MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tài nguyên của mỗi quốc gia vốn là “của trời cho”. Có những quốc gia may mắn hơn những quốc gia khác khi đƣợc sinh sống trên những vùng đất giàu có tài nguyên. Nhƣng không phải quốc gia nào có nhiều tài nguyên cũng trở nên giàu có.
Theo báo cáo của Quỹ quốc tế bảo vệ động vật hoang dã (WWF), con ngƣời đang sử dụng nguồn Tài nguyên thiên nhiên ở tốc độ nhanh hơn nhiều lần so với khả năng sản xuất ra nguồn tài nguyên của hành tinh. Theo báo cáo này, hiện nay con ngƣời tiêu thụ nhiều hơn 20% so với khả năng tạo ra nguồn tài nguyên mới của trái đất. Sự tiêu thụ nhiên liệu nhƣ than, khí và dầu lửa cũng tăng khoảng 700% từ năm 1961-2000. Bên cạnh đó là những hậu quả tiềm tàng của biến đổi khí hậu, cùng với những mâu thuẫn bắt nguồn từ những nhu cầu đối nghịch của những nhóm lợi ích xung quanh nguồn Tài nguyên thiên nhiên (các nhóm sử dụng nguồn Tài nguyên giá trị cao nhƣ khoáng sản, kim loại, đá, các chất có nguồn gốc Hydrocacbon (dầu mở, khí đốt) và gỗ; các nguồn tại nguyên quý hiếm nhƣ đất đai, rừng và động vật hoang dã; các nền kinh tế phụ thuộc hàng hoá thô cộng với quản lý ko minh bạch dẫn đến tham nhũng).
Việt nam là một quốc gia đang phát triển, nguồn lực tri thức còn hạn chế, chƣa sở hữu những bản quyền công nghệ tiên tiến, nội lực tài chính còn hạn hẹp, tài nguyên thiên nhiên trở thành một trong những nguồn lực quan trọng trong cuộc đua tăng trƣởng kinh tế. Dựa vào khai thác tài nguyên để tạo động lực phát triển chỉ là một bƣớc đi ngắn hạn. Để có thể đạt mục tiêu “phát triển bền vững” về dài hạn thì sự phụ thuộc vào tài nguyên có phải là một lựa chọn? Có những lựa chọn nào cho phát triển nếu đảm bảo nguyên tắc “bảo vệ tài nguyên” trong hành trình phát triển bền vững? Hay mục tiêu “phát triển bền vững” là quá xa đối với quốc gia giàu tài nguyên nhƣng nền kinh tế còn nghèo nàn? Đứng trƣớc những thách thức phát triển có liên quan đến việc sử dụng và phân phối nguồn lực tự nhiên, chính phủ cần nhấn mạnh đến nhu cầu đầu tƣ hiệu quả hơn vào quản lý nhà nƣớc về tài nguyên thiên nhiên và những nhà hoạch định chính 2 sách cần có những công cụ trong giải quyết mâu thuẫn do tài nguyên thiên nhiên. Bởi vì, tài nguyên thiên nhiên là dạng hàng hoá đặc biệt do không phải đi qua quá trình sản xuất.
