Chương 1 TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ HỌC QUẢN LÝ Thành công trong kinh doanh là mục tiêu mà bất kỳ một doanh nghiệp nào cũng hướng tới. Để làm được điều đó, các nhà quản lý doanh nghiệp cần phải nắm rõ được những cơ hội và thách thức mà thị trường đem lại. Với nguồn lực hiện có, việc sắp xếp và sử dụng sao cho hiệu quả nhằm tạo ra những hàng hóa/dịch vụ đáp ứng được nhu cầu của khách hàng, giành lấy thị phần trước đối thủ cạnh tranh đem lại lợi nhuận cho doanh nghiệp. Đứng trước những vấn đề đó, nhà quản lý sẽ đưa ra những quyết định như thế nào? Môn kinh tế học quản lý sẽ giúp trả lời được những câu hỏi trên.
Kinh tế học quản lý cung cấp các phương pháp phân tích logic, có hệ thống cho các quyết định kinh doanh thông qua việc phân tích những nguồn lực thị trường hình thành nên các quyết định hiện tại cũng như các quyết định lâu dài trong tương lai. Kinh tế học quản lý áp dụng lý thuyết kinh tế vi mô - nghiên cứu về hành vi của các cá thể kinh tế riêng biệt - để giải quyết các vấn đề kinh doanh nhằm giúp những người ra quyết định biết cách sử dụng các phân tích kinh tế để đưa ra các quyết định nhằm đạt được mục tiêu của doanh nghiệp: tối đa hoá lợi nhuận. Những ảnh hưởng ngày càng tăng của kinh tế vi mô và kinh tế tổ chức công nghiệp trong mọi lĩnh vực phân tích kinh doanh đã nêu bật được vai trò của kinh tế quản lý. Nhiều trường đại học trên thế giới đã nhanh chóng đưa kinh tế quản lý như là một chủ đề cơ bản trong chương trình giảng dạy.
Trong lĩnh vực quản trị kinh doanh, chuyên ngành kinh tế., việc giảng dạy kinh tế học quản lý là vô cùng khó khăn bởi nó bao gồm tất cả các chủ đề có giá trị trong chiến lược và tổ chức kinh doanh. Do đó, để tiếp cận môn học kinh tế quản lý đòi hỏi sinh viên cần phải có nền tảng vững chắc về kinh tế vi mô, xác suất - thống kê và tổ chức công nghiệp. 17 Nội dung của chương này sẽ giới thiệu tổng quan về kinh tế học quản lý với những vấn đề cơ bản, cung cấp phương pháp nghiên cứu môn học và các phân tích cận biên cho việc ra quyết định tối ưu và trình bày tổng quan về ước lượng và dự báo nhằm cung cấp những kiến thức nền tảng cần thiết phục vụ nghiên cứu chuyên sâu ở các chương sau. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KINH TẾ HỌC QUẢN LÝ 1.
Khái niệm và đối tượng nghiên cứu Kinh tế học là môn khoa học xã hội nghiên cứu cách thức sản xuất, phân phối và tiêu dùng các loại hàng hóa và dịch vụ. Kinh tế học cũng nghiên cứu cách thức mà xã hội quản lý các nguồn tài nguyên (nguồn lực) khan hiếm của nó. Mục đích của môn học này là nhằm giải thích cách thức các nền kinh tế vận động và cách tác nhân kinh tế tương tác với nhau. Các nguyên tắc kinh tế được ứng dụng trong đời sống xã hội, trong thương mại, tài chính và hành chính công, thậm chí là trong ngành tội phạm học, giáo dục, xã hội học, luật học và nhiều ngành khoa học khác.
Kinh tế học vi mô là khoa học phân tích hành vi kinh tế của các cá nhân (gồm chủ yếu là người tiêu dùng và người sản xuất - kinh doanh) thông qua phát triển một số khái niệm nền tảng và kỹ thuật tối ưu nhằm giải thích cách thức mà các nhà quản lý thường xuyên phải đưa ra quyết định trong kinh doanh. Những quyết định từ việc lựa chọn mức độ sản xuất, quyết định số lượng đầu vào sản xuất nhằm tạo ra một mức sản lượng nhất định với tổng chi phí thấp nhất hay việc lựa chọn việc chi tiêu, phân bố sản xuất giữa hai hoặc nhiều nhà máy sản xuất ở những nơi khác nhau và ấn định mức giá tối đa hóa lợi nhuận cho các mặt hàng mà công ty kinh doanh. Lĩnh vực kinh tế vi mô có thể cực kỳ hữu ích trong việc đưa ra các quyết định hoạt động này. Tiếp theo khái niệm quản lý (Management) được đặc trưng cho quá trình điều khiển và dẫn hướng tất cả các bộ phận của một tổ chức, thường là tổ chức kinh tế, thông qua việc thành lập và thay đổi các nguồn tài 18 nguyên (nhân lực, tài chính, vật tư, tri thức và giá trị vô hình).
Trong đó, nhiệm vụ cơ bản của quản lý bao gồm: - Hoạch định: Xác định mục tiêu, quyết định những công việc cần làm trong tương lai (ngày mai, tuần tới, tháng tới, năm sau, trong 5 năm sau.) và lên các kế hoạch hành động. - Tổ chức: Sử dụng một cách tối ưu các tài nguyên được yêu cầu để thực hiện kế hoạch. - Bố trí nhân lực: Phân tích công việc, tuyển mộ và phân công từng cá nhân cho từng công việc thích hợp. - Lãnh đạo/động viên: Giúp các nhân viên khác làm việc hiệu quả hơn để đạt được các kế hoạch (khiến các cá nhân sẵn lòng làm việc cho tổ chức).
