MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Già hóa dân số đang là một xu thế mang tính toàn cầu do giảm tỷ lệ sinh, tăng tuổi thọ bình quân và trở thành một vấn đề xã hội có tác động rất lớn tới tiến trình phát triển chung của tất cả các nước trên nhiều mặt: Chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, nghệ thuật … Theo số liệu thống kê của Liên Hiệp quốc, năm 1950, trên thế giới có 214 triệu người trên 60 tuổi, năm 1975 có 336 triệu người, năm 2000 là 600 triệu người, dự báo đến năm 2050 sẽ tăng lên 2 tỷ người. Đất nước ta đang trong thời kì hội nhập và phát triển cùng thế giới, từng bước xây dựng hướng đến một xã hội văn minh, tiến bộ, bình đẳng, vì con người và sự phát triển của con người, trong đó không thể không quan tâm đến nhóm người cao tuổi (NCT). NCT là một bộ phận cấu thành của xã hội không thể tách rời, là tầng lớp đã có nhiều cống hiến lớn lao trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc; nhưng họ cũng là một trong những nhóm đối tượng dể bị tổn thương nhất, do những thay đổi về tâm sinh lý, sức khỏe, vị thế trong xã hội và gia đình; vì vậy họ rất cần có những chính sách phù hợp nhằm bảo vệ và chăm sóc NCT.
Việc chăm sóc NCT không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội mà còn mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc thể hiện truyền trống "uống nước nhớ nguồn", "thương người như thể thương thân" của dân tộc ta. Thực hiê ̣n những chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước nhiề u trung tâm cơ sở bảo trơ ̣ , trơ ̣ giúp xã hô ̣i , các mô hình chăm sóc , những câu lạc bộ dành cho NCT đươ ̣c hin ̀ h thành ở nhiều điạ phương trên toàn quốc. Tại tỉnh Nam Định, cũng đã triển khai được nhiều mô hình trợ giúp cho NCT trong đó có mô hình tư vấn và chăm sóc sức khỏe NCT dựa vào cộng đồng. Một trong những điển hình của mô hình này là mô hình tư vấn và chăm sóc sức khỏe NCT dựa vào cộng đồng 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tại xã Hợp Hưng huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Sự ra đời của mô hình đã thu hút được sự tham gia của gia đình, NCT và cộng động xã hội với công tác chăm sóc NCT dựa vào cộng đồng đồng thời góp phần giảm bớt khó khăn cho gia đình, giúp NCT có nhiều sự lựa chọn hơn và tăng cường vai trò của nhà nước, các tổ chức xã hội cùng cộng đồng trong việc chăm sóc NCT tại Nam Định nói riêng và Việt Nam nói chung. Mô hình này được triển khai từ tháng 9 năm 2012, trong quá trình triển khai đã bô ̣c lô ̣ những ưu điể m , nhươ ̣c điể m của mình , ảnh hưởng đến sức khỏe NCT đồng thời đạt được những kết quả tích cực với cộng đồng. Do đó, mô hình tư vấn và chăm sóc sức khỏe NCT dựa vào cộng đồng cần được tiếp tục phát triển và nhân rộng, đặc biệt là lồng ghép các hoạt động công tác xã hội. Việc triển khai điều tra, nghiên cứu các mô hình chăm sóc sức khỏe NCT dựa vào cộng đồng sẽ góp phần cung cấp cơ sở và luận cứ khoa học trong việc xây dựng chính sách xã hội hóa các loại mô hình trong toàn quốc, đồng thời thấy được vai trò của các hoạt động công tác xã hội với cộng đồng.
Với ý nghĩa trên tôi tập trung đi sâu: “ Mô hình tư vấn và chăm sóc sức khỏe NCT tại xã Hợp Hưng huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định”; đề tài sẽ cung cấp những cơ sở lý luận thực tiễn nhằm góp phần hoàn thiện mô hình chăm sóc NCT dựa vào cộng đồng tại Việt Nam. Tổng quan về tình hình nghiên cứu Trong thời gia qua đã có nhiều nghiên cứu về NCT, chăm sóc sức khỏe NCT dựa vào cộng đồng. Với mỗi mục đích lại có cách tiếp cận nghiên cứu khác nhau nhưng đều hướng đến cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để đưa ra những giải pháp để NCT được chăm sóc một cách tốt nhất, phù hợp với điều kiện của từng thời kỳ và mỗi quốc gia. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Cuốn “Aging and health: Asian and Pacific Islander American Elders” (NCT và sức khỏe: NCT Mỹ đến từ Châu Á và Thái Bình Dương) của các tác giả Melen R.
McBride, Nancy Morioka.Douglas và Gwen Veo tái bản lần 2.[29] Trong cuốn sách này nhóm tác giả đã nghiên cứu sự đa dạng văn hóa, hệ thống niềm tin, cấu trúc gia đình ảnh hưởng đến việc chăm sóc sức khỏe của những NCT đến từ các nước khác nhau thuộc khu vực Châu Á và Thái Bình Dương hiện tại đang sống tại Mỹ. Từ đó, đánh giá nhu cầu, xác định những thuận lợi, rào cản trong việc chăm sóc sức khỏe tạo điều kiện để những NCT này có thể thể hiện được mong muốn, nhu cầu của bản thân một cách tự nhiên nhất. - Ở khía cạnh về sức khỏe của NCT, Annette L. Ives và John A.
