguyễn Văn Trương (năm 2006) và nguyên lý Phát triển bền vững theo Báo cáo Brundtland (năm 1987) cũng được tích hợp để định hình các tiêu chuẩn đánh giá mô hình kinh tế hài hòa giữa sinh thái và sinh kế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ đề tài khoa học cấp nhà nước KC.12/11-15, các báo cáo kinh tế - xã hội, niên giám thống kê huyện Tuy An giai đoạn 2010 - 2014 và quy hoạch phát triển kinh tế tổng thể đến năm 2020.

Về cỡ mẫu và phương pháp điều tra: Tác giả đã tiến hành điều tra xã hội học bằng bảng hỏi tiêu chuẩn đối với 180 hộ gia đình (phân bổ đều 30 hộ/xã tại 6 xã thuộc lưu vực) theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng, đại diện cho các nhóm sinh kế chính: trồng trọt, lâm nghiệp, nuôi trồng và khai thác thủy sản.

Phương pháp phân tích: Sử dụng quy trình đánh giá thích nghi đất đai theo tiêu chuẩn của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) kết hợp phân tích chi phí - lợi ích (CBA). Việc lựa chọn phương pháp này nhằm định lượng chính xác hiệu quả kinh tế trên từng đồng vốn đầu tư song hành với mức độ an toàn sinh thái của từng khoanh vi cảnh quan. Toàn bộ cơ sở dữ liệu không gian được xử lý, biên tập và thành lập hệ thống bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 trên nền tảng phần mềm MapInfo 10.5 trong suốt lộ trình nghiên cứu từ năm 2012 đến đầu năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã phân chia toàn bộ lưu vực 110,0 km² thành 3 tiểu vùng cảnh quan với các đặc trưng hình thái rõ rệt: tiểu vùng đồi núi thấp phía Tây có độ dốc lớn với đỉnh Quảng Đức (468 m) và Động Ngài (376 m); tiểu vùng đồng bằng tích tụ ven sông suối cao 0 - 50 m; và tiểu vùng cồn cát ven biển phía Đông cao 0 - 40 m.

Thứ hai, chế độ khí hậu và thủy hải văn thể hiện tính cực đoan và nhạy cảm cao. Chế độ thủy triều thuộc dạng hỗn hợp thiên về nhật triều với 18 - 22 ngày nhật triều/tháng, biên độ triều dao động từ 1,4 đến 2,4 m. Nhiệt độ nước trong đầm biến thiên từ 23,7°C (tháng 1) đến cực đại 30,9°C (tháng 6). Lượng mưa trung bình năm dưới 1500 mm nhưng phân hóa sâu sắc, dao động giữa các năm từ 900 mm đến 2000 mm, tạo ra các chu kỳ hạn hán gay gắt và ngập lụt cục bộ.

Thứ ba, sự suy thoái không gian đáy đầm diễn ra với tốc độ cao. Đáy đầm tương đối bằng phẳng nhưng độ sâu chỉ còn 1,2 - 1,4 m; ngoại trừ eo thông ra biển sâu trên 4,5 m. Hoạt động đắp bờ nuôi tôm tự phát tràn lan chiếm hơn 60% diện tích bãi triều ven bờ làm bồi lắng trầm tích bùn sét mịn (kích thước hạt Md dưới 0,001 mm), gây tắc nghẽn khả năng tự làm sạch của đầm.

Thứ tư, khi so sánh các mô hình kinh tế hiện trạng, mô hình độc canh tôm thương phẩm bộc lộ rủi ro dịch bệnh lên đến 45% và gây ô nhiễm nguồn nước ngầm. Ngược lại, các mô hình kết hợp nông - lâm và thủy sản đa loài sinh thái cho thấy chi phí vận hành giảm 35% và mang lại dòng tiền ổn định hơn qua các năm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự mất cân bằng sinh thái tại lưu vực đầm Ô Loan là sự xung đột giữa phát triển kinh tế ngắn hạn và bảo tồn tài nguyên. Khác với các đầm phá mở như Tam Giang - Cầu Hai hay đầm Nại, đầm Ô Loan có cửa thông biển hẹp tại xã An Hải, khiến quá trình trao đổi nước chịu tác động trực tiếp từ sự bồi lấp doi cát phía Đông. Khi thảm phủ rừng đầu nguồn bị suy giảm, lượng vật liệu lục nguyên đổ về đầm qua sông Hà Yến và Suối Đá tăng đột biến, thúc đẩy quá trình nông hóa đáy đầm.

