Mô Hình Cánh Đồng Mẫu Lớn Ở Việt Nam: Hiện Trạng Và Giải Pháp

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mô hình cánh đồng mẫu lớn ở nước ta hiện nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Phạm Thị Thủy
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Thế Tùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Mô Hình Cánh Đồng Mẫu Lớn: Giải Pháp Nâng Cao Năng Suất Nông Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: KINH TẾ NÔNG HỘ VÀ “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” – MỘT MÔ HÌNH THÍCH HỢP ĐỂ CHUYỂN KINH TẾ NÔNG HỘ LÊN SẢN XUẤT HÀNG HÓA LỚN
• 1.1. NHỮNG ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA KINH TẾ NÔNG HỘ
• 1.1.1. Định nghĩa kinh tế hộ
• 1.1.2. Những ưu điểm của kinh tế hộ
• 1.1.3. Những nhược điểm của kinh tế hộ trong kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
• 1.2. YÊU CẦU TẤT YẾU CHUYỂN KINH TẾ NÔNG HỘ LÊN SẢN XUẤT LỚN
• 1.2.1. Hình thức hợp tác xã
• 1.2.2. Mô hình kinh tế trang trại
• 1.2.3. Tính ưu việt của mô hình cánh đồng mẫu lớn
• 2. Chương 2: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” QUA KHẢO SÁT MỘT SỐ CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN Ở VIỆT NAM
• 2.1. CÔNG TY CỔ PHẦN BẢO VỆ THỰC VẬT AN GIANG VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN
• 2.2. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” Ở AN GIANG
• 2.3. MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” ĐƯỢC THÍ ĐIỂM TẠI THÁI BÌNH
• 2.3.1. Một số nét khái quát về chủ trương thí điểm cánh đồng mẫu lớn tại Thái Bình
• 2.3.2. Những thành tựu và hạn chế của cánh đồng mẫu lớn thí điểm ở Nguyên Xá và Vũ Hòa
• 3. Chương 3: NHỮNG GIẢI PHÁP ĐỂ NHÂN RỘNG MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN”
• 3.1. NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN KHI NHÂN RỘNG MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN”
• 3.1.1. Những thuận lợi
• 3.1.2. Những khó khăn khi nhân rộng cánh đồng mẫu lớn
• 3.2. NHỮNG GIẢI PHÁP ĐỂ NHÂN RỘNG MÔ HÌNH “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN”
• 3.2.1. Nhà nước cần có những chính sách ưu đãi các công ty chế biến và tiêu thụ nông sản để họ tích cực và trực tiếp chủ trì việc xây dựng cánh đồng mẫu lớn
• 3.2.2. Có chính sách phù hợp giải quyết việc làm cho lao động dôi dư của các hộ
• 3.2.3. Có chính sách thu hút nguồn nhân lực phục vụ sản xuất nông nghiệp, đào tạo cán bộ kỹ thuật từ nhân lực của hộ
• 3.2.4. Các cánh đồng mẫu lớn cần tăng cường mối liên kết với các nhà khoa học để có những loại giống lúa tốt cho sản xuất
• 3.2.5. Tổ chức cánh đồng mẫu phù hợp với khả năng tiêu thụ, lựa chọn hợp tác xã liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo khi chưa có sự liên kết với công ty lớn
• 3.2.6. Có cơ chế phân phối lợi ích hài hòa, tăng thu nhập cho người nông dân và công nhân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình cánh đồng mẫu lớn tại Việt Nam

Mô hình cánh đồng mẫu lớn (CĐML) đã trở thành một giải pháp quan trọng trong việc nâng cao năng suất nông nghiệp tại Việt Nam. Mô hình này không chỉ giúp tập trung sản xuất mà còn tạo ra quy mô lớn, từ đó giảm chi phí sản xuất và tăng hiệu quả kinh tế. Việc áp dụng mô hình này đã được khuyến khích bởi chính phủ nhằm chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa lớn, đáp ứng nhu cầu thị trường.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của mô hình cánh đồng mẫu lớn

Mô hình CĐML là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp, trong đó nông dân hợp tác với nhau để canh tác trên diện tích lớn. Điều này giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và công nghệ, từ đó nâng cao năng suất nông nghiệp.

1.2. Lịch sử phát triển mô hình cánh đồng mẫu lớn tại Việt Nam

Mô hình CĐML đã được triển khai từ những năm 2000, với sự hỗ trợ của các chính sách từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Qua thời gian, mô hình này đã chứng minh được hiệu quả trong việc nâng cao sản lượng và chất lượng nông sản.

II. Những thách thức trong việc áp dụng mô hình cánh đồng mẫu lớn

Mặc dù mô hình CĐML mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình triển khai. Các vấn đề như sự phân tán ruộng đất, thiếu liên kết giữa các bên liên quan, và sự thiếu hụt về công nghệ là những rào cản lớn cần được giải quyết.