Nếu đƣợc quản lý tốt, tài nguyên sẽ sản sinh lợi tức, đóng góp vào nguồn tài chính phục vụ phát triển đất nƣớc. Kiểm soát nguồn Tài nguyên thiên nhiên cũng là nền tảng trong vấn đề bảo vệ chủ quyền quốc gia. Mục đích của đề tài Mục đích đề tài thảo luận vấn đề chính phát sinh trong lĩnh vực Tài nguyên thiên nhiên. Nội dung tập trung vào “đánh thuế Tài nguyên thiên nhiên” theo tiêu chuẩn hiệu quả, công bằng, nhằm làm nổi bật tính chất hiệu quả của việc đánh thuế tài nguyên thiên nhiên và những nguyên nhân công bằng xã hội trong việc đánh thuế tài nguyên.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Nhƣ chúng ta đã biết tài nguyên thiên nhiên dần đƣợc sở hữu hoặc kiểm soát bởi chính phủ, và chịu nhiều loại thuế thông thƣờng; phạm vi của luận văn mở rộng ra ngoài các hình thức thuế thông thƣờng, bao gồm cả loại tiền khác nhau nhƣ tiền bản quyền, tiền cho thuê, tiền lợi tức, tiền thƣởng, và các quy định thƣờng đƣợc sử dụng kết hợp với các loại thuế thông thƣờng. Một số tài nguyên có thể phải nộp thuế cho những khu vực pháp lý chồng chéo, nhƣ tài nguyên thiên nhiên thƣờng bị đánh thuế nhiều hơn một chính phủ, hoặc quốc gia khác nhau, kể cả các sản phẩm tài nguyên thiên nhiên thƣờng đƣợc giao dịch nhƣ hàng hóa. Sau khi liệt kê một phạm vi khá rộng về các vấn đề thuế và các công cụ, đề tài sẽ hạn chế phân tích chi tiết lý thuyết và thực nghiệm vào một nguồn tài nguyên cụ thể để đại diện cho các vấn đề chính. Để phân tích các vấn đề quản lý tối ƣu và đánh thuế tài nguyên tái tạo trong cạnh tranh sử dụng, nhƣng không phải tài sản chung, đề tài sẽ sử dụng tài nguyên nƣớc trong nông nghiệp Các vấn đề liên quan đến nguồn tài nguyên chung nhƣ thủy sản; tài nguyên khai thác (mỏ kim loại) biểu thị một số vấn đề cơ bản trong việc chọn thời điểm tối ƣu hay việc cân bằng giữa doanh thu có đƣợc và hiệu quả kinh tế sẽ đƣợc xem xét ở những đề tài tiếp theo.
Tại tất cả các phần, đề tài sẽ cố gắng kết 3 hợp phân tích lý thuyết kèm theo kết quả thực nghiệm và tập trung trình bày và định lƣợng các vấn đề quan trọng nhất trong lĩnh vực thuế tài nguyên. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu Trƣớc tiên và tiếp cận một số khái niệm chung và nguyên nhân, mục đích đánh thuế tài nguyên. Tiếp đến là những phân tích khái nhiệm tô kinh tế trong sử dụng tài nguyên thiên nhiên và trên cơ sở đó phân tích lợi thế của đánh thuế tài nguyên thiên nhiên để đáp ứng những mục đích nói trên, cũng nhƣ phân tích hoạt động của hệ thống thuế hiện nay chƣa đáp ứng đƣợc các tiêu chuẩn hợp lý riêng cho các ngành công nghiệp sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Trên cơ sở đó, nội dung đề tài sẽ khảo sát hệ thống các phƣơng pháp đánh thuế khác nhau đang sử dụng tại Việt Nam, thế giới và đề xuất những hàm ý cần thiết nhằm thiết kế và cải thiện hệ thống thuế trong việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên nhằm bảo đảm hiệu quả phân bổ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện các mục tiêu công bằng xã hội.
Một ứng dụng nhỏ về đánh thuế tài nguyên tại hệ thống hồ Núi Cốc để minh họa cho tầm quan trọng của đánh thuế tài nguyên trong quản lý và khai thác Tài nguyên nƣớc trong nông nghiệp. 4 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN Thuế là số tiền thu của các công dân, hoạt động và đồ vật (nhƣ giao dịch, tài sản) nhằm huy động tài chính cho chính quyền, nhằm tái phân phối thu nhập, hay nhằm điều tiết các hoạt động kinh tế - xã hội. thuế đều c thuế không đƣợc bóp méo các hoạt động sản xuất, dẫn tới phúc lợi xã hội (tổng hiệu dụng) của nền kinh tế bị giảm đi; việc thuế và tiến hành trƣng thu thuế phải không phải đánh cùng một tỷ lệ vào các công dân có điều kiện nhƣ nhau. Giữa các công dân có điều kiện khác nhau, thì thuế suất cũng cần khác nhau (vì thông thƣờng ngƣời có điều kiện tốt hơn có xu hƣớng tiêu dùng hàng hóa công cộng nhiều hơn).
Thuế tài nguyên là một bộ phận của hệ thống thuế toàn cục, là cái tác động đến thu nhập của các doanh nghiệp. Hệ thống này thông thƣờng bao gồm thuế thu nhập trực tiếp của một tài nguyên nói chung, các kiểu thuế gián tiếp khác nhau bao gồm các loại thuế bán hàng và thuế tiêu thụ, cũng nhƣ thuế xuất, nhập khẩu, và các loại thuế đƣợc thiết kế riêng cho các ngành công nghiệp tài nguyên. Các chính phủ đánh vô số các loại thuế vào các ngành công nghiệp tài nguyên của họ. Các loại thuế chung và các loại thuế bán hàng chung, cũng áp dụng cho các ngành tài nguyên.