Dữ liệu nghiên cứu thực địa được cấu trúc hóa thông qua bảng ma trận đánh giá thích nghi sinh thái và bản đồ phân vùng chức năng tỷ lệ 1:50.000. Các chỉ số phân tích chi phí - lợi nhuận (CBA) khi được trình bày dạng biểu đồ cột so sánh đã minh chứng rõ nét: mô hình trang trại sinh thái kết hợp vườn - rừng - hồ nuôi thủy sản hữu cơ vượt trội hơn hẳn về tính bền vững dài hạn so với các mô hình chuyên canh tiềm ẩn nhiều rủi ro môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, phục hồi và phát triển rừng phòng hộ đầu nguồn: Trồng mới và khoanh nuôi tái sinh 350 ha rừng keo lá tràm kết hợp cây bản địa trên các dải đồi dốc xã An Hiệp và An Thạch trước năm 2020, nâng tỷ lệ che phủ rừng lưu vực lên trên 45% nhằm cắt lũ mùa mưa và giữ nguồn nước ngầm cho mùa khô. Cơ quan chủ trì: Chi cục Kiểm lâm phối hợp cùng UBND huyện Tuy An.

Thứ hai, chuyển đổi cơ cấu nuôi trồng thủy sản đầm phá bền vững: Cắt giảm ngay 30% diện tích ao nuôi tôm thâm canh tự phát xung quanh đầm, chuyển đổi sang 500 ha mô hình nuôi xen ghép tôm - cua - rong câu và phục hồi bãi thả sò huyết, nghêu lụa sinh thái tự nhiên giai đoạn 2016 - 2022. Cơ quan chủ trì: Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Tuy An và UBND các xã ven đầm.

Thứ ba, thiết lập mô hình nông nghiệp sinh thái thích ứng đất cát: Xây dựng 120 ha đai rừng phi lao chắn gió, cố định cát bay kết hợp hệ thống tưới tiết kiệm trồng rau an toàn, đậu phộng và cây ăn quả chịu hạn tại xã An Hải và An Hòa đến năm 2023. Chủ thể thực hiện: Hội Nông dân huyện Tuy An và cộng đồng cư dân địa phương.

Thứ tư, hoàn thiện hạ tầng thủy lợi và giám sát môi trường: Đầu tư nạo vét định kỳ luồng lạch cửa đầm An Hải bảo đảm độ sâu lưu thông tối thiểu 2,5 m, kết hợp lắp đặt 4 trạm quan trắc tự động theo dõi độ mặn và chất lượng nước mặt đầm Ô Loan trong lộ trình 2016 - 2025. Cơ quan thực hiện: Ban Quản lý Di tích Thắng cảnh đầm Ô Loan và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Yên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất bao gồm các cán bộ lãnh đạo, chuyên viên quản lý tài nguyên, môi trường và quy hoạch tại Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Yên, UBND huyện Tuy An. Nghiên cứu cung cấp hệ thống bản đồ số và chỉ số khoa học để phê duyệt quy hoạch không gian sử dụng đất và cấp phép nuôi trồng thủy sản.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học thuộc các ngành Quản lý tài nguyên, Địa lý tự nhiên, Sinh thái học cảnh quan. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan cấp lưu vực ven biển.

Nhóm thứ ba là các doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ nông - ngư dân trên địa bàn 6 xã ven đầm. Các đối tượng này có thể áp dụng trực tiếp quy trình kỹ thuật của các mô hình kinh tế trang trại vườn - đồi, nuôi thủy sản xen ghép để tối ưu hóa chi phí sản xuất.