2.1. Vấn đề phân tán ruộng đất và tư duy tiểu nông

Nhiều nông dân vẫn giữ tư duy sản xuất nhỏ lẻ, dẫn đến khó khăn trong việc tập trung đất đai. Điều này làm giảm hiệu quả của mô hình CĐML và cản trở sự phát triển bền vững của nông nghiệp bền vững.

2.2. Thiếu liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp

Sự thiếu hụt trong mối liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến nông sản đã dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo lợi ích cho cả hai bên.

III. Phương pháp triển khai mô hình cánh đồng mẫu lớn hiệu quả

Để mô hình CĐML phát huy tối đa hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp quản lý và kỹ thuật canh tác tiên tiến. Việc đào tạo nông dân về công nghệ mới và quy trình sản xuất hiện đại là rất cần thiết.

3.1. Đào tạo và nâng cao kỹ năng cho nông dân

Cần tổ chức các khóa đào tạo về kỹ thuật canh tác và quản lý nông nghiệp cho nông dân. Điều này giúp họ nắm bắt được công nghệ mới và cải thiện năng suất lao động.

3.2. Tăng cường hỗ trợ từ chính phủ và doanh nghiệp

Chính phủ cần có các chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp tham gia vào mô hình CĐML, từ đó tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến nông sản.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu mô hình cánh đồng mẫu lớn

Nhiều địa phương đã áp dụng thành công mô hình CĐML, mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt cho nông dân. Các nghiên cứu cho thấy, năng suất lúa trên các cánh đồng mẫu lớn cao hơn so với sản xuất truyền thống.

4.1. Kết quả từ các mô hình cánh đồng mẫu lớn tại An Giang

Tại An Giang, mô hình CĐML đã giúp tăng năng suất lúa lên đến 20% so với sản xuất thông thường. Điều này chứng tỏ tính hiệu quả của mô hình trong việc nâng cao năng suất nông nghiệp.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ mô hình cánh đồng mẫu lớn

Các bài học từ những mô hình thành công cho thấy rằng việc xây dựng mối liên kết bền vững giữa nông dân, doanh nghiệp và nhà nước là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình CĐML.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình cánh đồng mẫu lớn

Mô hình CĐML không chỉ là một giải pháp nâng cao năng suất nông nghiệp mà còn là hướng đi bền vững cho phát triển nông thôn. Tương lai của mô hình này phụ thuộc vào sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan và việc áp dụng công nghệ mới.

5.1. Triển vọng phát triển mô hình cánh đồng mẫu lớn

Với sự hỗ trợ từ chính phủ và doanh nghiệp, mô hình CĐML có khả năng mở rộng ra nhiều vùng nông thôn khác, góp phần nâng cao đời sống cho nông dân.

5.2. Những chính sách cần thiết để phát triển mô hình cánh đồng mẫu lớn

Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp, hỗ trợ kỹ thuật và tạo điều kiện thuận lợi cho nông dân tham gia vào mô hình CĐML.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi thực hiện Nghị quyết 10 năm 1988, nông nghiệp Việt Nam đã có bước chuyển mình vượt bậc, đưa đất nước từ tình trạng thiếu lương thực phải nhập khẩu 450.000 tấn gạo vào năm 1988 sang vị thế quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới với sản lượng từ 4 đến trên 6 triệu tấn mỗi năm. Mặc dù kinh tế nông hộ đóng góp tới 90% sản lượng lương thực quốc gia, cấu trúc sản xuất nhỏ lẻ với diện tích bình quân chỉ 0,3 ha/người trong bối cảnh 70% dân số sống ở nông thôn đang bộc lộ những rào cản nghiêm trọng. Tình trạng ruộng đất manh mún, chi phí trung gian cao và thiếu liên kết thị trường khiến giá trị gia tăng của hạt gạo Việt Nam còn thấp, người nông dân thường xuyên đối mặt với rủi ro được mùa mất giá.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để đưa kinh tế nông hộ chuyển dịch lên nền sản xuất hàng hóa quy mô lớn, hiện đại và bền vững. Luận văn tập trung nghiên cứu mô hình cánh đồng mẫu lớn như một giải pháp tổ chức sản xuất thích hợp, dựa trên cơ chế liên kết chuỗi giá trị và hợp tác 4 nhà bao gồm Nhà nước, Doanh nghiệp, Nhà khoa học và Nhà nông. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là phân tích thực trạng vận hành của mô hình, so sánh hiệu quả kinh tế tại các vùng sinh thái trọng điểm, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nhân rộng trên phạm vi toàn quốc.

