đặt vấn đề làm thế nào để phát triển lành mạnh, ổn định, sâu sắc mối quan hệ Trung Quốc – Nhật Bản, xuất phát từ góc độ tầm cao chiến lược và quan hệ lâu đời trong thế kỉ 2113. Tại Hội nghị APEC tại Chi Lê và hội nghị ASEAN 10 tại Vientiane (2004), 11 Đỗ Trọng Quang (2007), “Chính sách đối ngoại của Nhật Bản tại Châu Á”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 8 (78), Tr 13-21 12 Trần Hoàng Long, Những vấn đề lịch sử trong quan hệ Nhật Bản – Trung Quốc, Trung tâm nghiên cứu Nhật Bản, http://cjs.php?newsid=677, ngày đăng 17/01/2013 13 Đỗ Minh Cao (2008), “Quan hệ Nhật Bản – Trung Quốc trước thềm Hội nghị Á- Phi II”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 4 (58), Tr 53-60 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lãnh đạo hai nước cũng đã có cuộc trao đổi với nhau. Trong các cuộc tiếp xúc bên lề này, nguyên thủ Trung Quốc cho rằng chính việc viếng thăm ngôi đền Yasukuni làm tổn hại đến quan hệ song phương của hai nước. Đáp lại phía Trung Quốc, Thủ tường Koizumi không hứa gì, chỉ đề nghị hai nước tiếp tục phát triển quan hệ vì Tokyo và Bắc Kinh đã ngừng các cuộc viếng thăm chính thức giữa các nhà lãnh đạo hai nước trong suốt 3 năm qua.
Đầu năm 2005, Ông Koizumi đã không tới viếng thăm đến thờ Yasukuni trong buổi lễ thường niên. Hành động này của Thủ tướng Nhật Bản đã tạo ra được bầu không khí tích cực trong quan hệ của hai nước. Bước sang năm 2006, quan hệ chính trị - ngoại giao của hai con rồng Châu Á này có những chuyển biến tích cực, làm dịu đi những căng thẳng trong 4 năm trước đó. Vào thời điểm này, dường như cả hai quốc gia đều nhận ra sự căng thẳng mà họ đang tạo ra trong quan hệ giữa hai nước không hề có lợi cho việc phát trển kinh tế cũng như xác lập vị thế chính trị của họ trên thế giới.
Ngày 8/10/2006, tân Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã tiến hành cuộc viếng thăm Trung Quốc và hi vọng “sẽ xây dựng được mối quan hệ tin cậy với các nhà lãnh đạo Trung Quốc”14. Việc chọn Trung Quốc cho chuyến công du nước ngoài đầu tiên của Thủ tướng Abe đã “phá tảng băng” trong quan hệ của hai nước. Trong cuộc tiếp xúc này, cả hai nhà lãnh đạo đã cùng nhất trí thành lập “nhóm nghiên cứu chung lịch sử Trung – Nhật” do các giáo sư, các nhà nghiên cứu của các trường Đại học và Viện nghiên cứu của hai nước thực hiện. Lãnh đạo hai nước đã có rất nhiều kiến nghị và đề xuất để thúc đẩy quan hệ giữa hai nước.
Sau cuộc hội đàm, hai bên đã đạt được nhiều thỏa thuận quan trọng trong việc cải thiện và phát triển quan hệ song phương, vấn đề khu vực và vấn đề cải cách Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc v. 14 An Linh, Thủ tướng Nhật Bản thăm Trung Quốc và Hàn Quốc: Chuyến đi lịch sử trong nỗ lực làm quan hệ “tan băng” , báo điện tử Quân đội Nhân dân, http://119.94/qdndsite/vi-vn/61/43/the-gioi/thutuong- nhat-ban-tham-trung-quoc-va-han-quoc-chuyen-di-lich-su-trong-no-luc-lam-quan-he-tan-bang/3026.html, đăng ngày 08/10/2006 15 Nguyễn Thanh Bình, Quan hệ Nhật – Trung: Hòa giải và thách thức, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, http://www.vn/318-quan-he-nhat-trung-hoa-giai-va-thach-thuc.html, đăng ngày 17/07/2012 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tháng 4 năm 2007, Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo thăm chính thức Nhật Bản. Đây được coi là chuyến thăm mang tính chất lịch sử trong quan hệ ngoại giao của hai quốc gia Đông Á này. Bởi đây là chuyến thăm đầu tiên của vị Thủ tướng Trung Quốc tới Nhật Bản sau 7 năm bị gián đoạn (kể từ chuyến thăm năm 2000 của Thủ tướng Chu Dung Cơ).