Đề tài này được tiến hành từ năm 1993 đến 1994 tại Viện nghiên cứu sức khỏe tim mạch. Nghiên cứu này được thực hiện bằng phương pháp định lượng với 5888 đàn ông và phụ nữ từ 65 tuổi trở lên. Mẫu này được chọn ngẫu nhiên từ danh sách đủ điều kiện chăm sóc y tế ở 4 cộng đồng: Quận Forsyth, Sacramento, Washington và Allegheny. Nghiên cứu cho thấy các rào cản chủ yếu là sự thiếu đáp ứng của bác sỹ đối với bệnh nhân, các rào cản tâm lý và thể chất khác … Nghiên cứu này khái quát thực trạng chăm sóc khỏe đối với NCT, những rào cản tác động tới việc NCT nhận được sự quan tâm, chăm sóc của riêng nước Mỹ.
Chính những điều được chỉ ra từ nghiên cứu này có thể liên hệ tới những rào cản trong hệ thống chăm sóc sức khỏe NCT ở Việt Nam. Điều đó đặt ra sự quan tâm lớn đối với những người làm nghiên cứu nói riêng và những nhà hoạch định chính sách của nước ta nói chung. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Dean Blevins, Bridget Morton và Rene McGovern cũng có nghiên cứu: “Evaluating a community – based participatory research project for elderly mental healthcare in rural America” (Đánh giá một dự án nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho NCT nông thôn Mỹ), được công bố 2008 [31]. Nghiên cứu này nhằm khám phá bản chất giữa các đối tác trong chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người NCT ở nông thôn.
Kết quả nghiên cứu cho thấy hầu hết mọi người hài lòng với vai trò của họ và mức độ thành công của chương trình. Từ đó, các tác giả cũng đề xuất những phương pháp để cải thiện hơn nữa các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần cho NCT tại nông thôn. Mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng của Hoa Kỳ là điều chúng ta cần quan tâm nghiên cứu để có thể góp phần xây dựng các mô hình cho NCT phù hợp với nước ta. - Một công trình trong khu vực Đông Nam Á, nghiên cứu về mô hình chăm sóc sức khỏe NCT cũng cần được nhắc đến, do Chanitta Soommaht, Songkoon Ratchasima, Buriram, Surin và Khon Kaen thực hiện là: “Developing Model of Health Care Management for the Elderly by Community Participaton in Isan”(Xây dựng mô hình quản lý chăm sóc sức khỏe cho NCT có sự tham gia của cộng đồng tại Isan) [32].
Nghiên cứu được tiến hành từ 2/8/2008 tại 7 tỉnh Đông Bắc Thái Lan là Mahasarakham, Roi – et, Sakon Nakhon, Nakhon Ratchasima, Buriram, Surin và Khon Kaen. Nghiên cứu này được tiến hành bằng phương pháp nghiên cứu định tính. Các tác giả đã tiến hành phân tích các vấn đề liên quan đến việc quản lý chăm sóc sức khỏe cho NCT về thể chất lẫn tinh thần. Đồng thời, nghiên cứu đã tiến hành phân tích sự phát triển của việc chăm sóc sức khỏe NCT có sự tham gia của cộng đồng ở Isan.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc quản lý của các tổ chức cộng đồng trong chăm sóc sức khỏe NCT là phương pháp hiệu quả. Tất cả công dân cao tuổi đều đồng ý rằng việc chăm sóc y tế được cung cấp bởi các tổ chức cộng đồng giúp họ thoải mái và ấm áp hơn. Mô hình này gợi cho 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chúng ta những bài học kinh nghiệm khi áp dụng vào Việt Nam trong công tác chăm sóc sức khỏe NCT tại cộng đồng. - Ở Việt Nam, nhiều mô hình dành cho NCT đã ra đời, mỗi loại mô hình hoạt động và hỗ trợ NCT theo những mục tiêu, cách thức khác nhau.
Tất cả tạo thành một mạng lưới tổng hợp trong công tác trợ giúp NCT ở Việt Nam. Hiện nay, có thể chia thành 5 loại hoạt động mô hình chính như sau: +1. Các mô hình Câu lạc bộ của NCT: Hầu như tại tất cả các tỉnh thành đều có các câu lạc bộ của NCT. Hình thức các câu lạc bộ rất đa dạng, phong phú và tập trung vào 3 nhóm chính: Các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ: Câu lạc bộ thơ ca, chèo, đờn ca tài tử, quan họ… Các câu lạc bộ thể dục thể thao: Câu lạc bộ thể dục ngoài trời, bong bàn, bóng chuyền, cầu lông, bơi lội… Các câu lạc bộ chăm sóc sức khỏe: Câu lạc bộ dưỡng sinh, thái cực quyền… + 2.
Các loại mô hình chăm sóc NCT: Xuất phát từ nhu cầu về chăm sóc sức khỏe cho NCT, các loại hình chăm sóc NCT tương đối phát triển và hỗ trợ rất tích cực cho NCT trong cuộc sống. Một số loại hình chăm sóc NCT: Tình nguyện viên chăm sóc NCT tại cộng đồng: Trong hoàn cảnh nhiều nước trên thế giới đang bước vào thời kỳ “già hóa dân số”, số NCT cần được chăm sóc ngày càng tăng cao vì thế nhiều nước đã lựa chọn những giải pháp chăm sóc thay thế tại nhà thay vì mở rộng các trung tâm dưỡng lão tập trung vì loại hình này cần đầu tư lớn, thu phí cao. Hình thức chăm sóc tại nhà và các hình thức dựa vào cộng đồng có ưu điểm là chi phí ít, hiệu quả lớn và phù hợp với mong muốn của NCT. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trung tâm chăm sóc sức khỏe, khám bệnh cho NCT: Các Trung tâm chăm sóc NCT rất đa dạng, thường là các trung tâm dịch vụ y tế, khám chữa bệnh, điều dưỡng, y học dân tộc, đông y chuyên khám chữa bệnh cho NCT.