Phạm vi nghiên cứu được xác định tại hai địa bàn đại diện điển hình: tỉnh An Giang thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long và tỉnh Thái Bình thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng, với mốc thời gian thu thập dữ liệu chuyên sâu từ năm 2010 đến năm 2013. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua các chỉ số định lượng thực tế: mô hình giúp nông dân An Giang nâng cao lợi nhuận thêm 1,5 đến 2 triệu đồng/ha và giúp nông dân Thái Bình tăng thu nhập trên 9 triệu đồng/ha so với phương thức canh tác truyền thống, khẳng định tiềm năng tái cơ cấu nông nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về quy luật tích tụ, tập trung tư liệu sản xuất và quá trình chuyển đổi tất yếu từ sản xuất nhỏ cá thể, phân tán lên sản xuất lớn xã hội hóa trong nông nghiệp. Khi lực lượng sản xuất phát triển, quan hệ sản xuất dựa trên quy mô manh mún của kinh tế hộ đơn lẻ sẽ trở thành lực cản, đòi hỏi phải hình thành các hình thức hợp tác mới để mở rộng quy mô kinh tế (Economies of Scale).

Song song đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết chuỗi giá trị nông nghiệp và khung chính sách liên kết kinh tế theo Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg, Chỉ thị số 24/2003/CT-TTg và Nghị quyết số 21/2011/QH13 của Quốc hội về tái cơ cấu ngành nông nghiệp. Hệ thống khái niệm trọng tâm bao gồm:

• Kinh tế nông hộ: Loại hình kinh tế lấy gia đình làm đơn vị tự chủ, sử dụng lao động và tư liệu sản xuất của hộ để tạo ra nông sản tự cấp hoặc hàng hóa.
• Cánh đồng mẫu lớn: Hình thức tổ chức sản xuất tập trung trên quy mô diện tích đủ lớn, áp dụng đồng bộ một quy trình kỹ thuật tiên tiến và một cơ cấu giống, gắn kết chặt chẽ giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến tiêu thụ.
• Liên kết 4 nhà: Cơ chế phối hợp phân công lao động giữa Nhà nước định hướng thể chế, Doanh nghiệp làm đầu tàu chuỗi giá trị, Nhà khoa học chuyển giao công nghệ và Nhà nông trực tiếp sản xuất.
• Dồn điền đổi thửa: Quá trình quy hoạch, chỉnh trang đồng ruộng nhằm giảm số thửa phân tán trên mỗi hộ, tạo tiền đề đưa cơ giới hóa vào đồng ruộng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ dữ liệu thứ cấp của Cục Trồng trọt thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn An Giang, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Thái Bình, kết hợp với các báo cáo thực tế từ Công ty Cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang và hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp tại địa phương.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) khảo sát 2 vùng sản xuất lúa tiêu biểu của cả nước:

1. Địa bàn Nam Bộ: Khảo sát chuỗi liên kết của Công ty Cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang qua 6 vụ lúa liên tiếp (2010 - 2013) với tổng diện tích 23.247 ha và 9.299 hộ nông dân tham gia tại thời điểm cao nhất.
2. Địa bàn Bắc Bộ: Khảo sát 2 mô hình điểm tại Thái Bình gồm xã Nguyên Xá (huyện Vũ Thư) quy mô 50 ha với 396 hộ và xã Vũ Hòa (huyện Kiến Xương) quy mô 54,7 ha với 603 hộ.

Luận văn lựa chọn phương pháp phân tích kinh tế chính trị kết hợp thống kê mô tả, so sánh định lượng chi phí - doanh thu - lợi nhuận và phương pháp quy nạp thực tiễn. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đánh giá chính xác sự biến đổi của các quan hệ lợi ích kinh tế giữa các chủ thể, đồng thời chứng minh tính ưu việt vượt trội của mô hình quy mô lớn so với sản xuất nhỏ lẻ trong mốc thời gian 2010 - 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mô hình cánh đồng mẫu lớn tại An Giang chứng minh bước nhảy vọt về quy mô và năng suất sản xuất hàng hóa. Khởi điểm từ vụ Đông Xuân 2010 - 2011 với 1.073,25 ha và 443 hộ tham gia, sau 6 vụ đến Đông Xuân 2012 - 2013 diện tích đã tăng gấp 4,5 lần đạt 4.850 ha với 1.783 hộ. Năng suất bình quân đạt từ 7,5 đến 8 tấn/ha (riêng vụ Đông Xuân), thu nhập của nông dân đạt 22,82 đến 24,9 triệu đồng/ha, chiếm tỷ lệ lãi ròng từ 54,3% đến 56% trên tổng doanh thu 42,06 đến 43,56 triệu đồng/ha. Giá thu mua của doanh nghiệp cao hơn giá thị trường tự do từ 100 đến 200 đồng/kg, giúp nông dân tăng thu nhập 1,5 đến 2 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình.

Thứ hai, tại Thái Bình, mô hình thí điểm tạo chuyển biến rõ nét trong tiết giảm chi phí sản xuất và nâng cao giá trị gia tăng. Tại xã Nguyên Xá, việc áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật giúp giảm chi phí sản xuất 3,25 triệu đồng/ha, năng suất tăng hơn 500 kg/ha, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 2,64 lần xuống 2,05 lần/vụ. Nông dân tham gia mô hình cấy giống lúa RVT đạt thu nhập tăng thêm trên 9 triệu đồng/ha (tương đương tăng 1,2 đến 1,4 triệu đồng/sào/vụ, cao gần gấp đôi so với mức 650.000 đến 700.000 đồng/sào khi cấy lúa thường). Tại xã Vũ Hòa, công thức luân canh 3 vụ (lúa xuân ĐS1 - lúa mùa ĐS1 - khoai tây Hà Lan vụ đông) trên diện tích 54,7 ha đạt tổng thu 187,6 triệu đồng/ha, trừ tổng chi 61,4 triệu đồng/ha, mang lại thu nhập ròng 126,2 triệu đồng/ha/năm.