Đồng thời, nó cũng là chuyến thăm được coi là “tan băng” trong mối quan hệ này. Trong chuyến thăm Nhật Bản của Thủ tướng Ôn Gia Bảo, hai bên đã đạt được thỏa thuận quan trọng nhằm cụ thể hóa những nội dung để xây dựng “mối quan hệ cùng có lợi dựa trên lợi ích chiến lược chung”16. Từ ngày 27 đến ngày 31/12/2007, Thủ tướng Nhật Yasuo Fukuda đã có chuyến thăm và làm việc tại Trung Quốc nhằm đặt nền móng lâu dài cho quan hệ Nhật – Trung trong thời gian tới. Ông Fukuda nói sẽ không tới thăm ngôi đền nhiều tranh cãi trong thời kỳ ông giữ chức Thủ tướng và kêu gọi Nhật Bản hãy nên khiêm nhượng về quá khứ của mình17.
Đến tháng 5 năm 2008, Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào thăm Nhật Bản. Tờ Đại công báo dẫn lời các học giả Trung Quốc cho rằng chuyến thăm này sẽ là tiêu chí đánh dấu quan hệ Trung-Nhật bước vào giai đoạn mới ổn định18. Chuyến thăm kéo dài 5 ngày này trong tháng 5/2008 của ông đã được coi là “bản tổng kết” cho mối quan hệ thăng trầm giữa hai nước suốt thập kỷ qua với những giai đoạn phá băng - đóng băng - tan băng và bây giờ là triển vọng của một “mùa Xuân ấm áp” như nhiều nhà phân tích đã đánh giá19. Trong vài năm trở lại đây, nguyên nhân của căng thẳng trong quan hệ song phương chính là việc tranh chấp về chủ quyền quần đảo mà phía Nhật Bản gọi là Senkaku còn phía Trung Quốc gọi là Điếu Ngư.
Tháng 9 năm 2010, lực lượng tuần 16 Nguyễn Thanh Bình, Quan hệ Nhật – Trung: Hòa giải và thách thức, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, http://www.vn/318-quan-he-nhat-trung-hoa-giai-va-thach-thuc.html, đăng ngày 17/07/2012 17 Báo điện tử Công an Nhân dân, Thủ tướng Nhật Yasuo Fukuda thăm Trung Quốc: Mùa xuân đã đến trong quan hệ Trung - Nhật, http://www.vn/, đăng ngày 10/01/2008.A, Quan hệ Trung – Nhật: Bước vào giai đoạn mới ổn định, Báo điện tử Sài Gòn Giải phóng, http://www.vn/thegioi/2008/5/151345/ , đăng ngày 06/05/2008. 19 Trần Anh Phương, Chính trị đối ngoại Đông Bắc Á năm 2008: Bức tranh sáng tối hai màu, Tạp chí nghiên cứu Đông Bắc Á, http://www.vn/483-chinh-tri-doi-ngoai-dong-bac-a-nam-2008-buc-tranh-sang-toi- hai-mau.html, đằng ngày 18/03/2013 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tra bờ biển Nhật Bản đã bắt giữ thuyền trưởng 1 tàu cá Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc đã lập tức yêu cầu đối thoại với Nhật Bản và tạm dừng hàng loạt hoạt động trao đổi về sinh viên giữa hai nước. Bắc Kinh cho rằng đây là hành động bắt người phi pháp, yêu cầu phía Nhật Bản lập tức thả người.
Đáp lại, Tokyo tuyên bố tiếp tục tạm giam vị thuyền trưởng tàu cá thêm 10 ngày, kể từ ngày 19/9/2010. Phía Trung Quốc đã triệu Đại sứ Nhật Bản 4 lần để nhắc nhở và cảnh cáo Nhật Bản trước hành động giam giữ này của Nhật Bản. Tranh chấp lãnh thổ liên quan đến chuỗi đảo Senkaku/Điếu Ngư đã bùng phát hồi tháng 9/ 2012 khi Tokyo quốc hữu hóa ba trong số các đảo này trong hành động được giải thích rằng chỉ là sự thay đổi mang tính hành chính về quyền sở hữu đối với các đảo. Sáng ngày 21/12/2012, ba tàu Trung Quốc lại xâm lấn vào lãnh hải của Nhật Bản gần quần đảo Senkaku/Điếu Ngư bất chấp mọi cảnh báo từ phía Nhật Bản.