- Kiểm soát: Giám sát, kiểm tra quá trình hoạt động theo kế hoạch (kế hoạch có thể sẽ được thay đổi phụ thuộc vào phản hồi của quá trình kiểm tra). Các khái niệm trên giúp chỉ ra mối quan hệ giữa kinh tế học và việc ra quyết định quản lý. Thực tế cho thấy, chúng ta có thể kết hợp hai thuật ngữ và xác định kinh tế học quản lý là khoa học về vận dụng lý thuyết kinh tế (đặc biệt là kinh tế vi mô) và các công cụ phân tích để ra quyết định quản lý cho một tổ chức nhằm đạt được mục tiêu với hiệu quả cao nhất. Nói một cách khác, kinh tế học quản lý là khoa học sử dụng các phân tích kinh tế để ra các quyết định sản xuất - kinh doanh bao gồm cả việc sử dụng các nguồn lực khan hiếm của tổ chức một cách tốt nhất và hiệu quả nhất.
Kinh tế học quản lý là một trong những học phần quan trọng và hữu ích trong chương trình nghiên cứu thuộc các ngành kinh tế học và quản lý kinh tế - kinh doanh. Khoa học này cung cấp nền tảng nghiên cứu cho các khóa học khác như tài chính, marketing, hoạt động nghiên cứu và kế toán quản trị và các môn khoa học có liên quan. Trong cuốn sách này, kinh tế học quản lý được nhấn mạnh là khoa học về kinh tế vi mô ứng dụng. 19 Mục tiêu của kinh tế học quản lý là áp dụng những kiến thức cơ bản trong kinh tế vi mô và tổ chức công nghiệp nhằm đưa ra các quyết định kinh doanh vì mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận cũng như các quyết định chiến lược trong dài hạn của doanh nghiệp.
Khoa học kinh tế học quản lý giúp sinh viên trở thành kiến trúc sư về chiến thuật và chiến lược kinh doanh. Khoa học kinh tế quản lý giúp sinh viên trở thành những nhà tiên phong trong hoạch định các chiến lược quan trọng mang tính sống còn của doanh nghiệp thay vì các nhà quản lý cấp trung - những người luôn đi theo những chiến lược của người khác. Kinh tế quản lý áp dụng các lý thuyết hữu ích nhất từ hai lĩnh vực liên quan đến kinh tế học - kinh tế vi mô và các công cụ phân tích của khoa học ra quyết định - để tạo ra một cách thức hợp lý nhằm phân tích các thực tiễn và các chiến thuật kinh doanh được thiết kế để có được lợi nhuận cao nhất và bảo vệ lợi nhuận này trong dài hạn. Các lý thuyết cho phép mọi người hiểu sâu hơn về các vấn đề phức tạp bằng cách sử dụng các giả định đơn giản để hiểu rõ sự nhầm lẫn, biến phức tạp thành sự đơn giản tương đối.
Bằng cách trừu tượng khỏi những yếu tố không liên quan, các nhà quản lý có thể sử dụng cách suy nghĩ kinh tế về các vấn đề kinh doanh để đưa ra dự đoán và giải thích hợp lý trong thực tiễn, mặc dù nó có thể bỏ qua nhiều đặc điểm thực tế. Sau khi loại bỏ các yếu tố không quan trọng và giữ lại các đặc điểm quan trọng nhất của thực tế, các lý thuyết kinh tế thường được xây dựng trên cơ sở các mô hình. Khi đó, công cụ toán học và kinh tế lượng sẽ được sử dụng để xây dựng và ước lượng các mô hình khoa học nhằm mục tiêu xác định hành vi tối ưu của doanh nghiệp. Kiến thức toán kinh tế giúp biểu diễn các mô hình dưới dạng các phương trình dựa vào các lý thuyết kinh tế trong khi kinh tế lượng sử dụng các công cụ thống kê (đặc biệt là phân tích hồi quy) để ước lượng và dự đoán các mô hình kinh tế dựa vào các số liệu thực tế và lý thuyết kinh tế.
Ví dụ, lý thuyết kinh tế học vi mô cho biết ngoài giá ảnh hưởng đến lượng cầu của một hàng hóa (QD) thì những yếu tố khác ngoài giá sẽ khiến cầu thay đổi (thu nhập của người tiêu dùng (M), giá của hàng hóa có liên quan (PR), dân số (N), kỳ vọng về giá (Pe), thị hiếu. 20 Loại bỏ những biến không thể lượng hóa (thị hiếu) và không thể định lượng chính xác (Pe), ta có thể xây dựng được mô hình hàm cầu tổng quát như sau: QD = f (P, M, PR, N) Dựa vào số liệu thu thập về QD, P, M, PR, N đối với hàng hóa được nghiên cứu, bằng cách sử dụng phần mềm kinh tế lượng để phân tích số liệu, chúng ta có thể ước lượng được hàm cầu thực nghiệm và dự báo về cầu đối với mặt hàng đó trong tương lai. Những số liệu quan trọng này giúp người quản lý đưa ra được quyết định hoạt động của doanh nghiệp nhằm đạt mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận một cách hiệu quả nhất. Như vậy, lý thuyết vi mô là phần trọng tâm của kinh tế học quản lý, các công cụ phân tích khoa học ra quyết định và công cụ định lượng đóng vai trò bổ trợ cho việc ra quyết định quản lý.
Các nội dung nghiên cứu của kinh tế học quản lý Giáo trình Kinh tế học quản lý trang bị cho người học một nền tảng kiến thức vững chắc về kinh tế vi mô ứng dụng và giúp sinh viên có thể hiểu và ứng dụng lý thuyết kinh tế vi mô vào các quyết định quản lý của doanh nghiệp.