Thứ ba, vai trò "nhạc trưởng" của doanh nghiệp chế biến đầu tàu là nhân tố sống còn. Điển hình như Công ty Cổ phần Bảo vệ thực vật An Giang đã xây dựng nhà máy chế biến công suất 100.000 tấn lúa/năm tại Vĩnh Bình với kho chứa 21.200 tấn, hệ thống sấy 1.000 tấn/ngày. Doanh nghiệp đầu tư ứng trước 100% giống xác nhận, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật không tính lãi trong 120 ngày, đồng thời hỗ trợ nông dân tạm trữ lúa miễn phí 30 ngày tại kho để chờ giá tốt. Lực lượng kỹ thuật "3 cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng làm) gồm các kỹ sư nông nghiệp đã bám sát 27.601 điểm sản xuất tại 76 huyện thị Đồng bằng sông Cửu Long để giám sát chất lượng theo chuẩn VietGAP.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện sự khác biệt vùng miền sâu sắc tạo ra rào cản lớn khi nhân rộng mô hình ra phía Bắc. Tại Thái Bình, mật độ dân số cao khiến diện tích đất canh tác bình quân chỉ đạt khoảng 500 m2/người. Một cánh đồng 54,7 ha ở Vũ Hòa có tới 603 hộ cùng canh tác (bình quân mỗi hộ chỉ sở hữu 880 m2), gây khó khăn nghiêm trọng cho cơ giới hóa đồng bộ và đàm phán hợp đồng. Thêm vào đó, việc thiếu vắng các tập đoàn thu mua quy mô lớn khiến 70% sản lượng lúa thương phẩm tại địa phương vẫn phải tiêu thụ bấp bênh qua thương lái nhỏ lẻ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên thành công ở An Giang nằm ở việc hình thành chuỗi giá trị khép kín, nơi doanh nghiệp gắn kết chặt chẽ lợi ích kinh tế với nông dân, hóa giải triệt để rủi ro được mùa mất giá. Trái lại, hạn chế tại Thái Bình và một số địa phương khác như Ninh Bình, Trà Vinh bắt nguồn từ việc liên kết 4 nhà còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm pháp lý khi giá cả thị trường biến động, dẫn đến hiện tượng bẻ kèo hoặc phá vỡ hợp đồng bao tiêu.

Kết quả này củng cố các luận điểm của tác giả Tăng Minh Lộc (2012) và Lê Văn Tam (2013) về vai trò của liên kết chuỗi, nhưng đóng góp mới của luận văn là làm sáng tỏ bản chất kinh tế chính trị: Cánh đồng mẫu lớn thực chất là hình thức xã hội hóa lao động và tập trung tư liệu sản xuất mềm, không tước đoạt quyền sử dụng đất của nông dân nhưng tổ chức lại quá trình sản xuất theo hướng công nghiệp hóa.

Để trực quan hóa các kết quả phân tích, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua các dạng biểu đồ chuyên biệt:

• Biểu đồ cột chồng: So sánh cơ cấu chi phí sản xuất (chi phí giống chiếm 9,7%, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật chiếm 50,7%, dịch vụ cơ giới chiếm 39,6%) giữa mô hình cánh đồng mẫu lớn và sản xuất truyền thống, làm nổi bật mức giảm chi phí vật tư từ 10% đến 15%.
• Biểu đồ đường đôi: Thể hiện tốc độ tăng trưởng song song giữa quy mô diện tích (tăng từ 1.073 ha lên 4.850 ha) và số hộ nông dân tham gia (tăng từ 443 hộ lên 1.783 hộ) tại An Giang qua 6 vụ sản xuất.
• Bảng cân đối kinh tế 3 vụ: Tổng hợp chi tiết các chỉ tiêu doanh thu, chi phí và lợi nhuận thuần trên 1 ha canh tác tại cánh đồng mẫu lớn Vũ Hòa (Kiến Xương, Thái Bình), minh họa hiệu quả kinh tế vượt trội của cơ cấu luân canh cây vụ đông.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chính sách ưu đãi doanh nghiệp đầu tàu (Chủ thể: Chính phủ, Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Thời gian: 2014 - 2016): Thực hiện miễn 100% tiền sử dụng đất khi chuyển đổi mục đích sang đất phi nông nghiệp phục vụ xây dựng cụm công nghiệp chế biến lúa gạo, hệ thống kho chứa và trạm sấy. Cung cấp gói tín dụng trung và dài hạn với lãi suất ưu đãi thấp hơn lãi suất thương mại thông thường từ 2% đến 3%/năm để doanh nghiệp xây dựng vùng nguyên liệu và tài trợ kho tạm trữ 3 tháng cho nông dân khi thị trường biến động.
2. Đẩy mạnh dồn điền đổi thửa và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật nội đồng (Chủ thể: Ủy ban nhân dân các cấp; Thời gian: 2014 - 2018): Ban hành quy chuẩn quy hoạch giao thông, kênh mương thủy lợi nội đồng đáp ứng việc vận hành máy móc công suất lớn. Mục tiêu phấn đấu nâng tỷ lệ cơ giới hóa khâu làm đất và khâu thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp đạt trên 90% tại các vùng cánh đồng mẫu lớn quy hoạch tập trung.
3. Tăng cường chuyển giao khoa học công nghệ và chuẩn hóa bộ giống (Chủ thể: Viện nghiên cứu, Doanh nghiệp và Nhà khoa học; Thời gian: Thường xuyên liên tục): Đẩy mạnh lai tạo và cung ứng độc quyền các bộ giống lúa thuần chất lượng cao như Jasmine 85, OM 5451, OM 6976, RVT và AGPPS103. Thiết lập mạng lưới cán bộ khuyến nông cơ sở đào tạo quy trình VietGAP, hướng dẫn nông dân ghi chép sổ nhật ký đồng ruộng, nâng tỷ lệ gạo đạt chuẩn xuất khẩu chất lượng cao lên trên 70% tổng sản lượng.
4. Tái cơ cấu và nâng cao năng lực hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp (Chủ thể: Liên minh Hợp tác xã, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Thời gian: 2015 - 2020): Đào tạo đội ngũ cán bộ quản trị hợp tác xã có đủ năng lực đại diện pháp lý cho hộ nông dân ký kết hợp đồng kinh tế với doanh nghiệp lớn. Xây dựng quỹ bảo hiểm rủi ro nông nghiệp và thiết lập điều khoản phạt vi phạm hợp đồng minh bạch, kéo giảm tỷ lệ phá vỡ cam kết bao tiêu xuống dưới mức 5%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Các chuyên viên, lãnh đạo thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban Chỉ đạo xây dựng Nông thôn mới các tỉnh thành. Luận văn cung cấp căn cứ thực tiễn vững chắc để xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành chính sách đất đai, tín dụng nông nghiệp và cơ chế liên kết chuỗi giá trị.
• Lãnh đạo và nhà quản trị doanh nghiệp nông nghiệp: Các giám đốc điều hành, nhà quản lý chuỗi cung ứng tại các công ty kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, chế biến và xuất khẩu lúa gạo. Tài liệu này cung cấp mô hình thực chứng về chiến lược xây dựng vùng nguyên liệu 15.000 ha và cách thức tổ chức đội ngũ kỹ thuật 3 cùng hiệu quả.
• Ban quản trị các Hợp tác xã nông nghiệp và tổ hợp tác: Chủ nhiệm, kế toán trưởng và ban kiểm soát hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp tại các địa phương đang triển khai dồn điền đổi thửa. Luận văn hỗ trợ phương pháp tổ chức dịch vụ đầu vào, điều phối máy móc cơ giới và kỹ năng đàm phán hợp đồng thương mại với doanh nghiệp.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Kinh tế chính trị: Các nhà khoa học nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp, quan hệ sản xuất và tái cơ cấu kinh tế. Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp tiếp cận kinh tế chính trị học mác-xít đối với các hiện tượng kinh tế nông thôn đương đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình cánh đồng mẫu lớn khác biệt căn bản như thế nào so với hợp tác xã kiểu cũ trước đây?
Mô hình cánh đồng mẫu lớn duy trì quyền sở hữu và sử dụng đất của hộ nông dân, không sáp nhập tài sản cơ học như mô hình hợp tác xã kiểu cũ. Nông dân đóng vai trò chủ thể tự chủ sản xuất trên mảnh ruộng của mình nhưng liên kết tự nguyện theo một quy trình kỹ thuật thống nhất, được doanh nghiệp đầu tư ứng trước vật tư và cam kết bao tiêu sản phẩm đầu ra theo hợp đồng thương mại rõ ràng.

2. Tham gia cánh đồng mẫu lớn mang lại lợi ích kinh tế cụ thể gì cho hộ nông dân?
Nông dân được giảm từ 10% đến 15% chi phí đầu vào nhờ mua vật tư giá gốc, giảm 20% lượng thuốc bảo vệ thực vật và chi phí bơm tưới. Lợi nhuận thực tế tại An Giang tăng thêm 1,5 đến 2 triệu đồng/ha, tại Thái Bình tăng thêm 9 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình. Ngoài ra, nông dân còn được hỗ trợ sấy lúa không tính phí và tạm trữ lúa miễn phí 30 ngày để chờ giá cao.