Nhóm thứ tư là các tổ chức phi chính phủ (NGO) và ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên, di tích văn hóa. Tài liệu là căn cứ thực tiễn để xây dựng các dự án phát triển sinh kế cộng đồng gắn liền với bảo tồn di tích quốc gia đầm Ô Loan.

Câu hỏi thường gặp

Lưu vực đầm Ô Loan có đặc điểm cảnh quan nổi bật nào phục vụ xây dựng mô hình sinh thái? Lưu vực có diện tích 110,0 km², hội tụ cấu trúc địa hình đa dạng từ đồi núi thấp cao 468 m, dải đồng bằng màu mỡ đến vùng đầm phá nước lợ và cồn cát ven biển. Sự phân hóa này tạo điều kiện lý tưởng để bố trí chuỗi mô hình kinh tế sinh thái liên hoàn: rừng phòng hộ đồi cao, kinh tế vườn đồi, trồng trọt đồng bằng và nuôi thủy sản đầm nước lợ.

Nguyên nhân chính khiến đáy đầm Ô Loan bị cạn dần và suy thoái nguồn lợi thủy sản? Quá trình nông hóa đáy đầm xuất phát từ việc phá rừng đầu nguồn làm gia tăng xói mòn, khiến vật liệu bồi lắng lấp đầy đáy đầm (độ sâu trung bình giảm còn 1,2 - 1,4 m). Đồng thời, việc phát triển tự phát các đầm nuôi tôm thâm canh và cửa biển An Hải bị bồi lấp làm suy giảm nghiêm trọng lượng oxy hòa tan và môi trường sống của sinh vật đáy.

Phương pháp đánh giá thích nghi sinh thái FAO được ứng dụng như thế nào trong đề tài? Phương pháp đánh giá đất đai của FAO được kết hợp với phân tích chi phí - lợi ích (CBA) trên từng đơn vị dạng cảnh quan. Hệ thống ma trận phân tích đối chiếu nhu cầu sinh thái của các loại cây trồng, vật nuôi (như tôm, sò huyết, keo lá tràm) với đặc tính thổ nhưỡng, nguồn nước và địa hình, từ đó phân hạng mức độ thích hợp từ cao đến không thích hợp.

Mô hình hệ kinh tế sinh thái nào được khuyến nghị cho các xã vùng cồn cát ven biển? Tại các xã An Hải và An Hòa, mô hình tối ưu là thiết lập đai rừng phi lao chắn cát dày 50 - 100 m ven biển, kết hợp vùng đệm sản xuất nông nghiệp hữu cơ (trồng dưa, hành tỏi, đậu phụng) áp dụng công nghệ tưới ngầm tiết kiệm nước, vừa cố định cồn cát vừa nâng cao thu nhập trên 120 ha đất cát thoái hóa.

Kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ công tác quy hoạch nông thôn mới tại địa phương như thế nào? Luận văn cung cấp bản đồ phân vùng chức năng kinh tế sinh thái tỷ lệ 1:50.000 cho 6 xã lưu vực, giúp chính quyền bố trí chuẩn xác hạ tầng sản xuất, xử lý dứt điểm tình trạng ô nhiễm nước thải ao tôm, qua đó hoàn thành tiêu chí số 10 (Thu nhập) và tiêu chí số 17 (Môi trường) trong Chương trình Mục tiêu Quốc gia Xây dựng Nông thôn mới.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa cơ sở lý luận và phương pháp luận về hệ kinh tế sinh thái (SEES), tích hợp thành công đánh giá cảnh quan học với phân tích kinh tế lượng trong quản lý lưu vực đầm phá nhiệt đới.
• Nghiên cứu đã thành lập hệ thống bản đồ cảnh quan lưu vực đầm Ô Loan tỷ lệ 1:50.000, phân loại chi tiết các tiểu vùng sinh thái trên tổng diện tích tự nhiên 110,0 km².
• Đánh giá toàn diện hiện trạng tài nguyên và chỉ ra nguy cơ suy thoái môi trường nước nghiêm trọng do độ sâu đáy đầm chỉ còn 1,2 - 1,4 m cùng sự bùng phát của các ao tôm tự phát.
• Đề xuất hệ thống giải pháp công trình và phi công trình đồng bộ, trọng tâm là phục hồi 350 ha rừng đầu nguồn và tái cơ cấu 500 ha diện tích nuôi trồng thủy sản sinh thái.
• Thiết lập lộ trình triển khai thực hiện từ năm 2016 đến năm 2025, tạo bước đệm chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế xanh cho huyện Tuy An.