Tuy nhiên, chúng thƣờng có những điều khoản đặc biệt áp dụng cho ngành này. Ví dụ, các tỷ suất thuế bán hàng cao hơn có thể đƣợc đánh vào tiêu dùng các sản phẩm dầu khí. Đối với trƣờng hợp các công bằng. Điều này có thể đƣợc nhìn nhận nhƣ một lý luận về công bằng.
Các loại thuế đặc biệt cho các ngành công nghiệp tài nguyên hay đƣợc áp dụng nhất là một loại thuế sản lƣợng hoặc thuế sản xuất đặc biệt đƣợc đánh vào sản lƣợng hoặc doanh thu của một ngành tài nguyên. Các loại thuế sản xuất có thể cho phép 5 một số chi phí đƣợc khấu trừ. Trong trƣờng hợp đơn giản nhất, chi phí thƣờng xuyên và vận hành có thể đƣợc khấu trừ. Việc xác định giá tính thuế cũng rất phức tạp và chƣa bao quát hết những trƣờng hợp sẽ xảy ra trong thực tế và còn quá sơ sài.
Trƣờng hợp số lƣợng tài nguyên đƣợc khai thác nhƣng đƣợc sử dụng với nhiều mục đích khác nhau (làm nguyên liệu cho quá trình sản xuất tiếp; tiêu thụ trên thị trƣờng nội địa, xuất khẩu, nhập kho dự trữ…) hoặc bán ở nhiều địa điểm khác nhau chƣa đƣợc quy định và cũng rất khó có thể quy định một cách rõ ràng, minh bạch. Vì vậy, việc quy định giá tính thuế là “giá bán đơn vị sản phẩm tài nguyên” nhƣ quy định của dự thảo là không rõ ràng, dẫn đến khó hiểu, khó áp dụng vào thực tiễn. Việc áp dụng cách thu thuế Tài nguyên hiện nay tại Việt Nam đã là biện pháp hiệu quả? Những cách thức thu thuế tài nguyên có thể đƣợc áp dụng? Đề tài sẽ lần lƣợt vạch ra những bƣớc đi để tạo điều kiện cho việc quản lý Tài nguyên đƣợc hiệu quả hơn trong tƣơng lai. 6 CHƢƠNG II: MÔ HÌNH Kinh tế tài nguyên thiên nhiên xuất phát từ những năm cuối thập niên 70 của thế kỷ trƣớc, sở dĩ lúc đó tình hình về tài nguyên đã cho thấy không mấy khả quan khi trữ lƣợng tài nguyên ngày càng cạn kiệt một cách nhanh chóng và sự cạn kiệt là để phục vụ dòng sản xuất theo thời gian.
Điều này cho thấy kinh tế tài nguyên xuất phát chủ yếu vì nguyên nhân cạn kiệt của tài nguyên. Các nhà nghiên cứu từ trƣớc đến nay cũng đã có rất nhiều những sự nghiên cứu về tài nguyên, thành phần của tài nguyên và đặc điểm của nó nhƣ: Tài nguyên thiên nhiên là các thành phần của tự nhiên mà ở trình độ nhất định của sự phát triển lực lƣợng sản xuất chúng có thể đƣợc sử dụng làm phƣơng tiện sản xuất và làm đối tƣợng tiêu dùng. Theo thuộc tính tự nhiên tài nguyên thiên nhiên có thể đƣợc chia ra là: Tài nguyên đất, nƣớc, khí hậu, sinh vật, khoáng sản. Theo công dụng kinh tế: Tài nguyên nông nghiệp, công nghiệp, du lịch… Theo khả năng có thể bị cạn kiệt trong quá trình sử dụng của con ngƣời: Tài nguyên cạn kiệt, tài nguyên tái tạo, tài nguyên vô hạn.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra đƣợc tầm quan trọng của tài nguyên thiên nhiên, đồng thời cũng nhƣ môi trƣờng xung quanh, mối tƣơng quan giữa tài nguyên và môi trƣờng để nhìn nhận đƣợc cách nhìn tổng quan về tài nguyên và con ngƣời phụ thuộc, tác động vào nhau nhƣ thế nào.