3. Vì sao doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ được xem là "nhạc trưởng" của mô hình?
Doanh nghiệp giữ vai trò định hướng thị trường, thiết kế tiêu chuẩn kỹ thuật đầu vào, cung ứng giống xác nhận và bao tiêu toàn bộ nông sản đầu ra. Như trường hợp Công ty Bảo vệ thực vật An Giang, việc đầu tư nhà máy chế biến 100.000 tấn/năm và hệ sinh thái dịch vụ trọn gói đã giải quyết đồng thời cả ba bài toán: vốn sản xuất, công nghệ canh tác và thị trường tiêu thụ cho hàng vạn nông dân.

4. Khó khăn lớn nhất khi triển khai cánh đồng mẫu lớn tại các tỉnh miền Bắc là gì?
Rào cản lớn nhất là quỹ đất bình quân trên đầu người rất thấp (khoảng 500 m2/người), ruộng đất bị chia nhỏ thành nhiều mảnh. Cánh đồng 54,7 ha ở xã Vũ Hòa có tới 603 hộ tham gia canh tác, gây khó khăn cho cơ giới hóa đồng bộ. Đồng thời, miền Bắc thiếu các tập đoàn thu mua gạo xuất khẩu quy mô lớn, khiến sản phẩm chủ yếu phụ thuộc vào thương lái địa phương.

5. Giải pháp nào để khắc phục tình trạng vi phạm hợp đồng thu mua nông sản?
Cần hoàn thiện khung pháp lý về hợp đồng kinh tế nông nghiệp với chế tài xử phạt nghiêm minh đối với hành vi bẻ kèo khi giá cả biến động. Doanh nghiệp cần áp dụng cơ chế giá sàn bảo hiểm kết hợp chia sẻ lợi nhuận, hỗ trợ kho tạm trữ 1 tháng. Về phía Nhà nước, cần phát huy vai trò trọng tài giám sát của chính quyền cấp xã và ban quản trị hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp.

Kết luận

• Mô hình cánh đồng mẫu lớn là bước đột phá tất yếu nhằm chuyển đổi kinh tế nông hộ manh mún lên nền sản xuất hàng hóa tập trung quy mô lớn, nâng cao năng suất từ 7,5 đến 8 tấn/ha và gia tăng thu nhập cho nông dân từ 1,5 đến trên 9 triệu đồng/ha.
• Liên kết 4 nhà bền vững với doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân là điều kiện tiên quyết để khép kín chuỗi giá trị nông sản từ khâu cung ứng vật tư đến chế biến xuất khẩu.
• Thực tiễn nghiên cứu tại An Giang và Thái Bình khẳng định tính khả thi vượt trội của mô hình, đồng thời chỉ ra sự cần thiết phải linh hoạt phương thức tổ chức theo đặc thù đất đai từng vùng miền.
• Đóng góp quan trọng của luận văn là cung cấp cơ sở lý luận kinh tế chính trị vững chắc và hệ thống giải pháp toàn diện về thể chế, đất đai, tín dụng và kỹ thuật để nhân rộng mô hình trong giai đoạn 2014 - 2020.
• Để thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam phát triển hiện đại và hội nhập quốc tế thành công, các cấp chính quyền, doanh nghiệp và bà con nông dân cần chủ động phối hợp chặt chẽ, đưa các giải pháp của mô hình cánh đồng mẫu lớn vào thực tiễn sản xuất ngay trong vụ mùa tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KINH TẾ NÔNG HỘ VÀ “CÁNH ĐỒNG MẪU LỚN” – MỘT MÔ HÌNH THÍCH HỢP ĐỂ CHUYỂN KINH TẾ NÔNG HỘ LÊN SẢN XUẤT HÀNG HÓA LỚN 1. NHỮNG ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA KINH TẾ NÔNG HỘ 1.1 Định nghĩa kinh tế hộ Có nhiều quan niệm về hộ. Raul Iturna, giáo sư trường đại học Tổng hợp Lisbon cho rằng: “ Hộ là một tập hợp những người cùng chung huyết tộc có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sáng tạo ra vật phẩm để bảo tồn chính bản thân họ và cộng đồng”[37, tr114]. Về phương diện thống kê, Liên hợp quốc cho rằng: “ Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung ngân quỹ”[36, tr38].

Khi khảo sát “kinh tế hộ trong quá trình phát triển” Giáo sư T.Mc Gee, Giám đốc viện nghiên cứu Châu Á nhận xét: “ Ở các nước Châu Á hầu hết người ta quan niệm hộ là một nhóm người cùng chung huyết tộc hay không cùng chung huyết tộc ở chung trong một mái nhà, ăn chung một mâm cơm và có chung ngân quỹ”[38]. Trên quan điểm kinh tế thị trường có thể định nghĩa khái quát về kinh tế nông hộ như sau: Kinh tế nông hộ là loại hình kinh tế trong đó các hoạt động sản xuất chủ yếu dựa vào lao động trong gia đình kết hợp với tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu (hay quyền chiếm hữu) của hộ trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu của bản thân hộ, chỉ có sản phẩm thừa ra mới đem bán. Đó là bản chất của kinh tế hộ, trong thực tiễn có những biểu hiện cụ thể khác biệt nên hiện nay ở nước ta có những loại hộ sau đây: Một là, những hộ nông dân không có vốn, không có nông cụ cần thiết và thường thiếu tri thức về nông học, quy mô kinh doanh quá nhỏ, sản lượng thu được không đủ nuôi sống gia đình, nên cho thuê hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng đất được chia của mình rồi đi làm thuê, chỉ trồng ít rau trong vườn và nuôi 8 gia cầm để tự tiêu dùng cải thiện đời sống của hộ. Chính điều này tạo điều kiện hình thành và phát triển thị trường lao động.