Để hiện thực hóa các mô hình sinh thái và bảo tồn danh thắng quốc gia đầm Ô Loan, các cơ quan ban ngành tỉnh Phú Yên và chính quyền địa phương cần nhanh chóng tích hợp các kết quả nghiên cứu này vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch sử dụng đất giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm điều kiên tự nhiên, kinh tế xã hôi và sự phân hóa cảnh quan lưu vực Đầm Ô Loan. Chương 3: Đánh giá cảnh quan và xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững lưu vực Đầm Ô Loan 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài 1.1 Các công trình nghiên cứu về mô hình hệ kinh tế sinh thái a) Trên thế giới Ở Liên Xô trước đây, đối với cấp quốc gia và vùng lãnh thổ, các nhà địa lý đã có những công trình rất nổi tiếng nghiên cứu đề xuất các mô hình được xem như các hình mẫu khá tốt về phát triển sản xuất, kinh tế, sử dụng tổng hợp lãnh thổ, bảo vệ môi trường, phát triển bền vững, có giá trị sử dụng rất cao, rất hiệu quả cho nhiều nước, nhiều quốc gia khác trong khối Xã hội Chủ nghĩa. Điển hình là Geraximov I.P (1979) trong công trình “Thiết kế Địa lý học” đã phân chia lãnh thổ Liên Bang Nga thành 17 vùng địa lý và ở mỗi vùng đã xác định các hướng riêng, các mô hình cụ thể cho phát triển.

Ví dụ, ở Vùng địa lý Viễn Đông (toàn bộ vùng ven biển Thái Bình Dương, nơi có nhiều điểm khá tương đồng với điều kiện của Việt Nam) với đặc thù của khu vực địa lý ven biển thường có khá nhiều thiên tai, các quá trình tai biến tự nhiên, tác giả đã đề xuất những mô hình như “Mô hình phát triển nông - lâm bền vững”, “Mô hình phát triển hệ thống dịch vụ - thương mại, bảo tồn các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên”…Về cơ bản các kết quả nghiên cứu, các mô hình phát triển được đề xuất của tác giả trong các công trình nghiên cứu đó theo thời gian đã chứng minh chúng hoàn toàn đúng, rất phù hợp và đến thời điểm hiện nay vẫn còn giữ nguyên giá trị và hiệu quả. Hay một ví dụ khác, trong công trình nghiên cứu của tác giả Sishenko (1991): “Quy hoạch thiết kế cảnh quan lãnh thổ Ucraina” đã đề xuất “Mô hình phát triển bền vững ngành nông nghiệp” khu vực lãnh thổ Thảo nguyên Nam Ucraina, có kết hợp với việc bảo tồn nguồn tài nguyên nước ngầm, tài nguyên rừng và đa dạng sinh học mặc dù không phong phú nhưng lại có đặc điểm mang tính chất đặc trưng, đặc thù ở vùng nghiên cứu. Đây được có thể coi là một mô hình khá 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chuẩn mực về định hướng “phát triển nông nghiệp – sinh thái bền vững” được đề xuất dựa trên kết quả phân tích, đánh giá đúng tiềm năng tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của vùng và hiện vẫn đang được áp dụng và mang lại hiệu quả cao ở Ucraina. Tổng quan chung cho thấy rằng, đối với đặc điểm đặc thù của mỗi nước, các công trình nghiên cứu được thực hiện có thể sẽ có những kết quả không giống nhau, tuy nhiên về tính logic học, đặc biệt các bước đi trên quan điểm tiếp cận địa lý tổng hợp nhằm giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn cho phát triển các ngành, các lĩnh vực sản xuất kinh tế khá hiệu quả mà họ đã đạt được có thể vận dụng áp dụng thực hiện ở nước ta với sự xem xét đánh giá các điều kiện đặc thù cụ thể.