Theo người phát ngôn của Lực lượng phòng vệ bờ biển Nhật Bản, kể từ khi Tokyo quốc hữu hóa chuỗi đảo tranh chấp Senkaku/Điếu Ngư hồi tháng 9/2012, Bắc Kinh đã 19 lần đưa tàu xâm nhập vùng biển này20. Hai bên đã có cuộc hội đàm tại Bắc Kinh về vấn đề quốc hữu hóa 3 hòn đảo này của Nhật Bản. Theo đó người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã nhắc lại rằng “Trung Quốc sẽ không bao giờ tha thứ cho các hành động đơn phương vi phạm chủ quyền Trung Quốc của Nhật Bản”. Trong khi đó, Thủ tướng Nhật Bản Yoshihiko Noda - người vừa được bầu lại làm thủ lĩnh Đảng Dân chủ tái khẳng định: “Chúng tôi không thay đổi tuyên bố chủ quyền.
Chính phủ sẽ không thay đổi chính sách giữ gìn các hòn đảo dưới quyền sở hữu nhà nước”21. Đây là cuộc tranh chấp “nảy lửa” diễn ra giữa hai quốc gia, đưa mối quan hệ của hai nước vào giai đoạn tồi tệ. 20 Linh Phương, Tàu Trung Quốc xâm nhập Senkaku, "nắn gân" tân Thủ tướng Nhật, báo điện tử tin nhanh năng lượng mới, http://petrotimes.vn/news/vn/quoc-te/tau-trung-quoc-xam-nhap-senkaku-nan-gan-tan-thu- tuong-nhat.html , ngày đăng 21/12/2012 21 Linh Phương, Tranh chấp quần đảo Senkaku/Điếu Ngư: Những diễn biến mới nhất, Báo điện tử tin nhanh năng lượng mới, http://petrotimes.vn/news/vn/quoc-te/the-gioi-phang/tranh-chap-quan-dao-senkakudieu-ngu- nhung-dien-bien-moi-nhat.html, đăng ngày 23/09/2012 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thủ tướng Nhật Bản Yoshihiko Noda và Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo đã không trao đổi điện mừng như thông lệ nhân kỷ niệm 40 năm bình thường hóa quan hệ ngoại giao (29/09/1972 - 29/09/2012). Trước đó, năm 2002, cựu Thủ tướng Nhật Bản Koizumi và cựu Thủ tướng Trung Quốc Chu Dung Cơ đã trao đổi điện mừng nhân kỷ niệm 30 năm bình thường hóa quan hệ.
Tiếp đến, cựu Thủ tướng Nhật Bản Fukuda và Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo cũng đã gửi điện mừng cho nhau nhân kỷ niệm 35 năm vào năm 2007. Theo nhiều chuyên gia nhận định thì khoảng thời gian này mối quan hệ của hai nước được coi là lạnh nhạt nhất trong suốt 40 năm qua. Điều này có nguyên nhân rất lớn từ những bất đồng quan điểm của hai quốc gia trong một số vấn đề còn gây nhiều tranh cãi giữa hai bên. 12 năm đầu thế kỷ XXI ghi nhận một quãng thời gian sóng gió trong quan hệ của Nhật Bản và Trung Quốc.
Chỉ duy nhất trong ba năm 2006, 2007, 2008 là mối quan hệ giữa hai cường quốc này êm đẹp, còn lại chủ yếu là bất đồng và căng thẳng. Quan hệ kinh tế 1. Viện trợ ODA của Nhật Bản Nhật Bản bắt đầu viện trợ ODA cho Trung Quốc kể từ năm 1979 cho đến năm 2008 thì kết thúc. Trong chuyến thăm Trung Quốc tháng 12/1979, Thủ tướng Nhật Bản Ohira đã tuyên bố viện trợ kinh tế để hỗ trợ cho chính sách hiện đại hoá của Trung Quốc với lí do “sự xuất hiện của một nước Trung Quốc giàu có hơn sẽ cống hiến cho thế giới nhiều hơn” và lí do này được Bộ Ngoại giao Nhật Bản nêu cụ thể hơn trong các cuốn Sách xanh ngoại giao được phát hành hàng năm22.
Tất nhiên, việc viện trợ ODA cho Trung Quốc cũng nằm trong những tính toán riêng phục vụ lợi ích lâu dài của Nhật Bản. Nhưng không thể phủ nhận rằng, sự phát triển của Trung Quốc ngày này có phần đóng góp nhất định từ những viện trợ ODA của Nhật Bản. Khi bắt đầu viện trợ ODA cho Trung Quốc, Nhật Bản cũng cân nhắc về ba nhân tố: chính trị, kinh tế, và lịch sử. Một là suy tính chính trị, tháng 8 năm 1972 22 Nguyễn Thanh Bình (2008), 30 năm hợp tác kinh tế Trung Quốc – Nhật Bản, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 9, Tr 25-39 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.