Hai là, những hộ nông dân có gieo trồng một ít, thường phải canh tác ruộng đất của mình bằng cách thuê sức kéo. Những hộ này rất khó vay vốn, lao động chính của hộ thường đi làm thuê ngay tại chỗ hoặc đi tìm việc ở nơi khác, việc canh tác giao cho phụ nữ, người già và trẻ em, do đó thu nhập của hộ là rất ít, dễ bị suy sụp, chỉ cần bị thiên tai, mất mùa là rơi vào tình trạng phá sản. Đây là những hộ nửa nông dân, nửa công nhân, nhưng có thể gộp loại nông hộ này với loại nông hộ hoàn toàn không gieo trồng gì vào tầng lớp vô sản ở nông thôn. Ba là, các hộ nông dân bậc trung.

Những hộ này có diện tích gieo trồng phù hợp với số lao động trong hộ. Ngoài canh tác trên phần diện tích được chia, hộ loại này thường thuê thêm hoặc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất thêm một diện tích nữa, do đó khi thời vụ khẩn cấp họ thường thuê thêm lao động. Một bộ phận hộ loại này còn mang nặng tính chất tự cung tự cấp, diện tích thương phẩm rất hẹp. Mục đích chính của hộ là tự lo đủ số lương thực, thực phẩm cần thiết cho gia đình mình, chỉ có sản phẩm dư thừa mới được đưa ra thị trường nên việc canh tác của họ rất bấp bênh.

Sản xuất với mục đích tự cấp, tự túc nên sức mua của hộ thấp, chính điều này đã gây trở ngại cho sự phát triển của nông nghiệp và kinh tế thị trường. Một bộ phận khác của số hộ thuộc loại này đã chuyên môn hóa sản xuất, cả đầu vào và đầu ra đều thông qua thị trường, hoàn toàn là sản xuất hàng hóa. Cạnh tranh gay gắt thúc đẩy sự phân hóa các hộ nông dân bậc trung thành những người bị phá sản phải đi làm thuê và một số ít trở thành chủ trang trại kinh doanh theo lối tư bản chủ nghĩa, mua sức lạo động trên thị trường. Bốn là, những hộ chủ trang trại thuê được diện tích canh tác quy mô lớn, mục đích kinh doanh nhằm thu lợi nhuận, chủ yếu dựa vào việc sử dụng công nhân làm thuê.

Trong nông nghiệp cũng có những lĩnh vực sản xuất nhỏ chiếm 9 ưu thế, nhưng với những điều kiện như nhau thì doanh nghiệp lớn vẫn ưu việt hơn doanh nghiệp nhỏ. Chủ trang trại là lực lượng tiêu biểu cho kinh tế thì trường. Nhưng hiện nay ở nước ta phần lớn trang trại vẫn là gia trại quy mô nhỏ, số trang trại thực sự sản xuất hàng hóa lớn chưa nhiều. Những ưu điểm của kinh tế hộ Kinh tế hô ̣ phù hơ ̣p với nề n nông nghiê ̣p la ̣c hâ ̣u , mang nă ̣ng tiń h chấ t tự cung, tự cấ p chủ yế u dự a vào lao đô ̣ng thủ công , phân tán , manh mún.

Nghị quyết 10 về Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp, trong đó xác định rõ vai trò của kinh tế hộ, coi hộ gia đình xã viên hợp tác xã nông nghiệp là đơn vị kinh tế tự chủ được giao quyền sử dụng đất. Thực hiện tư tưởng đổi mới của Đại hội Đảng toàn quốc lần VI, ngày 5/4/1988, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 10 về “ Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp” (thường gọi là khoán 10). Nghị quyết 10 chỉ rõ: “Giao khoán ruộng đất ổn định dài hạn cho nông dân từ 10 đến 15 năm; Hoàn thiện cơ chế khoán sản phẩm cuối cùng đến hộ xã viên; Xoá bỏ chế độ phân phối công điểm, xã viên chỉ có một nghĩa vụ nộp thuế; Hộ xã viên được quyền tự chủ về ruộng đất, hưởng trên 40% sản lượng khoán”. Như vậy với Nghị quyết này, lực lượng sản xuất được giải phóng mạnh hơn khỏi sự trói buộc của cơ chế cũ.