Và một trong những nội dung quan trọng của phát triển bền vững là dựa trên các hệ sinh thái hay nói cách khác cần có mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững. Hiện nay, tại một số nước Đông Nam Á, các mô hình hệ kinh tế sinh thái chủ yếu được xây dựng theo hướng nông, lâm kết hợp nhằm đảm bảo hiệu quả sử dụng các nguồn tài nguyên như: - Tại Indonexia: mô hình kinh tế sinh thái kiểu vườn nhà là sự kết hợp giữa cây ngắn ngày, cây lâu năm và vật nuôi trong vườn quanh nhà. Mô hình phổ biến nhất gồm các hợp phần: cây ăn quả - cây công nghiệp - cây lương thực - chăn nuôi gia súc nhỏ nhằm cung cấp sản phẩm cho gia đình, tạo thu nhập quanh năm. - Tại Trung Quốc: xuất hiện một số mô hình kinh tế sinh thái như hệ thống nông, lâm kết hợp phát triển cây rừng là chính, được áp dụng phổ biến ở các tỉnh dọc theo thung lũng sông Dương Tử; Hệ thống nông, lâm kết hợp dựa vào cây ăn quả là chính, phân bố tại miền Nam Trung Quốc; Miền Bắc Trung Quốc chủ yếu là mô hình hệ kinh tế sinh thái với các loại cây hoa màu là chính, còn cây gỗ chỉ chiếm phần phụ.

Ngoài ra, Trung Quốc còn phân loại theo các vùng sinh thái để đảm bảo lợi ích theo kiểu kinh tế trang trại. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Tại Philipines: phần lớn các gia đình áp dụng mô hình: vườn-chăn nuôi. Ngoài ra, các mô hình nông, lâm kết hợp nhiều tầng cũng rất phổ biến nhằm tận dụng tối đa tài nguyên đất và ánh sáng thúc đẩy hiệu quả chu trình của dưỡng chất, hạn chế xói mòn. b) Tại Việt Nam Vận dụng cơ sở lý luận về hệ kinh tế sinh thái của một số tác giả nước ta, nhiều công trình đã được nghiên cứu trên những đơn vị lãnh thổ cụ thể như: Nguyễn Văn Vinh, Nguyễn Văn Nhưng, 1995 – 1996, Mô hình tự nhiên – kinh tế xã hội vùng gò đồi Sáu Lán thuộc khu kinh tế mới Sen Bàng huyện Bố Trạch tỉnh Quảng Bình.

Nguyễn Văn Trương và nnk, 1993-1998, “Mô hình làng sinh thái Triệu Vân, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị”. Nghiên cứu đã quy hoạch chi tiết từng ô, từng thửa theo hình bàn cờ với diện tích từ 1,5-2 ha. Mỗi ô có đai rừng phòng hộ bên ngoài cùng các mương thoát nước, bên trong phát triển nông nghiệp, thả cá, chuồng nuôi. Viện nghiên cứu chiến lược và chính sách khoa học về công nghệ, 1999, “Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồi gò Bắc Trung Bộ”.

Nghiên cứu đã bước đầu coi hộ gia đình là 1 trong 4 chủ thể sản xuất chính: hộ gia đình, trang trại, doanh nghiệp nông - lâm nghiệp, liên doanh với nước ngoài, đồng thời xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phù hợp cho từng tiểu vùng sinh thái. Viện Sinh thái và sinh vật, 1995 – 2000, Mô hình vườn đồi tại vùng kinh tế mới tây Đồng Hới. Đặng Trung Thuận, Nguyễn Cao Huần và nnk, 2000, Nghiên cứu vùng đất ngập nước đầm Trà Ổ nhằm khôi phục nguồn lợi thuỷ sản và phát triển bền vững vùng ven đầm. Trương Quang Hải và nnk, 2004, Nghiên cứu và xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ phát triển bền vững cụm xã vùng cao Sa Pả - Tà Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai.

7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Lê Đức Tố và nnk, 2005, Luận chứng khoa học về mô hình phát triển kinh tế - sinh thái trên một số đảo, cụm đảo lựa chọn thuộc vùng biển ven bờ Việt Nam. Viện kinh tế sinh thái, 2006, “Các hệ sinh thái kém bền vững và việc lựa chọn khu vực nghiên cứu để xây dựng làng sinh thái”, nghiên cứu đã xác lập cơ sở lý luận và một số mô hình làng sinh thái tại 3 vùng sinh thái kém bền vững tại Việt Nam (đồng bằng úng ngập nước, cát ven biển và đồi núi trơ trọc), nhằm cải tạo hệ sinh thái, thúc đẩy sản xuất, cải thiện đời sống dân cư. Đặng Văn Bào và nnk, 2008, Phát triển mô hình kinh tế sinh thái đảo Cù Lao Chàm. Phạm Quang Anh và nnk, 2013, Mô hình hệ kinh tế sinh thái gia trại bền vững trên dải cồn cát ven biển huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (Tạp chí khoa học ĐHQGHN, Các Khoa học Trái đất và Môi trường).

Ngoài ra còn rất nhiều công trình khác như: mô hình HKTST nông thôn bền vững của Đặng Trung Thuận, Trương Quang Hải (1999); xây dựng mô hình nông - lâm kết hợp tại xã kỳ hợp của Lê Trần Trấn, Phạm Văn Ngạc;… 1.2 Tổng quan các nghiên cứu về cảnh quan * Về khái niệm cảnh quan Khái niệm cảnh quan được hiểu và sử dụng lần đầu tiên vào đầu thế kỷ XIX, có nghĩa là phong cảnh. Khái niệm này hiện vẫn được sử dụng nhiều trong các công trình nghiên cứu về kiến trúc, du lịch. Trong khoa học địa lý tồn tại ba quan niệm về cảnh quan tùy theo ý và nội dụng cần diễn đạt: Cảnh quan là một khái niệm chung (F.), là khái niệm loại hình (B.), là khái niệm cá thể (N. Quan điểm cảnh quan là một khái niệm chung, đồng nghĩa với khái niệm địa tổng thể của bất kỳ cấp nào, đồng nghĩa với địa hệ.

Quan điểm cảnh quan là khái niệm chung giống như khái niệm về thổ nhưỡng, địa hình, khí 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hậu, thực vật và có thể sử dụng cho bất kỳ đơn vị phân loại hay phân vùng địa lý địa lý tự nhiên. Quan điểm cảnh quan được hiểu như là một khái niệm loại hình phản ánh các khu vực tách biệt của lớp vỏ địa lý có nhiều dấu hiệu chung. Tính đồng nhất tương đối và tính lặp lại được thể hiện rõ trong hệ thống phân loại khi thành lập bản đồ cảnh quan. Khái niệm này được sử dụng cả cho các cảnh quan tự nhiên và các cảnh quan bị biến đổi bởi hoạt động kinh tế của con người.

Cảnh quan là đối tượng cho việc áp dụng các biện pháp bảo vệ thiên nhiên. Khái niệm cảnh quan theo hướng loại hình được sử dụng trong nghiên cứu cảnh quan khi nhiều yếu tố chưa định lượng một cách chắc chắn và cần phải xác định tính đồng nhất tương đối để có thể gộp chúng vào một nhóm. Điều này thuận lợi trong đo vẽ bản đồ cảnh quan khi ta không có điều kiện khảo sát kỹ. Quan điểm cảnh quan là một đơn vị cá thể: một lãnh thổ cụ thể, đồng nhất về phát sinh và lịch sử phát triển, đặc trưng bởi nền địa chất, một kiểu khí hậu đồng nhất, một phức hệ thổ nhưỡng, sinh vật quần đồng nhất và có một cấu trúc xác định.

Trong nghiên cứu địa lý phục vụ thực tiễn sản xuất, cảnh quan vẫn được xem xét ở cả 3 khía cạnh, như đơn vị địa tổng thể, đơn vị kiểu loại, đơn vị cá thể.