Hộ nông dân đã trở thành đơn vị kinh tế tự chủ. So với giai đoạn thực hiện khoán 100, thì ở giai đoạn này vai trò tự chủ của hộ nông dân được khẳng định và xác lập trên thực tế. Hộ nông dân tự chủ không phải chỉ trong 3 khâu như giai đoạn trước mà trong toàn bộ quá trình sản xuất. Mức độ tự chủ cũng cao hơn, trên cả 3 phương diện: sở hữu, quản lý và phân phối.

Do đó, động lực mới được phát huy trong thời gian dài. Ở nhiều địa phương, hộ nông dân đã bỏ công sức để khai phá diện tích đất hoang hoá đưa vào sản xuất, chủ động mua sắm máy móc, công cụ để sản xuất. Về số lượng, cho tới năm 1993, nông thôn nước ta có khoảng 11 triệu hộ nông dân được phân bố trong 7 vùng nông nghiệp. Bình quân mỗi xã có 1000 hộ và mỗi thôn ấp có khoảng 200 hộ [13].

Khác với các 10 nông hộ thời kỳ tiền hợp tác, các hộ nông dân thời kỳ này có sự phong phú về loại hình, về cơ cấu ngành nghề. Sự phân hóa về sản xuất và mức thu nhập cũng bộc lộ rõ. Việc xác định vai trò kinh tế tự chủ của hộ nông dân và thực hiện vai trò đó trong thực tế đã dẫn đến kết quả: hộ nông dân là đợn vị kinh tế chủ yếu ở nông thôn thay thế cho vai trò độc tôn của các hợp tác xã nông nghiệp kiểu cũ trước đây. Vai trò, địa vị kinh tế chủ yếu thể hiện ở chỗ hộ nông dân là hình thức tổ chức sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp, cung cấp đại bộ phận nông phẩm cho xã hội.

Về nông sản thực phẩm, kinh tế hộ đã cung cấp 95%-98% sản phẩm chăn nuôi và gần 100% rau quả. Về sản phẩm lương thực, kinh tế hộ đã tạo ra một khối lượng hàng hoá chiếm tỷ trọng khoảng trên dưới 90%, trong đó xuất khẩu là 1,5-2 triệu tấn/ năm [13]. Sau một thời gian “khoán 10” đi vào thực tiễn, có thể dễ dàng thấy rằng kinh tế nông nghiệp ở nước ta phát triển mạnh phần lớn là nhờ vào sự năng động của kinh tế hộ. Tác dụng của cơ chế Khoán 10 cùng với những thành tựu về thủy lợi, cải tạo giống, thâm canh tăng năng suất ở đồng bằng Bắc Bộ và mở rộng diện tích đất canh tác ở đồng bằng sông Cửu Long đã đưa nền nông nghiệp Việt Nam sang trang sử mới.

Từ chỗ thiếu ăn triền miên, đến năm 1988 vẫn còn phải nhập khẩu hơn 450.000 tấn gạo, nhưng từ năm 1989, Việt Nam vừa bảo đảm nhu cầu lương thực trong nước, có dự trữ, vừa xuất khẩu gạo mỗi năm từ 1 đến 1,5 triệu tấn, tiến dần lên 4 đến 4,5 triệu tấn rồi trên 6 triệu tấn như hiện nay. Kinh tế nông hộ có những ưu điểm sau: Một là, toàn bộ kết quả sản xuất sau khi trừ khoản nộp thuế và những nghĩa vụ theo quy định của pháp luật, thuộc quyền định đoạt của hộ, được tự do mua bán trên thị trường nên thu nhập và mức sống của hộ tăng lên. Kể từ năm 1988, việc chuyển sang phát triển kinh tế hộ, lấy hộ làm đơn vị kinh tế cơ bản trong nông thôn thì thu nhập và mức sống của nông dân càng được nâng lên. Hạt lúa đã gắn với công sức và quyền lợi của người nông dân, đây là động lực quan 11 trọng để người nông dân chăm lo đến nông nghiệp.

Những hộ nông dân có nhiều đất đai, nhiều vốn đã mạnh dạn chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi, hoặc chuyển sang ngành nghề khác, tiến hành sản xuất hàng hoá. Những mặt tích cực và hiệu quả kinh tế của mô hình này đã được chứng minh trong thực tế. Sự xác lập và phát triển vai trò tự chủ của nông hộ đã có tác động to lớn tới sự phát triển của kinh tế nông nghiệp và nông thôn nước ta trong những năm đổi mới. Hai là, lợi ích kinh tế nói trên đã kích thích tinh thần tự giác, tự nguyện lao động tích cực của những người trong hộ và khơi dậy các tiềm năng của hộ.

Hộ nông dân trở thành đơn vị kinh tế tự chủ, những thay đổi lớn về vị trí, vai trò của kinh tế hộ đã khơi dậy tiềm năng to lớn ẩn dấu trong từng hộ gia đình, từ chỗ không thiết tha đến ruộng đất, nông dân đã có ý thức chăm sóc, cải tạo và sử dụng đất đai có hiệu quả hơn, kích thích những người trong hộ tự nguyện lao động.